Maarif Modeline Göre Hazırlanmış Birinci Sınıf Türkçe Ders Kitabındaki Metinlerin Okunabilirlik Düzeylerinin İncelenmesi

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 23 , 219 - 228 , 30.04.2026

Çiğdem Çam Türkan

https://doi.org/10.57135/jier.1917859

https://izlik.org/JA52EH56LD

Öz

Türkçe öğretim sürecinde, birinci sınıf Türkçe ders kitapları en önemli materyaldir. Ders kitaplarındaki metinler, Türkçe Dil Müfredatı tarafından belirlenen kriterler dikkate alınarak seçilir. Metin seçimi, kalitelerinin yanı sıra çeşitli diğer özellikler de göz önünde bulundurularak yapılır. Dil becerilerinin geliştirilmesinde önemli rol oynayan ders kitaplarında dikkate alınan özelliklerden biri de okunabilirliktir. Bu çalışmanın amacı, eğitim modeline göre hazırlanan birinci sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik düzeylerini farklı okunabilirlik formülleri kullanarak karşılaştırmaktır. Bu çalışma, betimsel bir araştırma modeli kullanmıştır. Araştırma iki farklı değişken arasındaki ilişkiyi incelediği için, ilişkisel bir araştırma modeli olarak tasarlanmıştır. Çalışmada incelenen metinler "Ateşman Okunabilirlik Formülü" ve "Çetinkaya-Uzun Okunabilirlik Formülü" kullanılarak analiz edilmiş ve elde edilen okunabilirlik düzeyi sonuçları karşılaştırılmıştır. Ateşman Okunabilirlik Formülü kullanılarak elde edilen bulgulara göre, birinci sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik düzeyleri 55-86 arasında değişmekte olup, "orta zorlukta" ve "kolay" metinleri göstermektedir. Çetinkaya-Uzun formülüne göre, iki metnin sınıf seviyesinde, diğer metinlerin ise sınıf seviyesinin üzerinde olduğu tespit edilmiştir. Bu sınıf seviyesi için hazırlanan kitapta yer alan metinler arasındaki fark dikkat çekicidir.

Anahtar Kelimeler

Okunabilirlik , Türkçe ders kitabı , 1. sınıf. , Türkçe eğitimi

An Examination of the Readability Levels of Texts in a First-Grade Turkish Textbook Prepared According to the Maarif Model

https://izlik.org/JA52EH56LD

Öz

In the process of teaching Turkish, first-grade Turkish textbooks are the most important material. The texts in the textbooks are selected taking into account the criteria determined by the Turkish Language Curriculum. The selection of texts is made considering their quality as well as various other characteristics. One of the characteristics considered in textbooks, which play a significant role in developing language skills, is their readability. The purpose of this study is to compare the readability levels of texts in first-grade Turkish textbooks prepared according to the education model, using different readability formulas. This study utilized a descriptive survey model. Since the research examines the relationship between two different variables, it was designed as a relational survey model. The texts examined in the study were analyzed using the "Ateşman Readability Formula" and the "Çetinkaya-Uzun Readability Formula," and the obtained readability level results were compared. According to the findings obtained using the Ateşman Readability Formula, the readability levels of the first-grade Turkish textbook texts ranged from 55-86, indicating "medium difficulty" and "easy" texts. According to the Çetinkaya-Uzun formula, two texts were found to be at the class level, while the other texts were above that level. The difference between the texts included in the book prepared for this class level is noteworthy.

Anahtar Kelimeler

Readability , Turkish textbook , Turkish education , 1st grade.

Kaynakça

• Acar, S. ve Karakuş, N. (2022). Türkçe ve Türk kültürü 5-8. seviye ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik yönünden incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(1), 189-203. Doi:10.54979/turkegitimdergisi.1112789.
• Akbaş, B., & Aksoy, E. (2024). Sevim Ak hikâyelerinin okunabilirlik açisindan değerlendirilmesi. Nizip Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 62-73. https://izlik.org/JA88CF58MH
• Akkurt, E. (2011). İlköğretim okullarında görev yapan Türkçe öğretmenlerinin 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki bilgilendirici ve tahkiyeli metinlerin anlaşılabilirlikleri ile ilgili görüşleri ve metinlerin metin okunabilirliği açısından incelenmesi. [Yüksek lisans tezi: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Tez no: 308622. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Akpınar, B. & Köksalan, B. (2024). Eğitimde maarif ve müfredat yenileme ihtiyacı: Türkiye yüzyılı maarif modeli üzerinden teorik bir analiz. Journal of History School, 68, 27-48
• Akyol, H. (2010). Yeni programa uygun Türkçe öğretim yöntemleri (3. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• Arslan, K., & Bay, Y. (2022). İlkokul 1-4. Sınıflar Türkçe Ders Kitaplarında Yer Alan Metinlerin Okunabilirlik Düzeyleri. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(2), 488-504. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1176597
• Ateşman, E. (1997). Türkçede okunabilirlik ölçütleri. Dilbilim Dergisi, 8, 71–74.
• Baş, B. & İnan Yıldız, F. (2015). 2. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerin okunabilirlik açısından incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1), 53-61.
• Bağcı Dağdeviren, Ş., & Küçüktepe, C. (2022). İlkokul Türkçe Ders Kitaplarındaki Serbest Okuma Metinlerinin Okunabilirlik Düzeylerinin Farklı Yaklaşımlara Göre Hesaplanması ve Sonuçların Karşılaştırılması. Uluslararası Çocuk Edebiyatı Ve Eğitim Araştırmaları Dergisi (ÇEDAR), 5(2), 17-34. https://izlik.org/JA75ZS68TR
• Bağcı, H. & Ünal, Y. (2013). İlköğretim 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik düzeyi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 1(3), 12-28. https://doi.org/10.16916/aded.15997
• Benzer, A. (2020). Yapay Zekâya Dayalı Okunabilirlik Formülüne Doğru Bir Adım. Araştırma ve Deneyim Dergisi (ADEDER), 5 (1), 48-82.
• Bolat, K. K. (2016). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik ve anlaşılabilirliği. [Yüksek lisans tezi: Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. Tez no: 429934. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Bora, A. ve Arslan, M. A. (2021). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik yönünden incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10(1), 222-236.
• Bozlak, G. Ü. (2018). 2016-2017 ve 2017-2018 eğitim ve öğretim yıllarında 5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki hikâye edici metinlerin Uzun-Çetinkaya formülü ile okunabilirlik düzeyleri/düzeylerinin incelenmesi. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 6(14), 209-234.
• Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2017). Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi.
• Ceran, D. (2015). Yüz temel eser listesi Türk edebiyatı kategorisinde yer alan kitapların okunabilirlik düzeyleri ile yedinci sınıf öğrencilerinin kitaplar hakkındaki görüşlerinin değerlendirilmesi. Journal of language and literature education/Dil ve Edebiyat Eğitimi Dergisi, 3(14), 23-51.
• Coşkun, K. (2021). Sekizinci sınıf Türkçe ders kitabındaki okuma metinlerinin okunabilirlik düzeyinin değerlendirilmesi. International Journal of Language Academy, 9(1), 66-77.
• Crossley, S. A., Greenfield, J. & McNamara, D. S. (2008). Assessing text readability using cognitively based indices. Tesol Quarterly, 42(3), 475-493.
• Çakıroğlu, O. (2015). İlkokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik düzeylerinin öğrenme güçlüğü olan öğrenciler açısından değerlendirilmesi. İlköğretim Online, 14(2), 671-681.
• Çarkıt, C. ve Bahadır, H. İ. (2022). Ortaokul Türkçe ders kitapları millî mücadele ve Atatürk teması metinlerinin okunabilirlik düzeyleri üzerine bir inceleme. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 11(1), 103-111. Doi:10.30703/cije.949768.
• Çeçen, M. A. ve Aydemir, F. (2011). Okul öncesi hikaye kitaplarının okunabilirlik açısından incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(16), 185 194.
• Çetinkaya, G. (2010). Türkçe metinlerin okunabilirlik düzeylerinin tanımlanması ve sınıflandırılması. [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Çetinkaya, G. ve Uzun, L. (2010). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik özellikleri. H. Ülper (Ed.), Türkçe Ders Kitabı Çözümlemeleri içinde (141- 154). Pegem Yayınları.
• Çetinkaya, G. ve Uzun, L. (2018). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik özellikleri, (1. Baskı), Pegem Akademi Yayıncılık.
• Çıplak, G. & Balcı, A. (2022). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik özelliğinin incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 170-187. DOI:10.29000/rumelide.1193033.
• Çiftçi, Ö., Çeçen, M. A. & Melanlıoğlu, D. (2007). Altıncı sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik açısından değerlendirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 6(22), 206-219.
• Çinpolat, E. (2019). Miyase Sertbarut’un kitaplarının okunabilirlik düzeyleri. [Yüksek lisans tezi: Ordu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Tez no: 626286. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Demir, M. & Çeçen, M. A. (2013). İlköğretim I-V. sınıflar Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik açısından değerlendirilmesi. Milli Eğitim Dergisi, 197, 80 94.
• Dikmen, G. (2023). Dördüncü sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik düzeyleri ve okuduğunu anlama. [Yüksek lisans tezi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. Tez no: 833098. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Durmuş, T. & Çetinkaya, S. (2021). İlkokul 4. sınıf Türkçe ders kitabındaki ve Morpa kampüs eğitim platformundaki hikâye edici metinlerin metinsellik ve okunabilirlik ölçütlerine göre değerlendirilmesi. International Journal of Eurasia Social Sciences, 12(46), 1136-1158. http://dx.doi.org/10.35826/ijoess.2933
• Durukan, E. (2014). Metinlerin okunabilirlik düzeyleri ile öğrencilerin okuma becerileri arasındaki ilişki. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(3), 68-76.
• Gökgül, M. & Bayram, B. (2022). Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki serbest okuma metinlerinin okunabilirlik düzeyleri. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 6(21), 85-96.
• Güldenoğlu, B., Kargin, T. & Miller, P., (2015). Examining the sentence comprehension skills of students with and without reading difficulties. Türk Psikoloji Dergisi, 30(76), 82-100.
• Güneş, F. (2013). Okuma Yazma Öğrenme Yaşı. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 9(4), 280-298. ISSN: 1304-949. Güneş, F. (2025). Türkçe öğretimi yaklaşımlar ve modeller (13. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
• İskender, E. (2013). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin kelime ve cümle yapılarıyla okunabilirlik düzeyleri arasındaki ilişki [Yüksek lisans tezi: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. Tez no: 244500. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Karasar, N. (2020). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Karatay, H., Bolat, K. K. & Güngör, H. (2013). Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik ve anlaşılabilirliği. International Journal of Social Science, 6(6), 603 623.
• Karşılayan, S. (2022). Ak Başat Türkçe A1-A2 kitabındaki metinlerin okunabilirlik sayısı ve metinlerdeki ses birimlerin okumaya etkisi. Türk Dünyası ve Türkçe Öğretimi 1(1), 1-17. DOI:10.5281/zenodo.6774406
• Kavun, M., & Maden, A. (2024). Türkiye’de okunabilirlik konusunda hazirlanan tezlerin araştirma eğilimi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(2), 824-837. https://doi.org/10.32321/cutad.1501929
• Kavun, M., & Maden, S. (2024). Türkiye'de Okunabilirlik İle İlgili Yayımlanmış Makalelerin Araştırma Eğilimleri. Mediterranean Educational Research Journal/Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 18(48).
• Kaya, Z. (1998), “İş Eğitimi Kitaplarının Okunaklılığı”, Eğitim ve Bilim, (108), 30–35.
• Köse, E. Ö. & Gül, Ş. (2020). Ortaöğretim 11. sınıf biyoloji ders kitabında sorumluluk değerinin incelenmesi. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(13), 1-15.
• Kurnaz, C. & Erdem, C. (2012). Dil ve anlatım ders kitaplarındaki metinlerin kelime- cümle uzunlukları ve okunabilirlik düzeyleri. Türkçe Eğitimi ve Öğretimi Araştırmaları Dergisi, 4, 1-19.
• Lüle Mert, E. (2018). The readability of the texts in the Turkish textbooks. International Journal of Language Academy, 6(1), 184-198.
• MEB (2021). Ders Kitaplarında Okunabilirlik. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• MEB, (2024). İlkokul Türkçe dersi öğretim programı. https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programtur1234Onayli.pdf
• MEB (2024). Türkçe Ders Kitabı 1-2. https://tymm.meb.gov.tr/ders-kitaplari/temel-egitim
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Okul öncesi eğitim programı. Temel Eğitim Genel Müdürlüğü.
• Oğur, E. (2022). 2021-2022 öğretim yılında okutulan 7. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik yönünden incelenmesi. Turkish Studies Education, 17(5), 1135-1154. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.64283
• O'Halloran CP, Agarwal A, Hawcutt DB, Oni L, Moss J. Readability of paediatric participant information leaflets in research studies. Pediatr Res. 2025 Oct;98(4):1486-1491. doi: 10.1038/s41390-025-03943-z. Epub 2025 Feb 22. PMID: 39984643; PMCID: PMC12549334.
• Okur, A. & Arı, G. (2013). 6, 7, 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirliği. İlköğretim Online, 12(1), 202-226.
• Özcan, E. (2011). 6.-7. sınıf Türkçe ve Türk kültürü ders kitabının okunabilirliği ve hedef yaş düzeyine uygunluğu: Fransa örneği. Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi. 1(2) 16- 24.
• Özçetin, K. ve Karakuş, N. (2020). 5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin okunabilirlik yönünden incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 5(1), 175-190.
• Özdemir, S. (2016). Beşinci sınıf Türkçe ders kitabındaki öyküleyici ve bilgilendirici metinlerin okunabilirlik durumu. Sınırsız Eğitim ve Araştırma Dergisi,1(1), 33-46.
• Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods. SAGE Publishing.
• Sağlam, D., İnce, M. & Eker, C. (2018). İnsan hakları yurttaşlık ve demokrasi ders kitabının okunabilirlik ve yaş düzeyine uygunluk açılarından değerlendirilmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 14(4), 404-416. https://doi.org/10.17244/eku.414512
• Solmaz, E. (2009). İlköğretim 4. ve 5. sınıf düzeylerindeki Türkçe metinlerde cümle uzunluğu, kelime uzunluğu ve kelime hazinesinin okunabilirlik üzerine etkisi [Yüksek lisans tezi: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. Tez no: 234407. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Temizyürek, F. (2010). Türkiye’de okuma seferberliği çerçevesinde seçilen kitapların kelime-cümle uzunlukları ve okunabilirlik açısından incelenmesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, 27, 645-654.
• Temur, T. (2002). İlköğretim 5. sınıf Türkçe ders kitaplarında bulunan metinler ile öğrenci kompozisyonlarının okunabilirlik düzeyleri açısından karşılaştırılması. [Yüksek lisans tezi: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. Tez no: 113251. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Tosunoğlu, M. & Özlük, Y. Ö. (2011). Okunabilirlik ve ilköğretim 1. sınıf Türkçe ders kitabındaki düz yazı metinlerinin okunabilirlik açısından değerlendirilmesi. Milli Eğitim, 40(189), 219-230.
• Türkan, Ç. Ç. (2026). Maarif modeline göre hazırlanmış ortaokul 5. Sınıf Türkçe ders kitaplarındaki hikâye türü metinlerde değerler. Journal of History School, 19(LXXXI), 2636-2661.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınevi.
• Yurdakal, İ. H. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: 2024 İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programı’nın (1, 2, 3 ve 4. sınıflar) incelenmesi. Temel Eğitim Dergisi (Journal of Primary Education), 24, 76-88.
• Zorbaz, K. Z. (2007). Türkçe ders kitaplarındaki masalların kelime- cümle uzunlukları ve okunabilirlik düzeyleri üzerine bir değerlendirme. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 3(1), 87-101.