OKUL MÜDÜRLERİNİN İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ UYGULAMALARINDA KARŞILAŞTIKLARI SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ (HAKKARİ İLİ ÖRNEĞİ)

Öz

Okullarda iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetimi, özellikle coğrafi ve ekonomik açıdan dezavantajlı bölgelerde, okul müdürlerinin üstlendiği en zorlu ve literatürde en az incelenen idari sorumlulukların başında gelmektedir. Bu çalışma, Türkiye'nin Hakkari ilinde görev yapan okul müdürlerinin sekiz operasyonel alanda aldıkları İSG önlemlerini ve bu önlemleri hayata geçirirken karşılaştıkları güçlükleri incelemektedir. Eş zamanlı karma yöntem deseni kullanılan araştırmada veriler, 2023–2024 öğretim yılında Hakkari il ve ilçelerindeki devlet okullarında (okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lise) görev yapan 139 okul müdüründen İSG Okul Müdürü Sorunlar-Önlemler Envanteri ve açık uçlu sorular aracılığıyla toplanmıştır. Çalışmada; acil durum ve yangın güvenliği, elektrik tehlikeleri, temizlik ve bakım, İSG eğitimi, dolap ve ergonomi, kazan dairesi güvenliği, merdiven/pencere/bahçe ve bürokratik süreçler olmak üzere sekiz alanda güvenlik önlemlerini ele alan on bir araştırma sorusuna yanıt aranmış; aynı zamanda bilgisayar sistemi sorunları, uygulama düzeyindeki engeller ve diğer yapısal güçlükler olmak üzere üç kategori kapsamındaki sorunlar da incelenmiştir. Bulgular; acil durum planlaması ve yıllık İSG planları gibi temel idari önlemlerin yaygın biçimde uygulandığını, ancak yangın algılama sistemleri, priz çocuk güvenlik kilitleri, ekipmanların periyodik bakımı, kazan servisi ve ramak kala bildirimi gibi kritik alanlarda ciddi eksikliklerin sürdüğünü ortaya koymaktadır. Sorun boyutunda ise bütçe yetersizliği, ağır iş yükü ve okul binalarının fiziki yapısının bozukluğu en ağır engeller olarak öne çıkmaktadır. Nitel analizde dört ana sorun teması belirlenmiştir. Bunlar yetersiz fiziksel altyapı, eğitim ve farkındalık eksikliği, kaynak yetersizliği ile İSG denetimi ve uzman desteğinin yetersizliği şeklindedir. Bu bulgular; okulların İSG mevzuatı kapsamındaki tehlike sınıfının yeniden değerlendirilmesi, altyapıya yatırım yapılması, dijital yönetim araçlarının iyileştirilmesi ve yetersiz kaynaklara sahip bölgelerde uzman desteğinin genişletilmesi gibi politika reformlarını zorunlu kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İş sağlığı ve güvenliği
• okul müdürleri
• okul güvenliği
• eğitim yönetimi
• Hakkari

Etik Beyan

Araştırmanın etik prosedürleri şu şekilde yerine getirilmiştir. Araştırma etiği Hakkari Üniversitesi Rektörlüğü Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu'ndan alınan 16.01.2024 tarihli ve Oturum Sayısı 2024/10, Karar No 1 olan etik kurul raporu ile onaylanmıştır. Ayrıca, Hakkari Valiliği İl Millî Eğitim Müdürlüğü'nden, araştırmanın yürütülmesi için gerekli izin, E-57730304-605-75307 sayılı yazı ile alınmıştır. Katılımcılara katılımın gönüllülük esasına dayandığı, araştırma amacı, veri toplama süreci, veri güvenliği konularında bilgilendirme yapılmıştır. Bu doğrultuda, araştırma süreci etik kurallarına uygun olarak gerçekleştirilmiştir.

Problems Encountered by School Principals in Occupational Health and Safety Practices and Solution Proposals: The Case of Hakkari Province

Öz

Occupational health and safety (OHS) management in schools represents one of the most demanding and underexamined administrative responsibilities of school principals, particularly in geographically and economically disadvantaged regions. This study investigates the OHS measures taken by school principals across eight operational domains and the challenges they face in implementing those measures in Hakkari province, Turkey. A mixed-methods concurrent design was employed; data were collected from 139 school principals serving in public preschool, primary, secondary, and high schools in Hakkari and its districts during the 2023–2024 academic year using the OHS School Principals Problems–Measures Inventory and open-ended questions. The study addressed eleven research questions covering: safety measures in the areas of emergency and fire safety, electrical hazards, cleaning and maintenance, OHS training, cabinet and ergonomics, boiler room safety, stairs/windows/schoolyard, and bureaucratic procedures; as well as three categories of problems—computer system difficulties, application-level obstacles, and other structural challenges. Findings reveal that while basic administrative measures (emergency planning, annual OHS plans) are widely practised, critical deficiencies persist in fire detection systems, child safety socket locks, periodic equipment maintenance, boiler servicing, and near-miss reporting. At the problem level, budget shortages, heavy workloads, and the deteriorated physical condition of school buildings are the most severe barriers. Qualitative analysis identifies four overarching challenge themes: inadequate physical infrastructure, training and awareness deficiencies, resource insufficiency, and shortage of OHS inspection and expert support. These findings call for policy reforms including school reclassification under OHS law, infrastructure investment, improved digital management tools, and expanded expert support in under-resourced regions.

Anahtar Kelimeler

• Occupational health and safety
• school principals
• school safety
• educational management
• Hakkari

Etik Beyan

The ethical procedures for the research were fulfilled as follows: Research ethics were approved by the ethics committee report dated 16.01.2024, Session Number 2024/10, Decision No. 1, obtained from the Scientific Research and Publication Ethics Board of Hakkari University Rectorate. Furthermore, the necessary permission for conducting the research was obtained from the Hakkari Provincial Directorate of National Education with letter number E-57730304-605-75307. Participants were informed that participation was voluntary, and provided information on the purpose of the research, the data collection process, and data security. Accordingly, the research process was conducted in accordance with ethical rules.

Kaynakça

1. Akıllı, H. İ., & Aydoğdu, C. (2018). Planlanmış davranış teorisine göre “Güvenli Laboratuvar Kullanımını Gerçekleştirme Ölçeği” geliştirme çalışması. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 23, 172-197. https://doi.org/10.29329/mjer.2018.138.11
2. Akpınar, T., & Çakmakkaya, B. Y. (2014). İş sağlığı ve güvenliği açısından işverenlerin risk değerlendirme yükümlülüğü. Çalışma ve Toplum, 1(40), 273-304. https://izlik.org/JA82KM34TN
3. Arslan, O., Budak, D. S., Babacan, M., Yarar, P., Erdoğan, Ç., Orakçı, A., & Orakçı, M. (2024). Okullarda iş sağlığı ve güvenliği üzerine yapılan lisansüstü çalışmaların incelenmesi [An examination of postgraduate studies on occupational health and safety in schools]. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(3), 1510–1520. https://izlik.org/JA93JK88YF
4. Bağcı, A., Azimli, P., Uluçay, H., & Keskin, A. (2024). Eğitim öğretim kurumlarında iş sağlığı ve güvenliği bilincinin incelenmesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(104), 545-555. https://doi.org/10.5281/zenodo.10738106
5. Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2018). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). Sage.
6. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2012). 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu [Law No. 6331 on Occupational Health and Safety]. Resmî Gazete, 20 Haziran 2012.
7. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2020). İş sağlığı ve güvenliği genel müdürlüğü yayınları [Publications of the Directorate General of Occupational Health and Safety]. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı.
8. Dönmez, B. (2001). Okul güvenliği sorunu ve okul yöneticisinin rolü. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 25(25), 63-74.https://izlik.org/JA95SK89ME

9. Enginoğlu, D. (2015). İnovasyon sürecinde bilgi yönetimi ve ar-ge kullanımına ilişkin bir model önerisi (Doctoral dissertation, Dokuz Eylul Universitesi (Turkey).
10. Erdil, G. (2025). Eğitim Kurumlarında İş Sağlığı ve Güvenliği Üzerine Dair Uygulamalar: Occupational Health and Safety Practices in Educational Institutions. EDAG Online, 1(2), 62–86. https://doi.org/10.5281/zenodo.17088466
11. Ergüder, B, Yertutan, C, (2005). İlköğretim okullarında öğrencilerin uğradıkları kazaların incelenmesi. H.Ü. Ev Ekonomisi Y.O. Yayınları No: 13, Araştırma Serisi: 13, Ankara: Berkay Ofset.
12. Gümüş, B. (2016). Okullarda iş sağlığı ve güvenliği uygulamaları ve öğretmenlerin bu konudaki bilgi düzeylerinin irdelenmesi [OHS applications in schools and teachers' knowledge levels] (Master's thesis). İstanbul Aydın Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
13. Horozoğlu, K. (2017). İş kazalarının iş sağlığı ve güvenliği açısından analizi. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(2), 265-281. https://izlik.org/JA75XH82GP
14. Huang, Y., Smith, G., & Chen, P. (2006). Safety climate and self-reported injury: Assessing the mediating role of employee safety control. Accident Analysis & Prevention, 38(3), 425–433. https://doi.org/10.1016/j.aap.2005.07.002
15. ILO. (2021). Occupational health and safety standards: Promoting global safety culture. International Labour Organization.
16. International Organization for Standardization. (2018). ISO 45001: Occupational health and safety management systems—Requirements with guidance for use. ISO.
17. Kılkış, İ., & Demir, S. (2012). İşverenin iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verme yükümlülüğü üzerine bir inceleme. Çalışma ilişkileri dergisi, 3(1), 23-47. https://izlik.org/JA22XT62GK
18. Kim, Y., Park, J., & Park, M. (2016). Creating a culture of prevention in occupational safety and health practice. Safety and health at work, 7(2), 89-96. https://doi.org/10.1016/j.shaw.2016.02.002
19. Kök Sevdalı, N. (2019). Okul yöneticilerinin iş sağlığı ve güvenliği çalışmaları ve karşılaştıkları sorunlar [OHS activities of school administrators and the problems they encounter] (Master's thesis). Kastamonu Üniversitesi.
20. Krippendorff, K. (2004). Content analysis: An introduction to its methodology (2nd ed.). Sage.
21. Kurt, G., Serdaroğlu, H. U., & Özcan, C. (2024). Türkiye’de okul sağlığı araştırmaları. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi, 33(3), 198-209. https://doi.org/10.17827/aktd.1479971
22. MEB. (2021). Okul güvenliği yönetmeliği [School safety regulation]. Milli Eğitim Bakanlığı.
23. Özkiliç, Ö. (2005). İş sağliği ve güvenliği, yönetim sistemleri ve risk değerlendirme metodolojileri. TİSK Yayınları, Ankara.
24. Özmen, B., Gerdan, S., & Ergünay, O. (2015). Okullar İçin Afet Ve Acil Durum Yönetimi Planları. Elektronik Mesleki Gelişim Ve Araştırmalar Dergisi, 3(1), 37-52. https://izlik.org/JA53DP49TG
25. Praise, I., & Rapina, R. (2022). The role of internal audit, leadership effectiveness, and organizational culture in risk management effectiveness. European Journal of Management Issues, 30(2), 83-91. https://doi.org/10.15421/192208
26. Rata, S. G., Wanda, T., & Lee, T. (2023). Strategic approaches for developing a culture of safety management in schools: Indications from literature studies. Prevention and Treatment of Natural Disasters, 2(1), 1-6. https://doi.org/10.54963/ptnd.v2i1.128
27. Resmî Gazete. (2003). 4857 sayılı İş Kanunu [Labour Law No. 4857]. T.C. Resmî Gazete, 10 Haziran 2003.
28. Resmî Gazete. (2012). 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. T.C. Resmî Gazete, 20 Haziran 2012.
29. Resmî Gazete. (2013). Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin usul ve esasları hakkında yönetmelik. T.C. Resmî Gazete.
30. Şerifoğlu, U. K., & Sungur, E. (2007). İşletmelerde sağlık ve güvenlik kültürünün oluşturulması; tepe yönetimin rolü ve kurum içi iletişim olanaklarının kullanımı. Yönetim Dergisi, 18(58), 41-50.
31. WHO. (2020). Occupational health guidelines for safe and healthy workplaces. World Health Organization.