İlkokul 4. Sınıf Öğrencilerinin Okuma Stratejileri Üst Bilişsel Farkındalığı, Okuduğunu Anlama Öz Yeterliliği ve Okuma Motivasyonu Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Öz

Bu araştırmada, ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin okuma stratejileri, okuduğunu anlama öz yeterliliği ve okuma motivasyonunu bazı değişkenler açısından betimlemek ve birbirini yordayıp yordamadığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Araştırmada; nicel araştırma yöntemlerinden biri olan korelasyonel araştırma türlerinden yordayıcı korelasyonel araştırma deseni kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemi, Gaziantep ilindeki dördüncü sınıfa devam 425 öğrenciden oluşmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak Okuma Stratejileri Üst Bilişsel Farkındalık Envanteri, Okuma Motivasyonu Ölçeği, Okuduğunu Anlamaya İlişkin Öz Yeterlik Algısı Ölçeği kullanılmıştır. Uygulama sürecinde; ölçekler araştırmacı tarafından öğrencilere yüz yüze uygulanmıştır. Araştırmanın verilerinin analiz edilmesinde ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum değerler ile bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü varyans analizi, regresyon analizleri ve çoklu regresyon analizinden yararlanılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda; öğrencilerin okuma stratejileri üst bilişsel farkındalık ölçeğinden aldıkları puanlarda anlamlı bir fark görülmemiştir. Öğrencilerin okuduğunu anlama öz yeterlilik düzeylerinin ve okuma motivasyonlarının yüksek olduğu tespit edilmiştir. Cinsiyet açısından incelendiğinde tüm ölçeklerin sonuçlarında kız öğrencilerin, erkek öğrencilerden daha yüksek puanlara sahip olduğu görülmüştür. Gelir düzeyine bakıldığında öğrenciler arasında bir farklılığa rastlanmamıştır. Öğrencilerin okuma stratejileri üst bilişsel farkındalığı okuma motivasyonunu pozitif yönde belirlediği ortaya koyulmuştur. Son olarak okuma stratejileri üst bilişsel farkındalığı ve okuduğunu anlama öz yeterliliği, ilkokul 4. sınıf öğrencilerinin okuma motivasyonunu anlamlı şekilde yordadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Okuma stratejileri
• üst bilişsel farkındalık
• okuduğunu anlama
• öz yeterlilik
• okuma motivasyonu.

Examining the Relationship Between Metacognitive Awareness of Reading Strategies, Reading Comprehension Self-Efficacy, and Reading Motivation of 4th Grade Primary School Students

Öz

In this study, it was aimed to describe reading strategies, reading comprehension self-efficacy and reading motivation of fourth grade primary school students in terms of some variables and to reveal whether they predict each other. In the study, predictive correlational research design, one of the correlational research types, which is one of the quantitative research methods, was used. The sample of the study consists of 425 fourth grade students in Gaziantep province. Reading Strategies Metacognitive Awareness Inventory, Reading Motivation Scale, Self-Efficacy Perception Scale for Reading Comprehension were used as data collection tools in the study. In the application process; the scales were applied face-to-face to the students by the researcher. Mean, standard deviation, minimum and maximum values, independent sample t-test, one-way analysis of variance, regression analysis and multiple regression analysis were used to analyse the data. As a result of the research; there was no significant difference in the scores of the students from the reading strategies metacognitive awareness scale. It was determined that students' reading comprehension self-efficacy levels and reading motivation were high. When analysed in terms of gender, it was seen that female students had higher scores than male students in the results of all scales. When the income level was analysed, no difference was found between the students. It was revealed that students' metacognitive awareness of reading strategies determined reading motivation positively. Finally, it was concluded that metacognitive awareness of reading strategies and reading comprehension self-efficacy significantly predicted reading motivation of primary school 4th grade students.

Anahtar Kelimeler

• Reading strategies
• metacognitive awareness
• reading comprehension
• self-efficacy
• reading motivation.

Kaynakça

1. Akyol, H. (1997). Okuma ve prensipleri. Çağdaş Eğitim, (233), 26-28.
2. Altunkaya, H. (2018). Ortaokul 8. sınıf öğrencilerinin okur özyeterlikleri ile okuduklarını anlama becerileri arasındaki ilişki. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 6 (1), 202-219. https://doi.org/10.16916/aded.368192
3. Aşıkcan, M., & Saban, A. (2018). Prospective teachers’ metacognitive awareness levels of reading strategies. Cypriot Journal of Educational Sciences, 13(1), 23–30. https://doi.org/10.18844/cjes.v13i1.3366
4. Ateş, A. (2013). Üniversite öğrencilerinin okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık düzeyleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(4), 258-273. https://doi.org/10.7884/teke.223
5. Aydemir, Z., & Öztürk, E. (2013). Reading motivation scale for texts: A validity and reliability study. İlköğretim Online, 12(1), 66-76.
6. Baki, Y. (2025). The effect of metacognitive awareness of reading strategies and reading comprehension self-efficacy perception on reading motivation. Participatory Educational Research, 12(1), 43–68.https://doi.org/10.17275/per.25.3.12.1
7. Bakkaloğlu, S., & Pilten, G. (2023). Examining the relationship between reading motivation and reading comprehension self-efficacy perception. International Journal of Psychology and Educational Studies, 10(1), 144–158.https://doi.org/10.52380/ijpes.2023.10.1.909
8. Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.2.191

9. Bandura, A. (1997). Self-efficacy (The exercise of control). W. H. Freeman and Company.
10. Başaran, M. (2013). 4. sınıf öğrencilerinin üstbilişsel okuma stratejilerini kullanma durumları ve bu stratejilerle okuduğunu anlama arasındaki ilişki. Turkish Studies, 8(8), 225–240.https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.5502
11. Bayraktar, T., & Özçakır Sümen, Ö. (2024). Dördüncü sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama öz yeterlilik algıları, üst bilişsel farkındalıkları ve problem çözme başarıları arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (69), 132–152.https://doi.org/10.21764/maeuefd.1351197
12. Bogaert, R., Merchie, E., Rosseel, Y., & Van Keer, H. (2023). Development of the Reading Comprehension Strategies Questionnaire (RCSQ) for late elementary school students. Frontiers in Psychology, 13, 1016761. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.1016761
13. Bulut, A. (2016). Ortaokul öğrencilerinin okuma stratejileri bilişsel farkındalık düzeyleri. Turkish Studies (Elektronik), 11(3), 625-644. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.9319
14. Büyüköztürk, Ş., Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2018). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi Yayıncılık.
15. Carrell, P. L. (1998). Can reading strategies be successfully taught? Australian Review of Applied Linguistics, 21(1), 1-20. https://doi.org/10.1075/aral.21.1.01car
16. Coşkun, S. (2011). Bilişsel farkındalık stratejilerine dayalı okuma eğitimi etkinliklerinin okuduğunu anlama becerilerini geliştirmeye etkisi. (Yayımlanmamış yüksek lisans Tezi). Abant İzzet Baysal Üniversitesi (Tez No: 304285).
17. Cüceloğlu, D. (2006). Başarıya götüren aile. Remzi Kitabevi.
18. Çam, E., & Baştuğ, M. (2025). A reading comprehension program for primary school students. Reading Psychology, 46(1), 43–69. https://doi.org/10.1080/02702711.2024.2425090
19. Çekici, Y. E., & Çocuk, H. E. (2022). Z kuşağının okuma kaygısı, okuma motivasyonu ve okuma alışkanlığı. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 6(2), 45-57.
20. Çiftçi, Ö. ve Temizyürek, F. (2008). İlköğretim 5. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama becerilerinin ölçülmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(9), 109-129
21. Demirel, Ö. (1999). İlköğretim okullarında Türkçe öğretimi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
22. Demirel, Ö. (2005). Eğitim sözlüğü. Pegem A Yayıncılık.
23. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “What” and “Why” of Goal Pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
24. Duffy, G. G. (1993). Rethinking strategy instruction: Four teachers' development and their low achievers' understandings. The Elementary School Journal, 93(3), 231-247. https://doi.org/10.1086/461724
25. Emre, Y. (2014). Farklı akademik seviyedeki 4. sınıf öğrencilerinin okuma stratejilerini kullanma durumları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dumlupınar Üniversitesi.
26. Epçaçan, C. (2009). Okuduğunu anlama stratejilerine genel bir bakış. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(6), 207-223.
27. Erden, M., & Akman, Y. (2011). Gelişim-öğrenme-öğretme. Arkadaş Yayınevi.
28. Eyüp, B. ve Uzuner Yurt, S. (2015). Ortaokul öğrencilerinin okuma tutumları ve okuduğunu anlama özyeterlikleri arasındaki ilişki. Akademik Araştırmalar Dergisi, 67, 201-216.
29. Flavell, J. H. (1985). Cognitive development (2nd ed.). Prentice-Hall.
30. Gelen, İ. (2003). Bilişsel farkındalık stratejilerinin Türkçe dersine ilişkin tutum, okuduğunu anlama ve kalıcılığa etkisi. (Yayımlanmamış Doktora tezi). Çukurova Üniversitesi (Tez No:125716).
31. Göğüş, B. (1978). Orta dereceli okullarımızda Türkçe ve yazın eğitimi. Gül Yayınevi.
32. Guthrie, J. T., & Wigfield, A. (2000). Engagement and motivation in reading. In M. L. Kamil, P. B. Mosenthal, P. D. Pearson, & R. Barr (Eds.), Handbook of reading research (3rd ed., pp. 403 – 422). Longman.
33. Guthrie, J. T. (2015). Best practices for motivating students to read. In L. B. Gambrell & L. M. Morrow (Eds.), Best practices in literacy instruction (5th ed., pp. 61–82). Guilford Press.
34. Güneş, F. (2013). Türkçe öğretimi modeller ve yaklaşımlar. Pegem Akademi Yayıncılık.
35. Kanmaz, A., & Saracaloğlu, A. S. (2012). Okuduğunu anlama stratejisi kullanımının, okumaya yönelik tutum ve kalıcılığa etkisi. Pamukkale University e-Journal of New World Sciences Academy, 7(2), Article Number: 1C0541.
36. Karadağ, R., Yurdakal, İ. ve Susar Kırmızı, F. (2016). İlk ve ortaokullarda Türkçe öğretimi. Anı Yayıncılık.
37. Karatay, H. (2007). İlköğretim Türkçe öğretmen adaylarının okuduğunu anlama becerileri üzerine alan araştırması. (Yaymlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi. (Tez No:205288).
38. Karatay, H. (2009). Okuma stratejileri bilişsel farkındalık ölçeği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(19), 58-79.https://doi.org/10.11616/AbantSbe.242
39. Karatay, H. (2010). İlköğretim öğrencilerinin okuduğunu kavrama ile ilgili bilişsel farkındalıkları. Türklük Bilimi Araştırmaları, (27), 457-475.
40. Katrancı, M. (2015). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin kitap okuma motivasyonlarının incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 3(2) 49-62. https://doi.org/10.16916/aded.41165
41. Kılıç, E. (2019). Okuduğunu anlama öz yeterlilik algısının ve üstbilişsel okuduğunu anlama farkındalığının okuduğunu anlamaya etkisi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi. (Tez No:597248)
42. Kıroğlu, K. (2002). Anlamlı gruplandırma stratejisinin okuduğunu anlamaya etkisi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi) Hacettepe Üniversitesi.
43. Kızgın, A. (2019). Okuma motivasyonu ve okuduğunu anlamanın akademik başarıya etkisi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi. (Tez No:548802)
44. Kızgın, A. & Baştuğ, M. (2020). Okuma motivasyonu ve okuduğunu anlama becerisinin akademik başarıyı yordama düzeyi. Journal of Language Education and Research, 6(2), 601-612. https://doi.org/10.31464/jlere.767022
45. Kula, S. S., & Budak, Y. (2020). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlamaya ilişkin öz yeterlik algıları ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Bartın University Journal of Faculty of Education, 9(1), 106-120. https://doi.org/10.14686/buefad.536885
46. Kurnaz, H., & Yıldız, N. (2015). Ortaokul öğrencilerinin okuma motivasyonlarının çeşitli değişkenlere göre değerlendirilmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 19(3), 53-70.
47. Kuşdemir, Y. (2014). Doğrudan Öğretim Modeli'nin ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama becerilerine etkisi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi. (Tez No: 354645).
48. Lee, Y.-K., Cho, E., Kim, E. H., Lee, G. A., Capin, P., & Swanson, E. (2022). Profiles of reading mindset and self-efficacy: How are they related to achievement goals, engagement, and reading achievement? Educational Psychology, 42(8), 934–951.https://doi.org/10.1080/01443410.2022.2117277
49. Leif, J. ve Rustin, G. (1980). Pedagoji doktrinleri açısından genel pedagoji. Milli Eğitim Basımevi.
50. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2005). İlköğretim Türkçe dersi öğretim programı ve kılavuzu: 1-5. sınıflar. Millî Eğitim Bakanlığı.
51. Oruç, T., Aktaş, İ., & Kurt, M. (2024). Okuma motivasyonu ve yaratıcı okuma algısının okuduğunu anlama üzerindeki yordayıcı etkisi. İnönü University Journal of the Faculty of Education, 25(2), 752–775. https://doi.org/10.17679/inuefd.1436827
52. Özbay, M., & Bahar, M. A. (2012). İleri okur ve üstbiliş eğitimi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 1(1), 158-177. https://doi.org/10.7884/teke.26
53. Öztürk, E. (2012). Okuma stratejileri üstbilişsel farkındalık envanterinin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması. İlköğretim Online, 11(2), 292-305.
54. Yaşar Sağlık, Z., Sanır, B., & Yıldız, Z. (2026). Examination of the relationship between reading comprehension, reading fluency, and reading motivation using structural equation modeling. Journal of Education and Future, 29, 15–29. https://doi.org/10.30786/jef.1644855
55. Saraçlı Çelik, S., & Karasakaloğlu, N. (2021). İlkokul 4. sınıf öğrencilerinin doğru ve akıcı sessiz sözcük okuma düzeyinin öğrencilerin okuduğunu anlama becerisi ve okuma motivasyonu ile ilişkisi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (AEÜSBED), 7(2), 467-484. https://doi.org/10.31592/aeusbed.814589
56. Stroud, C. K. (2006). Development of the school motivation and learning strategies inventory. (Unpublished Doctoral Dissertation). Texas A&M University.
57. Susar Kırmızı F. (2006). İlköğretim 4. sınıf Türkçe öğretiminde çoklu zeka kuramına dayalı işbirlikli öğrenme yönteminin erişi, tutumlar, öğrenme stratejileri ve çoklu zeka alanları üzerindeki etkileri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi. (Tez No: 189968).
58. Sweet, A. P., & Snow, C. (2002). Reconceptualizing reading comprehension. In C. C. Block, L. B. Gambrell, & M. Pressley (Eds.), Improving comprehension instruction: Rethinking research, theory, and classroom practice (pp. 17-53). Jossey-Bass.
59. Tosun, A. ve Irak, M. (2008). Üstbiliş Ölçeği-30’un Türkçe uyarlaması, geçerliği, güvenirliği, kaygı ve obsesif-kompülsif belirtilerle İlişkisi. Türk Psikiyatri Dergisi, 19(1), 67-80.
60. Türk Dil Kurumu (TDK). (2011). Türkçe sözlük (11. baskı). Türk Dil Kurumu.
61. Ülper, H. & Şirin, A. N. (2020). Okuma anlama düzeyleriyle özyeterlik algısı arasındaki ilişki bağlamında ortaokul öğrencilerinin görünümleri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 48, 1-14. https://doi.org/10.9779/pauefd.487556
62. van der Sande, L., van Steensel, R., Fikrat-Wevers, S., & Arends, L. (2023). Effectiveness of interventions that foster reading motivation: A meta-analysis. Educational Psychology Review, 35(1), 21. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09719-3
63. Wigfield, A., & Guthrie, J. T. (1997). Relations of children’s motivation for reading to the amount and breadth of their reading. Journal of Educational Psychology, 89(3), 420-432. https://doi.org/10.1037/0022-0663.89.3.420
64. Wilson, N. S. ve Bai, H. (2010). The relationships and impact of teachers’ metacognitive knowledge and pedagogical understandings of metacognition. Metacognition Learning 5(3), 269-288. https://doi.org/10.1007/s11409-010-9062-4
65. Yıldız, M. (2010). İlköğretim 5. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama, okuma motivasyonu ve okuma alışkanlıkları arasındaki ilişki. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi (Tez No:279666).
66. Yıldız, M., & Akyol, H. (2011). İlköğretim 5. Sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama, okuma motivasyonu ve okuma alışkanlıkları arasındaki ilişki. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31(3), 793-815.
67. Yıldız, M. (2013). Okuma motivasyonu, akıcı okuma ve okuduğunu anlamanın beşinci sınıf öğrencilerinin akademik başarılarındaki rolü. Turkish Studies, 8(4), 1461-1478. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.4780
68. Yılmaz, M. (2008). Türkçede okuduğunu anlama becerilerini geliştirme yolları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(9), 131-139.
69. Zare, M. ve Mobarakeh, S. D. (2011). The relationship between self-efficacy and use of reading strategies: The case of Iranian senior high school students. Studies in Literature and Language, 3(3), 98-105.https://doi.org/10.3968/J.SLL.1923156320110303.148