Çok Taraflı Diplomasi Örneğinde TDT ve İİT: Bölgesel İşbirliği Modelleri ve Örgüt Özellikleri

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 110 - 127, 31.12.2025

Beyza Alpaslan , Gamze Altay

https://doi.org/10.62425/jirs.1699444

Öz

Küresel güç dengelerinin yeniden şekillendiği ve bölgesel aktörlerin önem kazandığı günümüz uluslararası sisteminde, tarihsel, kültürel ve dini bağlara dayalı işbirlikleri giderek daha fazla önem arz etmektedir. Bu bağlamda, Türk dünyası ile İslam dünyası arasındaki ilişkiler, sadece ortak bir geçmişin mirası değil, aynı zamanda geleceğe dönük stratejik işbirliklerinin de temelini oluşturmaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Türk dili konuşan ülkeler arasında siyasi, ekonomik ve kültürel bütünleşmeyi hedeflerken; İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), İslam coğrafyasındaki ülkeler arasında dayanışmayı artırmayı ve ortak sorunlara çözüm üretmeyi amaçlayan çok taraflı bir platformdur. Bu iki yapının kesişim kümesinde yer alan ülkelerin, hem Türk hem de İslam dünyasına mensup olmaları, çok boyutlu bir işbirliği zeminini mümkün kılmaktadır. Bu çalışma, söz konusu iki teşkilatın yapısını ve etkileşimini inceleyerek, Türk ve İslam dünyası arasında stratejik işbirliği potansiyelini değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
Bu makale, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ve İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) örnekleri üzerinden Türk dünyası ile İslam dünyası arasındaki stratejik işbirliği imkânlarını incelemektedir. Türk dünyasının kültürel, tarihî ve dilsel ortaklıkları ile İslam dünyasının dini bağlamda oluşturduğu geniş coğrafi ağ, uluslararası ilişkilerde önemli bir potansiyel sunmaktadır. Bu bağlamda, TDT'nin bölgesel bütünleşme hedefleri ile İİT'nin küresel Müslüman dayanışmasını amaçlayan misyonu arasındaki kesişim noktaları analiz edilmiştir. Makalede, iki teşkilatın tarihsel gelişimi, kurumsal yapısı ve işleyişi karşılaştırmalı olarak ele alınmakta; ekonomik, siyasi, kültürel ve güvenlik alanlarında işbirliğini güçlendirecek stratejik öneriler sunulmaktadır. Sonuç olarak, Türk ve İslam dünyasının mevcut jeopolitik konjonktürde daha etkili bir dayanışma ve işbirliği zemini oluşturmasının, hem bölgesel istikrara hem de uluslararası sisteme olumlu katkılar sağlayacağı vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk Devletleri Teşkilatı , Uluslararası Hukuk , Uluslararası Örgütler , Uluslararası İşbirlikleri , İslam İşbirliği Teşkilatı

Strategic Cooperation between the Turkish and Islamic Worlds: The Example of the Organisation of Turkic States and the Organisation of Islamic Cooperation

Öz

In today's international system, where global power balances are being reshaped and regional actors are gaining importance, cooperation based on historical, cultural and religious ties is becoming increasingly significant. In this context, relations between the Turkic world and the Islamic world are not only the legacy of a shared past but also form the basis for future strategic cooperation. The Organisation of Turkic States (OTS) aims to achieve political, economic and cultural integration among Turkic-speaking countries, while the Organisation of Islamic Cooperation (OIC) is a multilateral platform that aims to increase solidarity among countries in the Islamic world and find solutions to common problems. The fact that the countries in the intersection of these two structures belong to both the Turkish and Islamic worlds enables a multidimensional cooperation ground. This study aims to evaluate the potential for strategic cooperation between the Turkish and Islamic worlds by examining the structure and interaction of these two organisations.

This article examines the possibilities for strategic cooperation between the Turkic world and the Islamic world, using the examples of the Organisation of Turkic States (OTS) and the Organisation of Islamic Cooperation (OIC). The cultural, historical, and linguistic commonalities of the Turkic world, combined with the extensive geographical network formed by the Islamic world within a religious context, present significant potential in international relations. In this context, the points of intersection between the OTS's regional integration goals and the OIC's mission of global Muslim solidarity are analysed. The article compares the historical development, institutional structure and functioning of the two organisations and presents strategic recommendations to strengthen cooperation in the economic, political, cultural and security fields. In conclusion, it is emphasised that the creation of a more effective platform for solidarity and cooperation between the Turkish and Islamic worlds in the current geopolitical context will contribute positively to both regional stability and the international system.

Anahtar Kelimeler

Organization of Turkic States , International Law , International Organizations , Turkic States , International Collaborations , Organisation of Islamic Cooperation

Kaynakça

• Acar, M. (2019). Uluslararası Bir Aktör Olarak İslam İşbirliği Teşkilatı. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 7(1), 51-68.
• Acemoglu, D., Johnson, S. ve robinson, J. A. (2001b). “The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation”. NBEr Çalışma tebliği, No: 7771.
• Akgül, M. S. (2013). Çekim Modeli Bulguları Işığında Türkiye'nin İslam İşbirliği Teşkilatı İle İlişkileri ve Ticari Potansiyeli. Adam Academy Journal of Social Sciences, 3(2).
• Aksar, Y. (2013). Uluslararası Hukuk I. İçinde Uluslararası Hukuk I (ss. 209-241). Seçkin Yayınları.
• Aslantaş, A. (2023). Küreselleşmede Bölgesel Örgüt İş Birliği Mekanizması Çerçevesinde Türk Devletleri Teşkilatı, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çarpadan, H. F. (2022). Bankacılık sisteminde çeşitlendirilmiş karşılıklı bağımlılıklar ile yerel para takas antlaşmaları: Türk devletleri teşkilatı üzerine bir uygulama, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ercan, M. (2022). Değişen Uluslararası Sistemde Türkiye ve Türk Dünyası İlişkileri. Efe Akademi Yayınları.
• Erkiner, H. H., & İlayda, Eray. (2022). Uluslararası Hukuk Bakımından Bir Uluslararası Örgüt Olarak Türk Devletleri Teşkilatı. Güvenlik Stratejileri Dergisi, 217-250.
• Erol, M. S., & Çelik, K. E. (2017). Türk Dünyası’nda İşbirliği Denemesi: Türk Keneşi ve Kazakistan. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 17(2), 15-32.
• Feyziyev, C. (2016). Türk Dünyası (5 Cilt). Yeditepe Yayınevi.
• Gasimov, N. (2017). İslam İşbirliği Teşkilatı'nın Yukarı Karabağ Sorununa Bakışı ve Çözüm Arayışları İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün Esasları. Anadolu Üniversitesi.
• Guliyeva, S. (2013) Hocalı Soykırımının tanınması için İslam İşbirliği Teşkilatının aldığı önlemler. Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(54), 63-78.
• Gündoğdu, S. (2023). Türkiye’nin Jeopolitik Açılımı: Bir Uluslararası Örgüt Olarak Türk Devletleri Teşkilatı. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 266-279. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1263177
• Işıldak, S. (2022). Küresel entegrasyonda Türk iş birliği modeli olarak Türk Devletleri Teşkilatı’nın yeri, Bursa Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• İkizoğlu, M. (2015). İktisadi bütünleşme ve ekonomik etkileri: Türkiye–İslam İşbirliği Teşkilatı ilişkileri (Inonu University (Turkey)).
• Keskin, S. (2016). Draft Articles on the Responsibility of International Organisations. Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, 36(2), 131-187.
• Kocatepe, Ö. F. (2022). Neoklasik realist çerçevede politik ve askerî iş birliğinin incelenmesi: Türk devletleri teşkilatı, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öztürk, Y. (2017). Uluslararası Hukukta Devletlerin Egemen Eşitliği Kavramının Jus Cogens Niteliği. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31(42), 37-53.
• Pazarcı, H. (2013). Uluslararası hukuk dersleri. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Turhan Kitabevi.
• Rençber, K. (2016). Uluslararası Hukuk. İçinde Uluslararası Hukuk (ss. 217-269). Dora Yayıncılık.
• Sey, N. (2020). İslam İşbirliği Teşkilatı Üzerine Bir Değerlendirme: Ekonomik Sorunlar Ve Fırsatlar. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi (İEFD), 6(1), 55-74.
• Shaw, M. N. (2018). International Law- Uluslararası Hukuk (Y. Acer, M. T. Demirtepe, G. E. Şimşek, & İ. Kaya, Çev.). Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Yayınevi. (Orijinal çalışma basım tarihi 2017).
• Sur, M. (2013). Uluslararası Hukukun Esasları (7. bs.). Beta Yayıncılık.
• Tuna, F. (2020). Bölgeselleşme Kapsamında Türk Dış Politikasının Ekinliği ve İslam İşbirliği Teşkilatı Örneği. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 19(4), 1580-1595. RESMİ BELGELER ve KURUMSAL YAYINLAR Başkanlığı, İletişim. (2023). 21. yüzyılın parlayan yıldızı: Türk Devletleri Teşkilatı. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları.
• Resmî Gazete. (1984, 4 Eylül). Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesi (Sayı: 3042).
• Resmî Gazete. (1994, 9 Haziran). TÜRKSOY’un Kuruluşu ve Faaliyet İlkeleri Hakkında Anlaşma (Sayı: 21955).
• Resmî Gazete. (2010, 15 Temmuz). Nahçıvan Anlaşması (Sayı: 27642).
• Resmî Gazete. (2011, 27 Ağustos). Türkiye ile Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY) Arasında Ev Sahibi Ülke Anlaşması (Sayı: 28038).
• Resmî Gazete. (2012, 19 Nisan). Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti İle Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Arasında Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Sekretaryasına Dair Evsahibi Ülke Anlaşması (Sayı: 6295).
• Resmî Gazete. (2012, 28 Haziran). Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi Sekreteryasına Dair Ev Sahibi Ülke Anlaşması (Sayı: 28337).
• Resmî Gazete. (2014, 22 Nisan). Türk Akademisinin Kuruluşuna Dair Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Sayı: 28988).
• Resmî Gazete. (2014, 5 Haziran). Türk Akademisi’nin Kuruluşuna Dair Anlaşma (Sayı: 29021).
• United Nations Document A/CN.4/101, Report by G.G. Fitzmaurice, Special Rapporteur. (1956). Yearbook of the ILC, Cilt II, s. 108.
• İNTERNET KAYNAKLARI Dünya Sağlık Örgütü. (t.y.). About. Erişim adresi: https://www.who.int/about (20.05.2024).
• Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT). (t.y.). History. Erişim adresi: https://eco.int/history/ (20.05.2024).
• İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) (t.y.). Erişim adresi: https://new.oic-oci.org/ (09.05.2025).
• İslam Ülkeleri İstatistik, Ekonomik ve Sosyal Araştırma ve Eğitim Merkezi (SESRIC), SESRIC, Türk Konseyi ile İstanbul’da Mutabakat Zaptı İmzaladı https://www.sesric.org/event-detail-tr.php?id=1459 (08.11.2025).
• Kriter Dergisi. (2022). Sayı: 73 / Kasım 2022 - Gelenekten Geleceğe Türk Dünyası. Google Kitaplar. Erişim adresi: https://books.google.com.tr/books?id=B_aZEAAAQBAJ (04.04.2023).
• OIC Charter (İslam İş Birliği Örgütü Şartı) Charter (21.12.2025)
• SESRIC - İslam Ülkeleri İçin İstatistiksel, Ekonomik Ve Sosyal Araştırma Ve Eğitim Merkezi (20.12.2025) Türk Akademisi. (t.y.). Erişim adresi: https://www.turkicacademy.org/ (20.05.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Bayrak ve Amblem. (turkicstates.org) (09.05.2025).
• Türk Devletleri Teşkilatı Haberler (TDT) (a). Türk Kültür ve Mirası Vakfı (turkicstates.org) (07.09.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı Haberleri (TDT) (b). UNAOC Gençlik Diyalogu (turkicstates.org) (20.05.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı Haberleri (TDT) (d) https://www.turkicstates.org/tr/haber/turk-kenesi-genel-sekreteri-buyukelci-ramil-hasanov-islam-isbirligi-teskilati-iit-13-islam-zirvesi-konferansi-zirve-toplantisina-istirak-etti(08.11.2025).
• Türk Devletleri Teşkilatı Haberleri (TDT)(c) https://www.turkicstates.org/tr/haber/turk-konseyi-ile-islam-isbirligi-teskilati-iit-arasinda-mutabakat-zapti-astanada-imzalanmistir (08.11.2025).
• Türk Devletleri Teşkilatı Yayınları (TDT) (a). Bildiriler, Kurucu Belgeler (turkicstates.org)(20.05.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı Yayınları (TDT) (b). Temel Belgeler (turkicstates.org) (05.05.2023).
• Türk Devletleri Teşkilatı Yayınları (TDT) (c). CICA Zirvesi (turkicstates.org)(20.05.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı Yayınları (TDT) (d). AGİT (turkicstates.org) (20.05.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı Yayınları (TDT) (e). İİT. (turkicstates.org) (20.05.2024).
• Türk Devletleri Teşkilatı. (TDT). İlişkili Kurumlar. Erişim adresi: https://www.turkicstates.org/tr/iliskili-kurumlar (08.11.2025).
• Türkiye Cumhuriyeti (T.C.) Dışişleri Bakanlığı, İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) / T.C. Dışişleri Bakanlığı.(08.11.2025).
• UNDP. Erişim adresi: https://www.undp.org/ (20.05.2024). UNHabitat. About Us. Erişim adresi: https://unhabitat.org/about-us (20.05.2024).
• United Nations Statistical Division. (2023, 1 Nisan). Population, Total - Turkey, Azerbaijan, Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyz Republic, Hungary. The World Bank. Erişim adresi: https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TR-AZ-KZ-UZ-TM-KG-HU (Erişim tarihi: 01.04.2023).
• UNOSSC. Erişim adresi: unsouthsouth.org (09.05.2025). World Bank (a), “GDP (Current US$) - Turkey, Azerbaijan, Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyz Republic,Hungary | Data” (The World Bank, 01.04.2023), https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2020&locations=TR-AZ-KZ-UZ-TM-KG&start=202&view=map (01.04.2023).
• World Bank (b). Food and Agriculture Organization, “Land Area (Sq. Km) - Turkey, Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyz Republic, Uzbekistan, Turkmenistan, Hungary | Data”, https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2?end=2020&locations=TR-AZ-KZ-KG-UZ-TMHU&name_desc=false&start=2020&type=shaded&view=map (The World Bank, 01.04.2023).