Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Sürdürülebilir Kalkınmanın Yeri

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 56 - 98, 10.06.2025

Fatma Aydın , Hatice Türe

https://doi.org/10.47503/jirss.1658393

Öz

Sosyal bilgiler gelecek kuşaklara doğal, kültürel ve ekonomik açıdan yaşanılabilir bir dünya bırakılması konusunda öğrencilere farkındalık ve duyarlılık kazandırılmasının önemli görüldüğü bir derstir. Sürdürülebilir kalkınmanın çevresel, ekonomik ve sosyal boyutları ile ilgili içeriğin öğrencilere kazandırılmasında sosyal bilgiler etkili bir yere sahiptir. Bu araştırmanın amacı Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan 5, 6 ve 7. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında, sürdürülebilir kalkınmanın çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlarına yönelik içeriğe yer verilme durumunun incelenmesidir. Nitel araştırma desenlerinden biri olan doküman incelemesi deseninin benimsendiği araştırmada Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan 5, 6 ve 7. sınıf sosyal bilgiler ders kitapları doküman olarak kullanılmıştır. Araştırmada sürdürülebilir kalkınmanın çevresel, ekonomik ve sosyal boyutları ile ilgili temaları kapsayan veri toplama formu kullanılmıştır. Araştırmanın verileri betimsel analiz temel alınarak çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda 5, 6 ve 7. sınıf ders kitaplarının her birinde sürdürülebilir kalkınmanın çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlarına dair içeriklere yer verildiği sonucuna ulaşılmıştır. Sürdürülebilir kalkınmanın çevresel boyutuna dair içeriğin en fazla 5. sınıf ders kitabında, sosyal boyutuna dair içeriğin en fazla 6. sınıf ders kitabında ve ekonomik boyutuna dair içeriğin en fazla 7. sınıf ders kitabında yer verildiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu araştırma doğrultusunda sürdürülebilir kalkınmanın çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlarına yönelik içeriklerin kazandırılmasında, farkındalık ve bilinç oluşturulmasında uygulamaya yönelik araştırmaların gerçekleştirilmesi önerilebilir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal bilgiler , Sürdürülebilir kalkınma , Ders kitabı

The Existence of Sustainable Development in Social Studies Textbooks

Öz

Social studies is considered a key subject for fostering students’ awareness and sensitivity toward preserving a livable world for future generations—environmentally, culturally, and economically. It plays a significant role in teaching students about the environmental, economic, and social dimensions of sustainable development. This study aims to examine the extent to which these dimensions are represented in the 5th, 6th, and 7th grade social studies textbooks prepared by the Ministry of National Education in Türkiye. Employing document analysis, a qualitative research method, the study uses official textbooks for these grade levels as data sources. A data collection form was developed based on themes related to the environmental, economic, and social dimensions of sustainable development. The data were analyzed using descriptive analysis. The findings indicate that content related to sustainable development is present in all three textbooks. The 5th grade textbook primarily emphasizes the environmental dimension, the 6th grade textbook focuses more on the social dimension, and the 7th grade textbook includes more content related to the economic dimension. Based on these results, it is recommended that further practice-based studies be conducted to support the integration of sustainability-related themes into educational content and to promote awareness and consciousness among students.

Anahtar Kelimeler

Social studies , Sustainable development , Textbook

Kaynakça

• Acar, H. (2021). Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarına Yönelik Sürdürülebilir Kalkınma Eğitimi Önerisi. Yüksek Lisans Tezi. Akdeniz Üniversitesi.
• Akgül, U. (2010). Sürdürülebilir Kalkınma: Uygulamalı Antropolojinin Uygulama Alanı. Antropoloji, 24, 133-164. https://dergipark.org.tr/tr/pub/antropolojidergisi/issue/43247/525290
• Akgül, F. A. (2020). 8. Sınıf Öğrencilerinin Sürdürülebilir Kalkınmaya Yönelik Farkındalık Düzeylerine Sosyobilimsel Konu Destekli Fen Öğretiminin Etkisi. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi.
• Aksu, C. (2011). Sürdürülebilir Kalkınma ve Çevre. Güney Ege Kalkınma Ajansı, 2011.
• Alelaimat, A. R. and Taha, K. (2013). Sustainable development and values education in the Jordanian social studies curriculum. Education, 134 (2), 135-153. https://eric.ed.gov/?id=EJ1033590
• Atmaca, A. C. (2018). Fen Bilgisi Öğretmen Adaylarının Sürdürülebilir Kalkınma Farkındalıklarının Belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Aydoğan, A. (2010). Sosyal Bilgiler Öğretmenlerinin Sürdürülebilir Kalkınma Konusuyla İlgili Kazanımların Öğretimine İlişkin Görüşleri. Yüksek Lisans Tezi. Niğde Üniversitesi.
• Azrak, Y. (2022). Sosyal Bilgiler Dersinde Sürdürülebilir Kalkınma: Sosyal Bilgiler Öğretmenlerinin ve Ortaokul Öğrencilerinin Görüşleri. Doktora Tezi. Anadolu Üniversitesi.
• Barron, L & Gauntler, E. (2002). Model of Social Sustainability (Stage 1 Report). Housing and Sustainable Communities Indicators Project, Western Australian Council of Social Servise (WACOSS), Perth, Australia.
• Bayram, F. Ö. ve Çengelci Köse, T. (2023). Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarının Sürdürülebilirlik Bilinci Açısından İncelenmesi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 7 (3), 500-531. https://doi.org/10.34056/aujef.1201038
• Biçer, R. (2021). Öğretmen Eğitiminde Sürdürülebilir Kalkınma Eğitiminin Yeri ve Önemi. Yüksek Lisans Tezi. Fırat Üniversitesi.
• Borg, C., Gericke, N., Höglund, H. O., Bergman, E. (2014). Subject- and experience-bound differences in teachers’ conceptual understanding of sustainable development. Environmental Education Research, 20 (4), 526-551. https://doi.org/10.1080/13504622.2013.833584
• Bozlağan, R. (2010). Sürdürülebilir Gelişme Düşüncesinin Tarihsel Arka Planı. Journal of Social Policy Conferences, (50), 1011-1028. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusskd/issue/891/9943
• Brudlandt Raporu (1987). Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future. https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/5987our-common-future adresinden 13/02/2024 tarihinde erişilmiştir.
• Bulut, B. ve Çakmak, Z. (2018). Sürdürülebilir Kalkınma Eğitimi ve Öğretim Programlarına Yansımaları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7 (4), 2680-2697.
• Demir, Y. ve Atasoy, E. (2018). 5.Sınıf Sosyal Bilgiler Ders Kitabının (2017) Değerlendirilmesi. Bursa Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31 (2), 753-780. https://doi.org/10.19171/uefad.505647
• Demirbaş, Ö. (2015). Öğretmen Adaylarının Sürdürülebilir Kalkınma Farkındalık Düzeyleri. Marmara Coğrafya Dergisi, 31, 300-316. https://doi.org/10.14781/mcd.09811
• Demirezen, S. ve Kaya, E. (2022). Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri Öğretim Programı ve Ders Kitaplarında Çevre Konuları. Journal of Education and New Approaches, 5 (2), 240-265. https://doi.org/10.52974/jena.1200514
• Dinç, E. ve Acun, A. (2017). Sosyal Bilgiler Dersinde Ekonomi ve Sürdürülebilir Kalkınma ile İlgili Konuların Öğretiminde Güncel Olayların Kullanımına İlişkin Öğretmen Görüşleri. PAU Eğitim Fakültesi Dergisi, 41(41), 29-46.
• Emrealp, S. (2005). Yerel Gündem 21, Türkiye’de Yerel Gündem 21 Programı Uygulamalarına Yönelik Kolaylaştırıcı Bilgiler (2. Baskı). İstanbul: IULA-EMME (UCLG-MEWA) Yayını. https://doi.org/10.14783/maruoneri.686814
• Eryılmaz, Ö. (2021). Ortaokul Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Küresel İklim Değişikliği Konusunun Yer Alma Durumu. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5 (4), 385-401. https://doi.org/10.34056/aujef.926633
• Gedik, F. (2020). Sosyal, Ekonomik ve Çevresel Boyutlarla Sürdürülebilirlik ve Sürdürülebilir Kalkınma. Uluslararası Ekonomi Siyaset İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 3 (3), 196-215.
• Gökmen, A., Solak, K. ve Ekici, G. (2017). Sürdürülebilir Kalkınma İçin Eğitim: Öğretmen Adaylarının Tutumları İle İlişkili Olan Faktörler. Kesit Akademi Dergisi, 3 (12), 462-480.
• Gürlük, S. (2010). Sürdürülebilir Kalkınma Gelişmekte Olan Ülkelerde Uygulanabilir Mi?.Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 5 (2), 85-99.
• Harris, J. M. (2003). Sustainability and Sustainable Development. International Society for Ecological Economics, 1, 1-12. https://www.researchgate.net/publication/237398200_Sustainability_and_Sustainable_Development adresinden 13/02/2024 tarihinde erişilmiştir.
• Hotinli, G., Eralp, S. S., Akpınar, P. ve Öztürk, E. A. (Edt. Güder, N., Çağlayan, A. Y.). (2013). Türkiye’de Sürdürülebilir Kalkınma için Eğitim Mevcut Durum Raporu 2012. Ankara: Bölgesel Çevre Merkezi (REC) Türkiye’ye.
• Karaca, S. (2021). Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Gazi Kitabevi.
• Kardaş İşler, N. (2023). İlkokul Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programının Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ve Yenilenmiş Bloom Taksonomisi Kapsamında İncelenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25 (2), 472-486. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1129679
• Kaya, M. F. ve Tomal, N. (2011). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı’nın Sürdürülebilir Kalkınma Eğitimi Açısından İncelenmesi. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 1 (2), 49-65. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ebader/issue/44649/554597
• Kuzucu, C. (2018). İlkokul 4.Sınıf İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi ile Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarının Temel İnsani Değerler Açısından Karşılaştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Niğde Ömer Halis Üniversitesi.
• Lilian, G. K. (2022). Education for Sustainable Development Pedagogy in Pre-Primary Social Studies Curriculum in Kenya: Review of Literature. Journal La Edusci, 3 (3), 69-80. https://doi.org/10.37899/journallaedusci.v3i3.662
• Littig, B., Griessler, E. (2005). Social Sustainability: A Catchword Between Political Pragmatism and Social Theory. International Journal of Sustainable Development, 8 (1-2), 65-79. 10.1504/IJSD.2005.007375
• Lucerne Declaration on Geographical Education for Sustainable Development, (2007). (Haubrich, Reinfried, Schleicher). Geographiedidaktische Forschungen, Volume 42, Reinfried, Schleicher, Rempfler (Editors). IGU Geographical Views on Education for Sustainable Development, Proceeding of Lucerne-Symposium, Switzerland, 243-250. https://www.iau-hesd.net/sites/default/files/documents/lucernedeclaration adresinden 13/02/2024 tarihinde erişilmiştir.
• McKenzie, S. (2004). Social Sustainability: Towards Some Definitions, Hawke Research Institute, Working Paper Series No. 27, University of South Australia.
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB], (2018). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (İlkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar). Ankara. https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=354 adresinden 10/02/2024 tarihinde erişilmiştir.
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB], (2023). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (İlkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar). Ankara. https://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=1264 adresinden 13/02/2024 tarihinde erişilmiştir.
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB], (2024). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (İlkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar). Ankara. https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/sosyal-bilgiler-dersi 10/01/2025 tarihinde erişilmiştir.
• Obro, S. (2021). The Internet and Quality Social Studies Education for Sustainable Development in Post-Covid-19: a Review. Jurnal Penelitian dan Pengkajian Ilmu Pendidikan: e-Saintika, 5 (1), 15-26. http://dx.doi.org/10.36312/e-saintika.v5i1.425
• Olayinka, O. T. (2020). Social studies students’ knowledge, attitude and practice of concepts of sustainable development in Ondo City, Nigeria. International Journal of Financial, Accounting, and Management, 1 (4), 221-233. https://doi.org/10.35912/ijfam.v1i4.153
• Özgen, N. (2019). Sürdürülebilirlik kavramı ve kullanım alanları. N. Özgen ve M. Kahyaoğlu (Editörler), Sürdürülebilir Kalkınma içinde (s. 1-36). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Rawadieh, S. ve Saleem, D. (2022). The Extent to which Concepts of Sustainable Development are included in Social Studies Textbooks in Qatar. Human and Social Sciences, 49 (6), 346-357. https://doi.org/10.35516/hum.v49i6:.4033
• Rehan, Q., Hayat, I. ve Farooq, D. A. N. (2022). Exploring Sustainable Development Goals and Moral Values in the Oxford Social Studies Textbooks for Primary Classes. Academic Journal of Social Sciences (AJSS), 6 (4), 69-87. http://dx.doi.org/10.54692/ajss.2022.06041848
• Saraç, B. ve Alptekin, N. (2017). Türkiye’de İllerin Sürdürülebilir Kalkınma Göstergelerine Göre Değerlendirilmesi. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13 (1), 19-49. https://doi.org/10.17130/ijmeb.20173126261
• Shehata, S. M., Soliman, Y. A. ve Fawzy, W. (2023). Developing a Social Studies Curriculum for the Second Year of Middle School in Light of the Dimensions of Sustaninable Development in Order to Develop Some Environmental Skills and Values. Environmental Educational Sciences and Mass Communication, 52 (5), 33-53. https://dx.doi.org/10.21608/jes.2023.199120.1490
• Sönmez, V., ve F. G. Alacapınar, F. (2019). Örneklendirilmiş Bilimsel Araştırma Yöntemleri. (7. Baskı). Anı Yayıncılık.
• Stren, R. (2001). The Social Sustainability of Cities: Diversity and the Management of Change. Canadian Public Policy, 27 (3), 381. http://dx.doi.org/10.2307/3552480
• Şen, H., Kaya, A. ve Alpaslan, B. (2018). Sürdürülebilirlik Üzerine Tarihsel ve Güncel Bir Perspektif. Ekonomik Yaklaşım Derneği, 29 (107), 1-47. http://dx.doi.org/10.5455/ey.39101
• Tay, B. (2005). Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Öğrenme Stratejileri. Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 6 (1), 209-225.
• Tuna, Y., Alata, S., Arslan, H. M., Baran, B. B. ve Duman, N. Binyıl Kalkınma Hedefleri Raporu Türkiye (2010). Ankara: Başbakanlık, Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) Müsteşarlığı. https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/binyil-kalkinma-hedefleri-raporu-turkiye-2010 adresinden 13/02/2024 tarihinde erişilmiştir.
• Türer, B. (2010). Fen Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Sürdürülebilir Kalkınma Farkındalıklarının Belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
• Ullah, R. S. ve Ali, S. (2021). Education for Sustainable Development Incorporation through Social Studies Curriculum: A Phenomenological Approach. Bulletin of Education and Research, 43 (1), 201-218. https://eric.ed.gov/?id=EJ1320816
• Yalçın, A. (2022). 21. Yüzyılda Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri: Türkiye’de Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programının Yapısal Olarak İncelenmesi. Harran Maarif Dergisi, 7 (1), 117-149. https://doi.org/10.22596/hej.1103130
• Yeni, O. (2014). Sürdürülebilirlik ve Sürdürülebilir Kalkınma: Bir Yazın Taraması. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16 (3), 181-208. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gaziuiibfd/issue/28309/300838
• Yıldırım, O. ve Nuri, F. İ. (2018). Sustainable Development under the Historical Development Process. Sustainable Development, 23-25 January, 1-21.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. (12. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yusuf, A., Daramola, D. S., Bello, M. B. ve Obafemi, K. E. (2015). Assessment of Kwara state social studies teachers of the adequacy of Upper Basic Social Studies Curriculum content for sustainable development in Nigeria. Human and Social Studies, 4 (2), 44-55. http://dx.doi.org/10.1515/hssr-2015-0013