Öküzün Boynuzlarında Duran Dünyalar: Öküzü Türk Kültüründe Folklorik Bir Metafora Dönüştüren Tarihsel Sürecin Tahlili

Yıl 2026, Cilt: 17 Sayı: 1 , 362 - 372 , 29.04.2026

Uğur Altuğ

https://doi.org/10.54558/jiss.1835229

https://izlik.org/JA27XC43WF

Öz

Amaç: Öküz, Türk folklorunda bugün, atasözü, deyim, mâni, masal, türkü gibi sözlü/soyut unsurlarda sıkça karşılaşılan önemli temalardan biridir. Bu folklorik unsurlar ayrıntılı bir biçimde incelendiğinde, öküz kavramının çok çeşitli konu ve biçimlerde epey sıkça kullanılmış bir motif olduğu görülür. Bu malzemeler ve tarihsel süreçlerin incelenmesi, insanlığın modern öncesi dönemlerinde öküzün hem pratik hayatta hem de bellek, algı ve anlam dünyasında önemli bir yere sahip olduğunu kanıtlıyor. Orta zaman dünyasının imgeleminde kıyamet ile yaşam arasındaki çizgi öküzün boynuzlarındaki dengenin inceliği ölçüsündeydi ve dünyayı öküzün boynuzları taşıyordu. Bu düşünce genel geçerliliği olan bir kanıydı. Geleneksel dünyada ve toplumlarda öküzü insan zihniyetinde bu konuma ve yaşamsal bir unsura dönüştüren koşul ve belirleyiciler tarihsel araştırmalar yoluyla açığa çıkarılabilir. Çünkü herhangi bir ögenin folklorik metafora dönüşebilmesi için uzun sürelere, birçok yaşanmışlıklara ve bunun sonucunda ortaya çıkan sosyal yapılara ihtiyaç vardır. Bu çalışmanın amacı da öküzü Türk kültüründe folklorik bir temaya dönüştüren tarihsel sürecin ana hatlarını analiz ederek ortaya koymaktır. Yöntem: Öküz temasının işlendiği soyut kültürel mirasımızın önemli ögeleri olan atasözleri ve deyimlerin tespiti ve bunların çeşitli yöntemlerle sınıflandırılması yoluyla veri oluşturulmaya çalışılmıştır. Çünkü bu veriler pratik ve pragmatik gerekçelerle kullanılan öküzün uzun süre zarfında gündelik hayatın, ekonomik ve malî faaliyetlerin yanı sıra kültürel ve zihniyet kodlarının önemli ögelerinden birine dönüşmüştür. Özellikle Osmanlı dönemi bu sürecin belirleyici evresini oluşturduğu için, bu metafor imparatorluğun tarımsal yapısı temelinde incelenmeye çalışılmıştır. Bu doğrultuda mesele Osmanlı arşiv belgeleri temelinde inşa edilmiştir. Bulgular: Öküz temasının tarihsel arka planının incelenmesi sonucunda elde edilecek veriler, bugünkü Türk toplumunun bir takım folklorik değerlerinin açıklanmasında önemli katkılar sağlayabilir. Milyonlarca belge içeren arşivler, büyük bir tarım imparatorluğu olan Osmanlı döneminde öküzler üzerine kurulu çok ciddi sosyo-politik yapı ve temeller olduğunu göstermektedir. Söz konusu bulgular Türk tarihinin yanı sıra kültürel ve folklorik yapısının da şekillendiği evrelere bir pencere açmaktadır. Sonuç: Bu bakımdan, Türk folklorundaki çeşitli ögelerin Osmanlı tarihinde uzun süreli yaşanmışlık ve yapıların üretmiş olduğu arşiv belgeleri ışığında ele alınmasıyla yeni çığırlar açabileceği anlaşılmaktadır. Özgünlük: Soyut folklorik malzemelerden tespit edilen öküz temasının Türk tarihi, kültürü ve düşünce yapısının önemli parçalarından birine dönüşmesi süreci, orijinal ve otantik arşiv kayıtlarıyla özgün bir biçimde incelenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı imparatorluğu , folklor , öküz , tarım.

The World that Linger on the Ox’s Horns: The Analysis of the Historical Process that Convert the Ox Theme into a Folkloric Metaphor

https://izlik.org/JA27XC43WF

Öz

Aim: The ox is one of the most important themes used in the verbal / abstract elements of Turkish folklore such as proverbs, idiomatic expressions, poems, tales, folk songs, etc. When these folkloric elements are examined in detail it is seen that the ox theme has been used in many various forms. From such usages in the historical process, it appears that the ox had been an important cultural pattern both in the practical life and in the memorial, sensational and perceptional worlds of the pre-modern human being. Moreover, in the imaginations of those people, the thin line between life and doomsday was balanced on the horns of an ox; it was the ox that was carrying the world on its horns. The conditions and determinants that convert the ox into a vital element in human mind in the traditional societies can be understood by the analysis of historical processes. Any social-linguistic elements’ being changed into folkloric metaphors requires long time, lively practices and the social and economic structures that come up as a result these processes. The aim of this study is to analyze and reveal the main lines of the historical process that transformed the ox into a folkloric theme in Turkish culture. Method: An effort has been made to create data by identifying proverbs and idioms, which are important elements of our abstract cultural heritage that deal with the theme of oxen, and classifying them using various methods. This is because these data have become an important element of daily life, economic and financial activities, as well as cultural and mental codes over a long period of time, with oxen being used for practical and pragmatic reasons. Since the Ottoman period in particular constituted a decisive phase in this process, this metaphor has been examined primarily in the context of the empire's agricultural structure. Accordingly, the issue has been constructed on the basis of Ottoman archival documents. Results: The datum that will be reached by examining the historical background of ox theme will also make contribution for the explanation of some of the folkloric values of the Turkish society. Especially the Ottoman era exhibits a great deal of foundations and socio-political structures which had been built on ox. These findings provide insight into the periods that shaped not only Turkish history but also its cultural and folkloric structure. Conclusion: In this respect, it is understood that examining various elements of Turkish folklore in light of archival documents produced by long-standing experiences and structures in Ottoman history could open up new avenues. Originality: The process by which the ox theme, identified in abstract folkloric materials, became an important part of Turkish history, culture, and thought has been examined in an original way using original and authentic archival records.

Anahtar Kelimeler

Ottoman empire , folklore , ox , agriculture

Kaynakça

• Arşiv Belgeleri: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi:
• Mühimme Defteri (A.DVNSMHM.d) no: 77, hüküm no: 436 (H. 01.02.1014).
• Ali Emiri, Sultan Mehmed IV. (AE.SMMD.IV.), no: 67-7878 (H. 16.05.1083).
• Ali Emiri, Sultan Mehmed IV. (AE.SMMD.IV.), no: 74-8768 (H. 16.09.1089).
• Ali Emiri, Sultan Mustafa II. (AE.SMST.II), no: 44-4370 (H. 29.12.1107).
• Yayınlar: Akgündüz, A. (1990a). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. I., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1990b). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. II., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1991). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. III., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1992a). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. IV., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1992b). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. V., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1993). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. VI., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1994a). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. VII., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1994b). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. VIII., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akgündüz, A. (1996). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, c. IX., İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.
• Akman, E. (2012). “Türk Mitolojisi ve Halk Şiirinde “Sarı/Kızıl Öküz” İnancı”. Türkiyat Mecmuası, c. 22, 1-16.
• Balcı, F. (2019). Türk Kültür Tarihinde Boğa-Öküz. İstanbul: Hiperyayın.
• Barkan, Ö. L. (1939). “XV. ve XVI, Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Toprak İşçiliğinin Organizasyonu Şekilleri: Kulluklar ve Ortakçı Kullar. A., İstanbul Haslar Kazasındaki Ortakçı Kullar”. İktisat Fakültesi Mecmuası, c. I, S. 1, ss. 29-74.
• Barkan, Ö. L. (1943). XV. ve XVI, Asırlarda Osmanlı İmparatorluğu’nda Ziraî Ekonominin Hukukî ve Malî Esasları, I: Kanunlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları.
• Diamnond, J. (2004). Tüfek, Mikrop ve Çelik İnsan Topluluklarının Yazgıları. Çev. Ülker İnce. Ankara: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Yayınları.
• Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (1998). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi II. Kitap. Haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• İnalcık, H. (1959). “Osmanlılar’da Raiyyet Rüsûmu”. Belleten XXI., 576-610.
• İnalcık, H. (1990). “Köy, Köylü ve İmparatorluk”. V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi. M.Ü. Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, İstanbul 21-25, Ağustos 1989. Tebliğler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1-11.
• İnalcık, H. (1991). “Čiftlik”. The Encyclopaedia of Islam, (yeni edisyon) II. Leiden: E. J. Brill. Vol. II, 32-33.
• İnalcık, H. (1999). “Osmanlı Döneminde Balkanlar Tarihi Üzerinde Yeni Araştırmalar”. Tarihte Güney-Doğu Avrupa: Balkanolojinin Dünü, Bugünü ve Sorunları. Ankara: Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih, Coğrafya Fakültesi Yayınları. 15-23.
• Hüseyinov, Y. (1996). Eski Oğuz mitlerinin felsefi boyutu. Bilig, 2, 149-152.
• Korkmaz, M. (2010). Zerdüşt Dini İran Mitolojisi. Ankara: Alter Yayınları.
• Kula, W. (1985). Feodalizmin Ekonomik Teorisi. Çev. Oğuz Esen. Ankara: Birey ve Toplum Yayınları.
• McNeil W. (2002). Dünya Tarihi. Çev. Alâeddin Şenel. Ankara: İmge Kitabevi.
• Ögel, B. (2010). Türk Mitolojisi, c. I., Ankara. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi, c. II., Ankara. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Özpolat, L. (2016). “1 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (970–1019 / 1563–1610) (Değerlendirme ve Transkripsiyon)”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Selçuk Üniversitesi, Konya.
• Şirin, H. (2019). “Öküz Sözcüğü Üzerine”. Türk Dili CXVI-816, 4-17.
• Turan, O. (1941). Oniki Hayvanlı Türk Takvimi. İstanbul: Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları.
• Uraz, M. (1994), Türk Mitolojisi. İstanbul: Düşünen Adam Yayınları.
• Yazır, E. H. (2007). Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Meali. Sadeleştiren Mehmet Şirin Doğan. İstanbul: Seda Yayınları.