Aksarayî’nin Müsâmeretü’l-Ahbâr Adlı Eserinde İlhanlı Dönemi Anadolusu’na Dair

Öz

Amaç: Bu çalışma, İlhanlı-Moğol tahakkümünün Anadolu'daki sosyo-politik ve ekonomik etkilerini Aksarayî'nin Müsâmeretü'l-Ahbâr adlı eseri rehberliğinde incelemeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, Selçuklu idari mirasının Osmanlı devlet yapısına aktarılma sürecini belgeleyen bir geçiş dönemi panoraması sunmaktadır. Yöntem: Çalışmada, Aksarayî'nin eserini birincil kaynak kabul eden metin analizi ve tarihsel karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır. Yazarın maliye bürokrasisindeki konumu sayesinde sunduğu teknik veriler, dönemin diğer kaynaklarıyla karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, konuyla ilgili modern literatürdeki farklı yaklaşımlar (Z. V. Togan, A. C. S. Peacock, İ. Erdem) karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Bulgular: Aksarayî'nin eseri, Anadolu'nun İlhanlılar tarafından sistematik bir "vergi deposu" olarak yapılandırıldığını ve olağanüstü vergilerle halkın ezildiğini ortaya koymaktadır. Merkezi otoritenin çöküşüyle birlikte uçlardaki Türkmen beyliklerinin yükseldiği ve Ahilik teşkilatının şehirlerde önemli bir direniş ağı haline geldiği tespit edilmiştir. Sonuç: Makale, Aksarayî'nin eserinin Anadolu'nun en karanlık dönemlerinden birine ışık tutan, basit bir kronik ötesinde sosyal ve idari bir analiz olduğu sonucuna varmaktadır. Eser, Selçuklu-İlhanlı idari birikiminin Osmanlı Beyliği'ne aktarılmasında kurumsal hafızanın oynadığı kritik rolü belgelemektedir. Özgünlük: Bu çalışmanın özgünlüğü, dönemin maliye bürokrasisinde görev yapmış Aksarayî'nin eşsiz teknik veriler sunan eserini birincil kaynak olarak kullanmasına dayanmaktadır. Literatürde sıklıkla siyasi çöküş odaklı okunan bu dönemi, farklı yaklaşımları da değerlendirerek bir geçiş ve dönüşüm süreci olarak yorumlaması çalışmanın özgün katkısını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Aksarayî
• Müsâmeretü’l-Ahbâr
• İlhanlılar
• Anadolu Selçuklu Devleti.

About Ilkhanid Period Anatolia In Aksarayî’s Müsâmeretü’l-Ahbâr

Öz

Aim: This study aims to examine the socio-political and economic impacts of Ilkhanid-Mongol domination in Anatolia, guided by Aksarayî’s work Müsâmeretü’l-Ahbâr. It also seeks to present a panorama of a transitional period that documents the transfer of the Seljuk’s administrative legacy to the Ottoman State structure. Method: The study employs content analysis and historical comparison methods, accepting Aksarayî’s work as the primary source. The technical data, provided thanks to the author’s position in the financial bureaucracy, is evaluated by comparing it with other contemporary sources. Additionally, different approaches in modern literature (Z. V. Togan, A. C. S. Peacock, İ. Erdem) are discused comparatively. Results: Aksarayî’s work reveals that Anatolia was systematically structured as a “tax reservoir” by the Ilkhanids, and the populace was oppresed through extraordinary taxes. It is determined that with the collapse of central authority, Turkmen beyliks rose in the frontier regions, and the Ahi organization became a significant network of resistance in the cities. Conclusion: The article concludes that Aksarayî’s work is a social and administrative analysis, beyond a simple chronicle, shedding light on one of Anatolia’s darkest periods. The work documents the critical role of institutional memory in transferring the Seljuk-Ilkhanid administrative accumulation to the Ottomans. Originality: The originality of this study lies in its use of Aksarayî’s work as a primary source, which offers unique technical data due to the author’s position in the period’s financial bureaucracy. The study’s original contribution is its interpretation of Ilkhanid domination not merely as a political collapse but as a transitional period of transformation, while also evaluating different perspectives in the literature.

Anahtar Kelimeler

• Aksarayî
• Musamarat al-Akhbar
• Ilkhanids
• Anatolian Seljuk State

Kaynakça

1. Açık, T. (2015). “Reşîdüddîn’in Câmiu’t-Tevârîh’e göre Gâzân Hân’ın Müslümanlığı ve bunun İlhanlı Toplumuna yansımaları”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (37), 115-135.
2. Aksarayî, K. M. (2000). Müsâmeretü’l-ahbâr: Moğollar zamanında Türkiye Selçukluları tarihi (F. Işıltan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
3. Bayram, M. (2005). Ahi Evren ve Ahi teşkilâtının kuruluşu. İstanbul: Kömen Yayınları.
4. Cahen, C. (2014). Osmanlılardan önce Anadolu’da Türkler, (Çev. Y. Moran). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
5. Dayı, Ö. (2000). “İlhanlı idârî teşkilatı I: Dîvânlar”. DİA, XXII, İstanbul: TDV Yayınları. s. 444-448.
6. Erdem, İ. (2003). “Türkiye Selçuklu-İlhanlı iktisadi ve ticari ilişkileri ve sonuçları”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 22(33), 49-67.
7. Erdem, İ. (2005). “İlk dönem Selçuklu-Moğol ilişkilerinin iktisadi boyutu (1243-1258) (The Economic Dimension of the Saljukid-Mongols Relationships in the First Period (1243-1258))”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 24(38), 1-10.
8. Erdem, İ. (1995). “Türkiye Selçukluları-İlhanlı ilişkileri (1258-1308)”. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, Ankara.

9. Ersan, M. (2010). Türkiye Selçuklu devletinin dağılışı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Göksu, E. (2009). “Kösedağ savaşı (1243)”. Tarihin Peşinde. (2), 1-14.
11. Gömeç, S. Y. (2007). “Türklerin ve Moğolların tarihi iki boyu”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 26(42), s. 1-7.
12. Gömeç, S. Y. (2017). Türk tarihinde Çingizliler. Ankara: Berikan Yayınları.
13. İbn Bibi (1996). el-Evamirü’l-Ala’iye fi ’l-Umuri’l-Ala’iye (Selçuk Name). (Terc. Mürsel Öztürk). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
14. Jackson, P. (2009). “Mongol Khans and religious allegiance: the problems confronting a minister-historian in Ilkhanid Iran”. Iran. XLVII. London: British Institute of Persian Studies, s. 109-122.
15. Kamola, S. (2015). “History and legend in the Jāmi‘ al-Tawārīkh: Abraham, Alexander, and Oghuz Khan”. Journal of the Royal Asiatic Society. 3. 25(4), 555-577.
16. Kaya, S. (2017). I. Gıyaseddin Keyhüsrev’den II. Gıyaseddin Keyhüsrev’e Selçuklu dönemi: Anadolu Selçukluları ve Moğollar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
17. Kaymaz, N. (1970). Pervâne Mu’îned-dîn Süleyman. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
18. Koca, S. (2015). “Türkiye Selçuklu tarihinin akışını değiştiren ve Anadolu’nun kaderini belirleyen savaş: Kösedağ bozgunu”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 37, s. 35-84.
19. Kolbas, J. (2016). “Historical epic as Mongol propaganda? Juwaynī’s motifs and motives”. The Mongols’ Middle East: Continuity and Transformation in Ilkhanid Iran. (Ed. Bruno De Nicola - Charles Melville). Leiden-Boston: Brill, s. 155-171.
20. Köprülü, M. F. (2003). Osmanlı Devleti’nin kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. Melville, C. (1999). The fall of Amir Chupan and the decline of the Ilkhanate, 1327-1337: A decade of discord in Mongol Iran. Bloomington, Indiana: Research Institute for Inner Asian Studies.
22. Melville, C. (2001). “From Adam to Abaqa: Qādi Baidāwi’s rearrangement of history”. Studia Iranica. 30, s. 67-86.
23. Melville, C. (2006). “The Early Persian historiography of Anatolia”. History and historiography of post-Mongol Central Asia and the Middle East: Studies in honor of John E. Woods. (Ed. J. Pfeiffer - S. A. Quinn). Wiesbaden: Harrasowitz, s. 135-166.
24. Melville, C. (2009). “Anatolia under the Mongols”. The Cambridge History of Turkey. I: Byzantium to Turkey, 1071-1453. (Ed. Kate Fleet). Cambridge: Cambridge University Pres, s. 51-101.
25. Melville, C. (2012). “The Mongol and Timurid periods, 1250-1500”. Persian Historiography. (Ed. Charles Melville). New York: I.B. Tauris, s. 155-208.
26. Özgüdenli, O. G. (2009). Selçuklular: I. Büyük Selçuklular (Mirâs), II. Anadolu Selçukluları (Vâris). İstanbul: İSAM Yayınları.
27. Özgüdenli, O. G. (2018) “İlhanlılar’da hükümranlık telâkkisi ve hükümdar algısı”. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi. C. V, Sayı: 1, s. 73-91.
28. Peacock, A. C. S. (2023). Moğol Anadolu'sunda İslam, edebiyat ve toplum (çev. R. Akman). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
29. Peacock, A. C. S. (2026). Anadolu Selçukluları: Orta çağ Ortadoğusu'nda saray ve toplum (Çev. A. Sait Aykut). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
30. Reşîdüddin Fazlullah (2013). Câmiu’t-Tevârih (İlhanlılar Kısmı). (Çev. İsmail Aka, Mehmet Ersan, Ahmad Hesamipour Khelejani). Ankara: TTK Yayınları.
31. Rice, T.T. (1961). The Seljuks in Asia Minor, Frederick A. Praeger, New York.
32. Sevim, A. E. (1961). Selçuklu devletleri tarihi. Ankara: TTK Yayınları.
33. Sümer, F. (1969). “Anadolu’da Moğollar”. Selçuklu Araştırmaları Dergisi. I, 1-147.
34. Tekin, M. (2016).” İlhanlıların anadolu beylikleri ve Osmanlı toplum ve devlet yapısına etkileri”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Ankara.
35. Temir, A. (1989). Kırşehir Emiri Caca oğlu Nur el-Din’in 1272 tarihli Arapça-Moğolca vakfiyesi. Ankara: Türk Tarih KurumuYayınları.
36. Togan, Z. V. (1931). “Moğollar devrindeki Anadolu'nun iktisadî vaziyeti”. Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası, (1), 1-42.
37. Togan, Z. V. (1946). Umumi Türk Tarihine giriş. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
38. Turan, O. (2018). Selçuklular zamanında Türkiye: İstanbul: Ötüken Neşriyat.
39. Uyar, M. (2012). “Moğol istilası döneminde Selçuklular”. Selçuklu Tarihi El Kitabı. (Ed. Refik Turan). Ankara: Grafiker Yayınları, s. 409-438.
40. Yıldız, S. N. (2006). “Mongol rule in the thirteenth Seljuk Anatolia: the politics of conquest and history writing, 1243-1282”, unpublished doctoral thesis, The University of Chicago, Department of Near East Languages and Civilizations.
41. Yuvalı, A. (2000). “İlhanlılar”. DİA, XXII, İstanbul: TDV Yayınları. s. 109-118.