Kentsel hareketlilik kapsamında seçilmiş turizm destinasyonlarında sürdürülebilir ulaşım: Çok boyutlu ölçekleme analizi

Öz

Özet: Küresel nüfus artışı ve kentleşme süreçlerinin hızlanması, ulaşım sistemlerinin kullanımını artırmıştır. Bu durum, kentsel hareketliliği yoğunlaştırmakta ve çeşitli çevresel sürdürülebilirlik sorunlarını beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda, sürdürülebilir kentsel hareketlilik giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Sürdürülebilir kentsel hareketlilik, kentsel yaşam kalitesini artırmakta, karbon emisyonlarını azaltmakta, ulaşım sistemlerinin verimliliğini iyileştirmekte, şehirleri akıllı destinasyonlara dönüştürmekte ve turizm destinasyonları içerisindeki konumlarını güçlendirmektedir. Bu çalışma, Sürdürülebilir Hareketlilik Hazırlık Endeksi kapsamında yer alan 26 şehre ait sürdürülebilir ulaşım verilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Söz konusu şehirler, dünya genelinde en çok ziyaret edilen ilk 50 şehir arasında yer almaktadır. Çalışmada, bu şehirler arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymak ve bu örüntülerin turizm hareketliliği ile ilişkisini incelemek amacıyla çok boyutlu bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu doğrultuda, ulaşım arzı, ulaşım talebi, inovasyon, politikalar, finansman ile çevre ve enerji olmak üzere altı temel boyut dikkate alınmıştır. Çalışmada seçilen 26 şehre ait 2024 ve 2025 yılı verileri kullanılmıştır. Analiz sürecinde Çok Boyutlu Ölçekleme (ÇBÖ) ve hiyerarşik kümeleme yöntemlerinden yararlanılmıştır. Elde edilen bulgular, şehirlerin sürdürülebilir hareketlilik performansının homojen bir yapı sergilemediğini ve üç temel küme altında toplanabildiğini göstermektedir. Çevre, enerji ve finansman boyutları şehirler arasında en belirgin farklılaşmayı oluştururken, politikalar boyutunun daha heterojen bir yapı sergilediği belirlenmiştir. Ayrıca, sonuçlar yüksek turizm hareketliliğine sahip gelişmiş şehirlerin genellikle daha yüksek sürdürülebilir hareketlilik performansı sergilediğini ortaya koymaktadır. Londra, Helsinki, Amsterdam ve Singapur gibi şehirler ulaşım altyapısı ve inovasyon kapasitesi açısından güçlü bir performans göstermektedir. Buna karşılık, Lagos, Cape Town ve Bogotá gibi gelişmekte olan şehirlerin sürdürülebilir ulaşım altyapısı ve finansal kaynaklarının daha sınırlı olduğu görülmekte ve bu durumun daha düşük performans düzeylerine katkıda bulunduğu değerlendirilmektedir. Yapılan değerlendirmeler; ulaşım altyapısının güçlendirilmesi, elektrikli araç teknolojilerinin yaygınlaştırılması, akıllı ulaşım sistemlerinin geliştirilmesi ve çevre dostu ulaşım politikalarının uygulanmasının sürdürülebilir kentsel hareketliliğin artırılmasında kritik öneme sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sürdürülebilir kentsel hareketlilik
• sürdürülebilir turizm
• ulaşım performansı
• sürdürülebilir ulaşım
• çok boyutlu ölçekleme

Sustainable transportation in selected tourism destinations within the scope of urban mobility: A multidimensional scaling analysis

Öz

Abstract: The accelerating processes of global population growth and urbanization have led to increased use of transportation systems. This intensifies urban mobility and poses various environmental sustainability challenges. In this context, sustainable urban mobility has become increasingly significant. It enhances the quality of urban life, reduces carbon emissions, improves the efficiency of transportation systems, transforms cities into smart destinations, and strengthens their positions within tourism destinations. This study aims to analyze sustainable transportation data from 26 cities included in the Sustainable Mobility Readiness Index. These cities are among the top 50 most visited cities worldwide. The study uses a multidimensional approach to identify similarities and differences among these cities and to examine the relationship between these patterns and tourism mobility. Accordingly, six key dimensions are considered: transport supply, transport demand, innovation, policies, finance, and environment and energy. The study uses data from 2024 and 2025 for the selected 26 cities. It employs Multidimensional Scaling (MDS) and hierarchical clustering methods in the analysis. The findings reveal that the sustainable mobility performance of the cities does not exhibit a homogeneous structure and can be grouped into three main clusters. The environment, energy, and finance dimensions create the most pronounced differentiation among cities, whereas the policies dimension shows greater heterogeneity. Furthermore, the results indicate that developed cities with high levels of tourist mobility generally exhibit higher sustainable mobility performance. Cities such as London, Helsinki, Amsterdam, and Singapore demonstrate strong performance in transportation infrastructure and innovation capacity. In contrast, developing cities such as Lagos, Cape Town, and Bogotá have relatively limited sustainable transportation infrastructure and financial resources. This is considered to contribute to lower performance levels. The evaluations suggest that strengthening transportation infrastructure, promoting the adoption of electric vehicle technologies, advancing intelligent transportation systems, and implementing environmentally friendly transport policies are crucial for enhancing sustainable urban mobility.

Anahtar Kelimeler

• Sustainable urban mobility
• sustainable tourism
• transport performance
• sustainable transportation
• multidimensional scaling

Kaynakça

1. Alkheder, S. A. (2016). Transportation and tourism sustainability in major Jordanian tourism cities. Tourism Planning & Development, 13(3), 253–273. https://doi.org/10.1080/21568316.2015.1074098
2. Allis, T., & Fraga, C. (2018). Tourism, public transport and sustainable mobility. Transport Reviews, 38(5), 681–683. https://doi.org/10.1080/01441647.2017.1366957
3. Dickinson, J. E., & Dickinson, J. A. (2006). Local transport and social representations: Challenging the assumptions for sustainable tourism. Journal of Sustainable Tourism, 14(2), 192–208. https://doi.org/10.1080/09669580608669052
4. Ding, C. S. (2006). Multidimensional scaling modelling approach to latent profile analysis in psychological research. International Journal of Psychology, 41(3), 226–238. https://doi.org/10.1080/00207590500412219
5. European Commission. (2020). New sustainable mobility solutions piloted in Helsinki. European Commission. https://ec.europa.eu/regional_policy/en/projects/europe/new-sustainable-mobility-solutions-piloted-in-helsinki
6. European Commission. (2025). E-Mobility revolution in Amsterdam. European Commission. https://cinea.ec.europa.eu/news-events/news/e-mobility-revolution-amsterdam-2025-04-23_en
7. European Union. (2026). UMAM roadmap report 2020—Helsinki. https://www.eiturbanmobility.eu/wp-content/uploads/2020/07/UMAM_roadmap_Helsinki_full.pdf
8. Government of the Netherlands. (2025). Goals of public transport policy. Government of the Netherlands. https://www.government.nl/topics/mobility-public-transport-and-road-safety/public-transport/goals-of-public-transport/sustainable-public-transport

9. Hącia, E., Wagner, N., & Łapko, A. (2023). The importance of city logistics for urban tourism development: Searching for a new research field. Energies, 16(1), 175. https://doi.org/10.3390/en16010175
10. Hopkins, D. (2020). Sustainable mobility at the interface of transport and tourism: Introduction to the special issue on “Innovative approaches to the study and practice of sustainable transport, mobility and tourism.” Journal of Sustainable Tourism, 28(2), 129–143. https://doi.org/10.1080/09669582.2019.1691800
11. Hout, M. C., Papesh, M. H., & Goldinger, S. D. (2013). Multidimensional scaling. WIREs Cognitive Science, 4(1), 93–103. https://doi.org/10.1002/wcs.1203
12. Khiari, W., Ben Flah, I., Lajmi, A., & Bouhleli, F. (2024). The stock market reaction to green bond issuance: A study based on a multidimensional scaling approach. Journal of Risk and Financial Management, 17(9), 408. https://doi.org/10.3390/jrfm17090408
13. Kuklina, M., Dirin, D., Filippova, V., Savvinova, A., Trufanov, A., Krasnoshtanova, N., Bogdanov, V., Kobylkin, D., Fedorova, A., Itegelova, A., & Batotsyrenov, E. (2022). Transport accessibility and tourism development prospects of indigenous communities of Siberia. Sustainability, 14(3), 1750. https://doi.org/10.3390/su14031750
14. Lund-Durlacher, D., & Dimanche, F. (2013). Mobilities and sustainable tourism: An introduction. Journal of Sustainable Tourism, 21(4), 505–510. https://doi.org/10.1080/09669582.2013.791302
15. Marchesani, F., & Masciarelli, F. (2025). The nexus of MICE tourism in smart cities: Understanding its effects and complexities with urban mobility and crime. Current Issues in Tourism, 1–20. https://doi.org/10.1080/13683500.2025.2458120
16. Nadimi, N., Zayandehroodi, M., Jalilzadeh, A., Ali Zayandehroodi, M., & Litman, T. (2025). Facilitating elderly tourism by sustainable transportation. Research in Transportation Economics, 112, 101584. https://doi.org/10.1016/j.retrec.2025.101584
17. Puchongkawarin, C., & Ransikarbum, K. (2021). An integrative decision support system for improving tourism logistics and public transportation in Thailand. Tourism Planning & Development, 18(6), 614–629. https://doi.org/10.1080/21568316.2020.1837229
18. Samková, L., & Navrátil, J. (2023). Significance of the public transport for tourism development in destinations. DETUROPE - The Central European Journal of Tourism and Regional Development, 15(1), 158–189. https://doi.org/10.32725/det.2023.008
19. Singapore Ministry of Transport. (2026). Land transport masterplan focus group discussion. Singapore Ministry of Transport. ttps://www.mot.gov.sg/news-resources/newsroom/land-transport-masterplan-focus-group-discussion-23-january-2026-7pm-opening-and-closing-remarks-by-minister-of-state-for-transport-and-culture--community-and-youth--mr-baey-yam-keng/
20. The Sustainable Mobility Readiness Index [SMRI]. (2025). Building sustainable urban mobility ecosystems. PwC. https://www.pwc.com/m1/en/publications/2025/docs/sustainable-mobility-readiness-index-25.pdf
21. The World Tourism Organization [UN Tourism]. (2026). UN Tourism data dashboard. UN Tourism. https://www.untourism.int/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard
22. Transport for London. (2025). Delivering the Mayor’s Transport Strategy 2024/25. https://content.tfl.gov.uk/delivering-the-mayors-transport-strategy-2024-25-acc.pdf
23. United Nations. (2025). World urbanization prospects 2025: Summary of results. United Nations. https://www.un.org/development/desa/pd/content/world-urbanization-prospects-2025-summary-results
24. Vithayaporn, S., Nitivattananon, V., Sasaki, N., & Santoso, D. S. (2023). Assessment of the factors influencing the performance of the adoption of green logistics in urban tourism in Thailand’s Eastern Economic Corridor. Social Sciences, 12(5), 300. https://doi.org/10.3390/socsci12050300
25. Web of Science. (2025). Results for “sustainable mobility” (Topic). https://www.webofscience.com/wos/woscc/summary/8dc26b44-fb67-499a-8b90-6b73f858932f-01a4914458/relevance/1
26. Wilkinson, L. (2002). Multidimensional scaling. In Systat 10.2 Statistics II (pp. 119–145). Systat Software.
27. World Bank. (2023). Logistics Performance Index (LPI). World Bank. https://lpi.worldbank.org/
28. Yigitcanlar, T., Fabian, L., & Coiacetto, E. (2008). Challenges to urban transport sustainability and smart transport in a tourist city: The Gold Coast, Australia. The Open Transportation Journal, 02(1), 29–46. https://doi.org/10.2174/1874447800802010029
29. Yılmaz, B. (2025a). Assessment of logistics infrastructure and service indicators in black sea economic cooperation (BSEC) countries. Karadeniz Araştırmaları, (87), 1067–1087.
30. Yılmaz, B. (2025b). Determining the digitalization levels of leading countries in Logistics Performance Index: An application with CRITIC-TOPSIS approach. Verimlilik Dergisi, 59(2), 431–450. https://doi.org/10.51551/verimlilik.1541480
31. Yılmaz, M., & Yılmaz, B. (2025). Turizmde ulaşım ve lojistiğin çevresel boyutu: İklim değişikliği ve sürdürülebilirlik odaklı sistematik bir inceleme. In H. T. Ünal & S. Veli (Eds.), INARS Congress 2025 bildiri özetleri kitabı (pp. 85–86). Artikel Akademi.