Sesler ve Sayfalar Arasında: 1940’lardan 1950’lere Türk Halk Müziği’nin Popülerleşme Süreci

Öz

Türk halk müziği yüz yıllar boyunca Anadolu’nun farklı bölgelerinde sözlü kültür aracılığıyla nesilden nesile aktarılmış bir müzik geleneğidir. Modern iletişim araçlarının yaygınlaşmasıyla birlikte halk müziği daha geniş kitlelere ulaşmaya başlamıştır. 1940’lardan 1950’lere uzanan süreçte Türk halk müziğinin popülerleşmesi radyo ve radyo dergileri aracılığıyla hız kazanmıştır. 1950’lerde Türkiye’de siyasî ve sosyal değişimlerle birlikte radyo yayıncılığı geniş bir kitleye hitap etti. Devlet destekli müzik politikalarıyla başlayan bu süreç 1950’lerde artan radyo yayınları ve artan halk ilgisiyle daha da pekişti. Radyo dergileri ise halk müziğinin tanıtılmasında, değerlendirilmesinde ve yaygınlaşmasında kritik bir rol oynayacaktı. Bu dönemde halk müziği kırsal kültürün bir unsuru olmaktan çıkarak ulusal kimliğin önemli bir parçası hâline geldi. Halk müziği ağırlıklı olarak derleme çalışmalarıyla kayıt altına alınıyor ve radyo aracılığıyla dar sınırları aşıyordu. Devrin basılı yayın organları halk müziği icracılarını kitleye tanıtıyordu. Öne çıkan radyo dergileri arasında Radyo, Radyo Âlemi, Radyo Haftası ve Radyo Magazin gibi yayınlar bulunuyordu. Bu dergilerde halk müziği sanatçıları tanıtılıyor, repertuvarlara dair bilgiler paylaşılıyor ve dinleyicilerin ilgisini çekecek içerikler sunuluyordu. Bu sayede halk müziği sadece kulaktan dinlenen bir tür olmaktan çıkıp yazılı kaynaklarla da desteklenen bir müzik geleneği hâline gelmeye başladı. Günümüzde de radyo ve medya araçlarının halk müziği üzerindeki etkisi devam etmekte olup geçmişte yaşanan bu popülerleşme süreci günümüz müzik yayıncılığı için önemli dersler içermektedir. Bu makalede Türk halk müziğinin 1940’lı ve 1950’li yıllarda nasıl daha geniş bir dinleyici kitlesine ulaştığını, radyo yayınlarının ve radyo dergilerinin ilgili süreçte ne şekilde bir etki yarattığını ele alacağız.

Anahtar Kelimeler

• Türk Halk Müziği
• Radyo
• Popülerleşme
• Radyo Dergileri
• Halk Kültürü

Between Voices and Pages: The Popularization of Turkish Folk Music from the 1940s to the 1950s

Abstract

Turkish folk music is a musical tradition that has been passed down from generation to generation through oral culture in different regions of Anatolia for centuries. With the widespread use of modern means of communication, folk music began to reach wider audiences. From the 1940s to the 1950s, the popularization of Turkish folk music accelerated through radios and radio magazines. With the political and social changes in Türkiye in the 1950s, radio broadcasting came to appeal to a wide audience. This process, which started with state-sponsored music policies, was further reinforced by increased radio broadcasts and growing public interest in the 1950s. Radio magazines played a critical role in the promotion, evaluation and dissemination of folk music. During this period, folk music ceased to be an element of rural culture and became an important part of national identity. Folk music was mainly recorded through compilation works and transcended narrow borders through radios. The printed publications of the period introduced folk music performers to the masses. Prominent radio magazines included publications such as Radyo, Radyo Âlemi, Radyo Haftası and Radyo Magazin. In these magazines, folk music artists were introduced, information on repertoire was shared and content that would attract the attention of listeners was presented. In this way, folk music started to become a musical tradition supported by written sources rather than a genre transmitted only by ear. Today, the influence of radio and media tools on folk music continues, and this early popularization process in the past contains important lessons for today’s music broadcasting. In this article, we examine how Turkish folk music reached a wider audience in the 1940s and 1950s and how radio broadcasts and radio magazines contributed to this process.

Keywords

• Turkish Folk Music
• Radio
• Popularisation
• Radio Magazines
• Folk Culture

Kaynakça

1. Abaşlıoğlu, N. (2021). Radyo Haftası dergisinin 12 sayısının içerik analizi [Yüksek lisans tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=5XiSE4yCP_gmnukpMEp65QFWdzMDvT_znvoA8-DAhqxUQv1iVKya_IevsiU_WZYn
2. Altınay, F. R. (1993). Muzaffer Sarısözen’in hayatı ve Türk halk müziğine katkıları [Yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Ege Üniversitesi Açık Erişim Arşivi. https://hdl.handle.net/11454/73097
3. Anadolu’nun sesini veren sanatçı: Bayram Aracı’yı beraber dinleyelim. (1950). Radyo Haftası, 2(22), 12-15.
4. Anadolu’yu teller üstünde inleten bağlama ustası Şemsi Yastıman. (1950). Radyo Haftası, 2(20), 11-14.
5. Appadurai, A. (1996). Modernity at large: Cultural dimensions of globalization. University of Minnesota Press.
6. Arslan, S. (2024). Cumhuriyet döneminden günümüze Türk halk müziğinde kültürel aktarım sürecinin temsilcileri olarak “kadın icracılar” [Doktora tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. Ege Üniversitesi Açık Erişim Arşivi. https://hdl.handle.net/11454/116400
7. Balkılıç, Ö. (2015). Temiz ve soylu türküler söyleyelim: Türkiye’de millî kimlik inşasında halk müziği. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
8. Belge, M. (1983). Tarihten güncelliğe. Alan Yayıncılık.

9. Bengi, D. (2016). 50’li yıllarda Türkiye: Sazlı cazlı sözlük, “şimdiki zaman beledir”. Yapı Kredi Yayınları.
10. Bilgin, A. (1951). Sarısözenlere gelen mektuplar. Radyo Haftası, 6(4), 24-25.
11. Bilgin, A. (1953). Mualla Aracı’yı titreten telgraf. Radyo Haftası, 14(179), 22-24.
12. Bilgin, A. (1954). Memil ve onlar. Radyo Haftası, 16(205), 6.
13. Bomonti aile saz salonu. (1949, 16 Ekim). Ulus, 6.
14. Cantek, L. (2013). Cumhuriyetin büluğ çağı, gündelik yaşama dair tartışmalar (1945-1950). İletişim Yayınları.
15. Çadırcı, S. (1951). Halk türküleri okuyucusu Cemil Cankat. Resimli Radyo Dünyası, (35), 15-18.
16. Değirmenci, K. (2006). On the pursuit of a nation: The construction of folk and folk music in the founding decades of the Turkish Republic, International Review of the Aesthetics and Sociology of Music, 37(1), 47-65.
17. Deniz, Ü. (2019). İstanbul radyosunun ilk dönemindeki (1927) müzik yayınları. Eurasian Journal of Music and Dance, (14), 63-88.
18. Dikici, R. (2005). Cumhuriyet’in divası Müzeyyen Senar. Remzi Kitabevi.
19. Dilmener, N. (2012). Bak bir varmış bir yokmuş. İletişim Yayınları.
20. Dorémieux, Y., & Moreddu, C. (2021). Une préhistoire des popular music studies: Fonder la folk music comme objet des sciences sociales dans les États-Unis des années 1930 [A prehistory of popular music studies: Establishing folk music as an object of study of social sciences in 1930s United States]. Transposition. Musique et Sciences Sociales, 18(2), 13–31. https://doi.org/10.4000/volume.9424
21. Durmaz, U. (2018). Elektronik kültür ortamında bir âşık: Güncellenen âşıklık geleneğinde Şemsi Yastıman’ın yeri ve etkileri. İçinde M. Aça (Ed.), Motif Vakfı Uluslararası Sosyal Bilimler Sempozyumu (8–10 Kasım 2018, Çanakkale) bildiriler kitabı (ss. 198–207). Motif Vakfı Yayınları.
22. Ecevit, B. (1954, 29 Haziran). Gün ışığında, gürültüsüz yaşama. Halkçı/Yeni Ulus, 3.
23. Elçi Coşkun, A. (1997). Muzaffer Sarısözen, hayatı, eserleri ve çalışmaları. Kütür Bakanlığı Yayınları.
24. Elçi Coşkun, A. (2008). Tarihsel gelişim bağlamında Türk halk müziği araştırmaları. Millî Folklor, 20(78), 37-54.
25. Emin Tanınmış gecesi. (1949, 1 Eylül), Yeni Sabah, 6.
26. Erakalın, Ü. (1954). Konservatuar halk musikisi icra heyetinin ilk konseri büyük bir alaka ile karşılandı. Radyo Haftası, 4(56), 11-13.
27. Erdoğan, G. (2023). Sivas’ta cazband grupları ve ilk popüler müzik çalışmaları. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33(1), 221-232.
28. Ergur, A. (2009). Müzikli aklın defteri. Pan Yayıncılık.
29. Ergur, A. (2020). Ses ile yankı arasında. Raskolnikov Kitap.
30. Erol, A. (2002). Bir dönemin popüler ikonu olarak Zeki Müren. İçinde A. Yaraman (Ed.), Biyografya 3: Zeki Müren (ss. 56–57). Bağlam Yayınları.
31. Ersoy, İ. (2014). Türk halk müziğinin yeniden üretimi/inşası: Ulusal kaynaştırma projesi olarak “Yurttan Sesler” topluluğu. International Journal of Human Sciences, 11(2), 931–947.
32. Esser, F. (1999). Tabloidization of news: A comparative analysis of Anglo-American and German press journalism. European Journal of Communication, 14(3), 291-324.
33. Featherstone, M. (2007). Consumer culture and postmodernism (2nd ed.). Sage.
34. Fiske, J. (1989). Understanding popular culture. Routledge.
35. Guliyeva, I., & Kopanitsa, L. (2024). Folklore in contemporary music: Revival of cultural traditions. Interdisciplinary Cultural and Humanities Review, 3(2), 24-34.
36. Güngör, N. (1993). Arabesk, sosyokültürel açıdan arabesk müzik. Bilgi Yayınevi.
37. Hall, S. (Ed.). (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. Sage.
38. Hekimoğlu, E. (1951). Konserleri alakayla dinlenen Necati Başara korosu nasıl çalışıyor? Resimli Radyo Dünyası, (34), 3-7.
39. Hınçer, İ. (1949). Ankara radyosunda halk musikisi diye bir şey yoktur. Haftalık Resimli Perde, (6), 1, 4.
40. Horkheimer, M., & Adorno, T. W. (2002). Dialectic of enlightenment: Philosophical fragments (G. S. Noerr, Ed.; E. Jephcott, Trans.). Stanford University Press.
41. Işıktaş, B. (2016). Geç Osmanlı’dan erken cumhuriyete Türk müziğinde batılılaşma ve toplumsal bir alternatif arayışı: Mısır müziği. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 36(1), 273-298.
42. Işıktaş, B. (2023). Boğaziçi’nin büyülü sesi: Denizkızı Eftalya, dönemi, yaşamı ve çevresi. İletişim Yayınları.
43. İnsanlığın sesi. (1933, 19 Mart), Cumhuriyet, 3.
44. Kara, H., & Çakır, M. S. (2024). Türkiye’de müzik endüstrisi bağlamında Türk halk müziğinin kitle iletişim araçları ile serüveni: Radyo ve plak dönemi. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 9(16), 16-37.
45. Karakayalı, N. (2002). Arabesk. In V. Danielson, S. Marcus, & D. Reynolds (Ed.), The Garland encyclopedia of world music: Vol. 6. The Middle East(pp. 255–260). Routledge.
46. Kulağımıza gelenler. (1950). Radyo Haftası, 2(14), 20.
47. Küçükkaplan, U. (2013). Arabesk: Toplumsal ve müzikal bir analiz. Ayrıntı Yayınları.
48. Kütükçü, T. (2012). Radyoculuk geleneğimiz ve Türk musikisi. Ötüken Neşriyat.
49. Lasswell, H. D. (1948). The structure and function of communication in society. In L. Bryson (Ed.), The communication of ideas (pp. 37–51). Vail-Ballou Press.
50. Macit, B., & Altuncuoğlu, N. (2023). Bir siyasi propaganda aracı: Radyo (1950-1960). International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 10(96), 1266-1281.
51. Mak, M. (2020). Bir kültürün dönüşümü: Posttürkü. Eurasian Journal of Music and Dance, (16), 1-33. https://doi.org/10.31722/ejmd.757289
52. McNair, B. (2009). News and Journalism in the UK (5th ed.). Routledge.
53. McQuail, D. (2010). McQuail’s mass communication theory (6th ed.). Sage. Millî türküler sanatkârı Neriman Altındağ’ın çocukluk hayatı. (1951). Resimli Radyo Dünyası, (35), 18-20.
54. Nişbay, İ. T. (1943). Musiki inkılabımızda benliğimiz. Radyo, 2(14), 4.
55. O’Connell, J. M. (2013). Alaturka: Style in Turkish music 1923–1938. Ashgate.
56. Oktay, H. (1953). Şerafettin Civelek’in en çok sevdiği şey. Radyo Haftası, 15(198), 16-18.
57. Otyam, F. (1951). Nedim Otyam’ı çileden çıkartan bir konuşma. Radyo Haftası, 6(72), 10-13, 41.
58. Özbek, M. (1994). Folklor ve türkülerimiz. Ötüken Yayınları.
59. Özdek, A. (2024). Âşık Şemsi Yastıman. İçinde N. Doğrusöz Dişiaçık, & M. S. Tokaç (Ed.), Cumhuriyetin 100. yılında müziğimizin yüzleri (ss. 219–234). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
60. Özkan, G. G. ve Korucu, S. (2017). Tutku, değişim ve zarafet, 1950’li yıllarda İstanbul. Doğan Kitap.
61. Özpazarcık, İ. (1998). Alaturka hayatlar alafranga masallar: Şahsi tarihimiz ve biz tanıdıklarıyla bir popüler kültür yolculuğu. Altın Kitaplar.
62. Ses ve saz birliği topluluğu, aynı renk giymiş genç kızlar. (1950). Radyo Haftası, 2(18), 10-15, 42.
63. Sezgin, S. (1954). Sabahat Karakulakoğlu’nun anlattığı hikâye. Radyo Haftası, 16(204), 9-11.
64. Siemens Radio. (1952, 27 Ağustos), Milliyet, s. 8.
65. Sparks, C., & Tulloch, J. (Ed.). (2000). Tabloid tales: Global debates over media standards. Rowman & Littlefield Publishers, Inc.
66. Stokes, M. (2010). The republic of love: Cultural intimacy in Turkish popular music. University of Chicago Press.
67. Storey, J. (2012). Cultural theory and popular culture, an introduction (6th editon). Routledge.
68. Şenel, S. (1994). Türk halk musikisi konusunda yayımlanmamış beş kitap. Müteferrika, (4), 59-69.
69. Şenel, S. (1999). Cumhuriyet döneminde Türk halk müziği araştırmaları. Folklor/Edebiyat, (17), 99-128.
70. Şenel, S. (2008). Sadi Yaver Ataman, Safranbolu’dan Uluyayla’ya (yaşayan orman). Safranbolu Köylere Hizmet Götürme Birliği Kültür Yayınları.
71. Şenel, S. (2009). Muzaffer Sarısözen. İçinde İslâm ansiklopedisi (Cilt. 36, s. 155). Türkiye Diyanet Vakfı.
72. Tatar, H. (2001). Radyo, radyo haftası, radyo magazin, radyonun sesi ve radyo âlemi dergileri açıklamalı kronolojik müzik yazıları bibliyografyası [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=13j-PRPW-kbTGa6pywBF0w&no=H13t6wTEAh7uBq0AJTrXkw
73. Titon, J. T. (1992). Music, folk and traditional. In R. Bauman (Ed.), Folklore, cultural performances, and popular entertainments: A aommunications-centered handbook (pp. 167–171). Oxford University Press.
74. Turan, Ö. (2000). Radyo Haftası ve 1950'de Ankara Radyosu’nun Kore neşriyatı. Tarih ve Toplum, 34(201), 23-30.
75. Tükel, Z. (1950). Şen kardeşler. Radyo Haftası, 2(23), 26-31.
76. Tükel, Z. (1950). Yurdun her köşesinden deyiş ve söyleyişler, Nedim Otyam. Radyo Haftası, 2(21), 5-9.
77. Tükel, Z. (1951). Ahmet Yamacı. Radyo Haftası, 6(72), 22-25.
78. Tükel, Z. (1951). Muzaffer Sarısözen’le Sulukule’de iki saat. Radyo Haftası, 6(64), 11-14.
79. Tükel, Z. (1952). Bazı sanatkârlarımız niçin evlenmek istemezler. Radyo Haftası, 8(94), 5.
80. Tükel, Z. (1955). Memil Sarısözen pek çok yaramaz oldu. Radyo Âlemi, 8(107), 20-21.
81. Williams, R. (1985). Keywords: A vocabulary of culture and society. Oxford University Press.
82. Yaraman, A. (Ed.). (2002). Biyografya 3: Zeki Müren. Bağlam Yayınları.
83. Yeniden türkü. (1999, 28 Mart). Cumhuriyet Dergi, 6.
84. Yurttan Sesler. (1947). Radyo, 6 (71), 14.
85. Yükselsin, İ. Y. (2015). Bir ‘kültürel aracı’ olarak Muzaffer Sarısözen ve erken Cumhuriyet döneminde Türk halk müziğinin yeniden inşasındaki rolü. Yedi, (14), 77–90. https://doi.org/10.17484/yedi.16407
86. Zeki Müren üç şiire kırk bin lira ödeyecek. (1967, 20 Şubat), Akşam, 3.
87. Zürcher, E. J. (1995). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. İletişim Yayınları.