Geleneksel Osmanlı Sahnesinde Trajik Bireyin Yapısal Sınırları

Öz

Bu çalışma, Osmanlı geleneksel sahne sanatlarında kurumsal bir trajedi eksikliğini, Batı merkezli tarih yazımının yaslandığı tarihsel bir gecikme olarak değil; Osmanlı zihniyet dünyasının ontolojik, teolojik ve sosyolojik boyutları çerçevesinde ele almaktadır. Araştırmada, Charles Taylor’ın Geçirgen ve Tamponlanmış Benlik kavramsallaştırmaları ile Victor Turner’ın Sosyal Drama modeli temel izleği oluşturmaktadır.
Makalede, Osmanlı geleneksel sahnesindeki arketiplerin, antik Yunan trajedisinin zorunlu kıldığı izole birey inşasına ne şekilde direnç gösterdiği; Aristotelesçi katharsis (arınma) anlayışının yerini neden ibret mekanizmasının aldığı ve İslam teolojisindeki tövbe kapısının trajik yıkımla ne şekilde çeliştiği tartışılmaktadır. Öte yandan Osmanlı imparatorluk yapısında mizahi ifade biçiminin, toplumsal gerilimleri yumuşatan bir tür emniyet sübabı olarak işlev görerek potansiyel çatışmaları dengelediği ileri sürülmektedir.
Tanzimat dönemiyle birlikte Şinasi ve Namık Kemal üzerinden sahneye taşınan trajik özne, estetik bir kırılma noktası olarak ele alınmış; bu yeni formun yarattığı politik tedirginliğin sürgünle sonuçlanan tarihsel bedeli belirli nedenler çerçevesinde irdelenmiştir. Sonuç olarak Osmanlı sahnesindeki baskın mizah yönelimi, bir eksiklikten ziyade toplumsal mutabakatı ve teolojik dengeyi muhafaza etmeye yönelik yapısal bir refleks olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Sahne Sanatları
• Trajedi
• Mizah
• İbret
• Charles Taylor

Structural Limits of the Tragic Individual on the Traditional Ottoman Stage

Öz

This study investigates the lack of institutionalized tragedy in traditional Ottoman performing arts through its ontological, theological, and sociological underpinnings, challenging Eurocentric historiography that frames this absence as a mere historical lag. Grounded in Charles Taylor’s framework of the ‘Porous’ and ‘Buffered Self’ alongside Victor Turner’s ‘Social Drama’ model, the paper explores how traditional Ottoman stage archetypes inherently resisted the isolated individuality required by classical Greek tragedy. It further addresses the substitution of Aristotelian catharsis with the pedagogical mechanism of ibret (moral admonition), highlighting how Islamic theological tenets -particularly the doctrine of repentance (tawbah)- diverge from the notion of absolute tragic downfall.
Additionally, the study posits that humor served as a vital social safety valve within the imperial framework, effectively mitigating latent conflicts. By softening societal tensions, humor allowed traditional performing arts to address sensitive issues while maintaining systemic stability.
Finally, the emergence of the tragic protagonist during the Tanzimat period via key figures such as Şinasi and Namık Kemal is analyzed as an aesthetic turning point, examining the political anxieties it generated and the resulting historical consequences, including exile. Ultimate conclusions indicate that the dominance of humor on the Ottoman stage reflects a deliberate structural mechanism designed to maintain social cohesion and theological equilibrium, rather than an aesthetic shortcoming.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Performing Arts
• Tragedy
• Humor
• Moral Admonition
• Charles Taylor

Kaynakça

1. Akşin, S. (2018). Kısa Türkiye tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
2. And, M. (1970). 100 soruda Türk tiyatro tarihi. Gerçek Yayınevi.
3. And, M. (2014). Başlangıcından 1983’e Türk tiyatro tarihi. İletişim Yayınları.
4. Aristoteles. (2017). Poetika, şiir sanatı üzerine. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Asad, T. (2007). Sekülerliğin biçimleri. Metis Yayınları.
6. Burckhardt, J. (2013). İtalya’da rönesans kültürü. Okuyanus Yayınları.
7. Gerçek, S. N. (1942). Türk temaşası. Kanaat Kitabevi.
8. İbnü’l-Arabi. (2016). Fusüsu’l-Hikem. Kabalcı Yayıncılık.

9. İrtem, S. K. (1999). Osmanlı sarayı ve haremin içyüzü. Temel Yayınları.
10. Kaygılı, O. C. (2007). İstanbul’da semai kahveleri ve meydan şairleri. Merkez Kitapçılık.
11. Kemal, N. (1969). Celaleddin Harzemşah. Harekey Yayınları.
12. Koçu, R. E. (1971). Fenersiz sokağa çıkma. İçinde İstanbul ansiklopedisi (Cilt. 10). Koçu Yayınları.
13. Kudret, C. (1992). Karagöz. Bilgi Yayınevi.
14. Kunos, I. (1978). Türk halk edebiyatı. Kervan Kitapçılık.
15. Mardin, Ş. (1991). Türk modernleşmesi, makaleler 4. İletişim Yayınları.
16. Nauert, C. G. (2011). Avrupa’da hümanizma ve rönesans kültürü. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
17. Nerval, G. D. (2002). Doğuya seyahat. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
18. Nutku, Ö. (1997). Meddahlık ve meddah hikayeleri. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu.
19. Ortaylı, İ. (2016). Avrupa ve biz. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Ozansoy, H. F. (1968). Eski İstanbul ramazanları. İnkılap ve Aka Kitabevleri.
21. Pignarre, R. (1991). Tiyatro tarihi. İletişim Yayıncılık.
22. Quataert, D. (2004). Osmanlı İmparatorluğu 1700-1922. İletişim Yayıncılık.
23. Rıza, B. N. (1970). Bir zamanlar İstanbul. Tercüman Gazetesi Yayınları.
24. Sami, Ş. (2012). Kamus-ı Türki. İdeal Kültür Yayıncılık.
25. Sevengil, R. A. (1959). Eski Türklerde dram san’atı. Maarif Basımevi.
26. Sevilen, M. (1969). Karagöz. Milli Eğitim Basımevi.
27. Siyavuşgil, S. E. (1941). Karagöz, psiko-sosyolojik bir deneme. Maarif Matbaası.
28. Steiner, G. (2011). Tragedyanın ölümü. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
29. Şener, S. (2006). Dünden bugüne tiyatro düşüncesi. Dost Kitabevi.
30. Tanpınar, A. H. (2006). XIX. Asır Türk edebiyatı tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
31. Taylor, C. (2014). Seküler çağ. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
32. Tevfik, E. (1973). Yeni Osmanlılar tarihi. Hürriyet Yayınları.
33. Turner, V. (2024). İnsan toplumlarında simgesel eylem. Fol Kitap.
34. Uludağ, S. (2016). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık.
35. Ülken, H. Z. (1994). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. Ülken Yayınları.