TRT Türk Halk Müziği Repertuvarında Turna/Durna Hitabının Kullanım Biçimleri ve İşlevleri

Öz

Türk halk müziğinde “Turna” ve “Durna” hitapları, yalnızca bir kuşa yöneltilen sesleniş olmanın ötesinde haberleşme ve haber taşıma, gurbet ve hasret, konuşanın duygu ve düşüncelerini yönelttiği sembolik bir muhatap olma ile kültürel ve sembolik işlevler üstlenen önemli anlatım unsurlarıdır. Bu araştırmanın amacı, TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı’nda eser adlarında yer alan “Turna” ve “Durna” hitaplarının kullanım biçimlerini, tematik işlevlerini ve sembolik anlamlarını ortaya koymaktır. Bu kapsamda “Turnam”, “Durnam”, “Turnalar” ve “Durnalar” biçimlerindeki kullanımlar da karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesi yöntemiyle yürütülmüş; veriler içerik analizi kullanılarak çözümlenmiştir. Veri kaynağını oluşturan TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı, ilgili anahtar sözcükler doğrultusunda taranmış ve araştırma ölçütlerini karşılayan toplam 42 eser incelemeye alınmıştır. Analiz sonucunda “Turna/Durna” hitaplarının haberleşme ve haber taşıma, gurbet ve hasret, konuşanın duygu ve düşüncelerini yönelttiği sembolik bir muhatap olma ile kültürel ve sembolik işlevler olmak üzere dört temel temada yoğunlaştığı belirlenmiştir. Bulgular, söz konusu hitapların Türk halk müziğinde yalnızca bir sesleniş biçimi olarak değil; duygusal yakınlığı, aidiyet duygusunu ve kültürel belleği yansıtan çok katmanlı sembolik anlatım unsurları olarak kullanıldığını göstermektedir. Çalışma, TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı’nda eser adında “Turna/Durna” hitaplarını repertuvar temelli içerik analiziyle sistematik biçimde inceleyen ilk araştırmalardan biri olması bakımından Türk halk müziği ve halk bilimi literatürüne özgün katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Turna Motifi
• TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı
• Türk Halk Müziği
• İçerik Analizi

The Forms and Functions of Addressing the Crane as Turna and Durna in the TRT Turkish Folk Music Repertoire

Öz

The expressions “Turna” and “Durna” in Turkish folk music are more than simple forms of address directed toward a bird; they function as symbolic narrative elements associated with communication, longing, emotional expression, and cultural memory. This study examines the patterns of use, thematic functions, and symbolic meanings of the expressions “Turna” and “Durna” in the TRT Turkish Folk Music Repertoire. The forms “Turnam,” “Durnam,” “Turnalar,” and “Durnalar” were also included in the comparative analysis. Adopting a qualitative research design, the study employed document analysis and content analysis to examine repertoire data. The TRT Turkish Folk Music Repertoire was searched using relevant keywords, and a total of 42 works meeting the research criteria were analyzed. The findings reveal that the expressions “Turna/Durna” are predominantly associated with four thematic functions: communication and message transmission, homesickness and longing, symbolic addressees through whom emotions and thoughts are conveyed, and cultural-symbolic functions. The results demonstrate that these expressions function not merely as forms of address but as multilayered symbolic devices reflecting emotional intimacy, a sense of belonging, and cultural memory in Turkish folk music. By providing a repertoire-based thematic analysis of these expressions, the study contributes to the literature on Turkish folk music and folklore.

Anahtar Kelimeler

• Crane Motif
• TRT Turkish Folk Music Repertoire
• Turkish Folk Music
• Content Analysis

Kaynakça

1. Akyol, C. (2013). Nizam Bozkurt’un Turnalar deyişinde Alevi Bektaşi kutsal ziyaret yerleri ve turna figürü. Alevilik–Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, (8), 225–243. https://doi.org/10.24082/abked.2013.08.009
2. Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511996306
3. Aytaş, G. (2003). Türkülerde turna. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (28), 13–33.
4. Elçin, Ş. (2003). Türk halk edebiyatında turna motifi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 9(28), 43–56.
5. Erol, T. ve Akgül, S. (2019). Ülkü Mecmuası (1933–1950) müzik yazıları bibliyografisi. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 5(2), 1–18. https://doi.org/10.22252/ijca.631593
6. Guthrie, S. E. (1993). Faces in the clouds: A new theory of religion. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195069013.001.0001
7. Hunutlu, Ü. (2018). Türkçede “K- > G- ve T- > D-” değişimleri ve aykırılıkları üzerine düşünceler. Journal of Turkish Research Institute, 63, 161–186. https://doi.org/10.14222/Turkiyat3934
8. Pınar Kuzu, F. (2018). Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde turna motifi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (88), 111–122. https://izlik.org/JA47JZ64BU

9. Masłowska, E. (2022). National and transnational symbolic aspects of birds in the sphere of the soul: An ethnolinguistic perspective. Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury, 34, 181–200. https://doi.org/10.17951/et.2022.34.181
10. Sever, M. (1999). Türk mitolojisinde kuşlar. Millî Folklor, (42), 83–88.
11. Temizkan, M. (2014). Türk kültüründe ve Alevî-Bektaşî inancında turna. Millî Folklor, 13(101), 162–170.
12. Türkiye Radyo Televizyon Kurumu. (t.y.). TRT Türk halk müziği repertuvarı nota arşivi. TRT Müzik Dairesi Başkanlığı. https://nota.trt.net.tr/
13. Wyndham, F. S. ve Park, K. E. (2018). Listen carefully to the voices of the birds: A comparative review of birds as signs. Journal of Ethnobiology, 38(4), 533–549. https://doi.org/10.2993/0278-0771-38.4.533
14. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2005). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (5. baskı). Seçkin Yayıncılık.