Changing Dynamics in Türkiye-European Union Relations: From Membership to Strategic Partnership

Öz

Türkiye-European Union (EU) relations represent a long, multifaceted, and turbulent integration process that began in 1959 and has spanned nearly 70 years. During this process, critical milestones such as the Ankara Agreement, the Customs Union, candidate status, and the start of accession negotiations have been achieved. Although relations have occasionally faced interruptions, it has never completely broken down. Despite changes in government and internal political fractures, Türkiye’s orientation toward the EU has been preserved through institutional and bureaucratic continuity. This demonstrates that the Western orientation is not a temporary preference but a structural feature of the state. However, political transformations in Türkiye and the crises faced by the EU, particularly since the second half of the 2010s, have altered the nature of the relationship. As of 2018, accession negotiations have effectively stalled, and the relationship has shifted away from a membership perspective toward a more pragmatic and functional cooperation in areas such as migration, security, energy, and trade. This transformation reflects a shift from a norm-based integration model to a relationship centered on operational and strategic partnership. Nevertheless, the high level of economic and geopolitical interdependence between the parties prevents the relationship from completely breaking down. Türkiye’s role in NATO, its position on energy security, and its economic integration keep the country in a “key partner” position from the EU’s perspective. However, the Cyprus issue and political divisions remain the most significant obstacles to the accession process. For this reason, it is anticipated that, under current conditions, Türkiye-EU relations will continue in the short and medium term within the framework of a strategic partnership rather than full membership.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye-European Union Relations
• Institutional Continuity
• Path Dependence
• Differentiated Integration
• Strategic Partnership

Türkiye-Avrupa Birliği İlişkilerinde Değişen Dinamikler: Üyelikten Stratejik Ortaklığa

Öz

Türkiye-Avrupa Birliği (AB) ilişkileri, 1959 yılında başlayan ve yaklaşık 70 yıla uzanan uzun, çok boyutlu ve dalgalı bir bütünleşme sürecini ifade etmektedir. Bu süreçte Ankara Anlaşması, Gümrük Birliği, adaylık statüsü ve katılım müzakerelerinin başlaması gibi kritik aşamalar kaydedilmiş, ilişkiler zaman zaman kesintilere uğrasa da tamamen kopmamıştır. Bu 70 yıllık süreçte dikkat çeken temel unsur, hükümet değişimleri ve iç siyasi kırılmalara rağmen Türkiye’nin AB yöneliminin kurumsal ve bürokratik süreklilikle korunmasıdır. Bu durum, Batı yöneliminin dönemsel bir tercih değil, devletin yapısal bir özelliği olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, özellikle 2010’lu yılların ikinci yarısından itibaren Türkiye’deki siyasal dönüşümler ve AB’nin karşı karşıya kaldığı krizler, ilişkilerin niteliğini değiştirmiştir. 2018 yılı itibarıyla katılım müzakereleri fiilen durmuş, ilişkiler üyelik perspektifinden uzaklaşarak göç, güvenlik, enerji ve ticaret gibi alanlarda daha pragmatik ve işlevsel bir iş birliğine evrilmiştir. Bu dönüşüm, normatif temelli bütünleşmeden işlemci ve stratejik ortaklık eksenli bir ilişki modeline geçişi yansıtmaktadır. Buna rağmen taraflar arasındaki yüksek ekonomik ve jeopolitik karşılıklı bağımlılık ilişkilerin tamamen kopmasını engellemektedir. Türkiye’nin NATO’daki rolü, enerji güvenliğindeki konumu ve ekonomik entegrasyonu, AB açısından ülkeyi “kilit ortak” konumunda tutmakta ancak Kıbrıs meselesi ve siyasi ayrışmalar, üyelik sürecinin önündeki en önemli engeller olmaya devam etmektedir. Bu nedenle, mevcut koşullar altında Türkiye-AB ilişkilerinin kısa ve orta vadede tam üyelikten ziyade stratejik ortaklık çerçevesinde süreceği öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri
• Kurumsal Süreklilik
• Patika Bağımlılığı
• Farklılaştırılmış Entegrasyon
• Stratejik Ortaklık

Kaynakça

1. Akçay, E. Y. (2016). Türkiye-AB ilişkileri ve “imtiyazlı ortaklık” meselesi. Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 11-30. https://izlik.org/JA63NP77JG
2. Akçay, E. Y., & Turan, İ. (2020). Butterfly effect in Turkey-European Union relations: Turkey’s candidacy process. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(3), 1942-1955. https://doi.org/10.33206/mjss.648805
3. Altay, S. (2018). Toward a “privileged partnership”: The EU, Turkey and the upgrade of the customs union. Insight Turkey, 20(3), 179-198. https://doi.org/10.25253/99.2018203.13
4. Ankara Anlaşması. (1963, 12 Eylül). Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında bir ortaklık yaratan anlaşma. T.C. Dışişleri Bakanlığı. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ile-avrupa-ekonomik-toplulugu-arasinda-bir-ortaklik- yaratan-anlasma-_ankara-anlasmasi_-12-eylul-1963-.tr.mfa
5. Ayaz Avan, E. (2020). Doğu Akdeniz deniz yetki alanları sorunu: Türkiye’nin politikası ve AB’nin yaklaşımı. Avrasya Etüdleri, 58(2), 87-112. https://izlik.org/JA77YY29HG
6. Aydın, M., & Açıkmeşe, S. A. (2007). Europeanization through EU conditionality: Understanding the new era in Turkish foreign policy. Journal of Southern Europe and the Balkans, 9(3), 263-274. https://doi.org/10.1080/14613190701689944
7. Aydoğan, B., & Turan, İ. (2020, 4 Mart). Göçmenler Avrupa yolunda: Türkiye kapıları neden açtı? Anadolu Ajansı. Erişim tarihi: 03.01.2026, https://www.aa.com.tr/tr/arastirma/gocmenler-avrupa-yolunda-turkiye-kapilari-neden-acti/1754700
8. Bashirov, G., & Yılmaz, I. (2020). The rise of transactionalism in international relations: Evidence from Turkey’s relations with the European Union. Australian Journal of International Affairs, 74(2), 165-184. https://doi.org/10.1080/10357718.2019.1693495

9. BBC News. (2013, 8 Haziran). Turkey protests: Erdoğan rejects EU criticism. Erişim tarihi: 05.01.2026, https://www.bbc.com/news/world-europe-22817460
10. Boyraz, H. M. (2025). Stratejik özerklik ve karşılıklı bağımlılık arasında Türkiye-Avrupa Birliği ilişkileri. Muhafazakâr Düşünce, 21(68), 152-182. https://izlik.org/JA96JK86CS
11. Capoccia, G., & Kelemen, R. D. (2007). The study of critical junctures: Theory, narrative, and counterfactuals in historical institutionalism. World Politics, 59(3), 341-369. https://doi.org/10.1017/S0043887100020852
12. Chelidze, G., & Machitidze, E. (2021). The main problems in the relations between the European Union and Turkey. Studia Europejskie-Studies in European Affairs, 25(2), 153-169. https://doi.org/10.33067/SE.2.2021.7
13. CNBC. (2025, 2 Ocak). Europe faces danger of ‘ongoing decline,’ economists say. Erişim tarihi: 05.01.2026, https://www.cnbc.com/2025/01/02/europes-economy-faces-the-danger-of-ongoing-decline-economists-say.html
14. Council of the European Union. (2004). Brussels European Council 16/17 December 2004: Presidency conclusions (16238/1/04 REV 1). Brussels. https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-16238-2004-REV-1/en/pdf
15. Council of the European Union. (2005). Negotiating framework (Luxembourg, 3 October 2005). https://enlargement.ec.europa.eu/system/files/2018-12/st20002_05_tr_framedoc_en.pdf
16. Council of the European Union. (2006a). 2770th Council meeting: General Affairs and External Relations, General Affairs, Brussels, 11 December 2006 (Press release 16289/06, Presse 352). https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-16289-2006-INIT/en/pdf
17. Council of the European Union. (2006b). Brussels European Council 14/15 December 2006: Presidency conclusions (16879/1/06 REV 1). Brussels. https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-16879-2006-REV-1/en/pdf
18. Council of the European Union. (2014). Information relating to the entry into force of the Agreement between the European Union and the Republic of Turkey on the readmission of persons residing without authorisation. Official Journal of the European Union, L 267, 6.9.2014, p. 1. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:22014X0906(01)
19. Cumhuriyet. (1963, 13 Eylül). Ortak Pazar nesillere bırakılacak mirastır.
20. Çalış, Ş. H. (2016). Türkiye-AB ilişkileri: Kimlik arayışı, politik aktörler ve değişim. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
21. Denk, E. (2016). Türkiye-Avrupa Birliği ilişkileri. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
22. Ercan, M. (2016). Türkiye-AB ilişkilerinin dünü, bugünü ve yarını. İçinde M. Ercan & A. Ayata (Eds.), 21. yüzyılda Türkiye-AB ilişkileri: Algılar, sorunlar ve politik yaklaşımlar (ss. 9-45). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
23. Erdoğan, S. (2020). Avrupa Birliği ve krizler: Tarihi ve güncel krizler üzerine bir değerlendirme. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 75(2), 589-606. https://doi.org/10.33630/ausbf.571625
24. Erhan, Ç., & Arat, T. (2015). AET’yle ilişkiler. İçinde B. Oran (Ed.), Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar Cilt I: 1919-1980 (ss. 808-855). İstanbul: İletişim Yayınları.
25. European Commission. (2006). Turkey 2006 progress report (Commission Staff Working Document, SEC(2006) 1390). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkey-progress-report-2006_en
26. European Commission. (2007). Turkey 2007 progress report (Commission Staff Working Document, SEC(2007) 1436). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkey-progress-report-2007_en
27. European Commission. (2012). Turkey 2012 progress report (Commission Staff Working Document, SWD(2012) 336). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkey-progress-report-2012_en
28. European Commission. (2018). Turkey 2018 report (Commission Staff Working Document, SWD(2018) 153 final). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkey-report-2018_en
29. European Commission. (2019). Turkey 2019 report (Commission Staff Working Document, SWD(2019) 220 final). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkey-report-2019_en
30. European Commission. (2020). Turkey 2020 report (Commission Staff Working Document, SWD(2020) 355 final). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkey-report-2020_en
31. European Commission. (2025). Türkiye 2025 report (Commission Staff Working Document, SWD(2025) 756 final). Brussels. https://enlargement.ec.europa.eu/turkiye-report-2025_en
32. European Council. (2015). Meeting of heads of state or government with Turkey: EU-Turkey statement, 29/11/2015. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2015/11/29/eu-turkey-meeting- statement/
33. European Council. (2016). EU-Turkey statement, 18 March 2016. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2016/03/18/eu-turkey-statement/
34. European Parliament. (2013). European Parliament resolution of 13 June 2013 on the situation in Turkey (2013/2664(RSP)). https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-7-2013-0277_EN.html
35. European Union. (2014). Agreement between the European Union and the Republic of Turkey on the readmission of persons residing without authorisation. Official Journal of the European Union, L 134, 7.5.2014, pp. 3–27. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:22014A0507(01)
36. Eurostat. (2025). Population structure and ageing. Erişim tarihi: 05.01.2026, https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Population_structure_and_ageing
37. Fırat, M. M. (2004). Helsinki Zirvesinden günümüze AB-Türkiye ilişkileri çerçevesinde Kıbrıs gelişmeleri. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 4(1), 47-79. https://doi.org/10.1501/avraras_0000000082
38. Hürriyet. (2013, 26 Ocak). Şangay Beşlisi’ne alın AB’yi unutalım.
39. Hürsoy, S. (2017). On the edge of the EU: Turkey’s choice between ‘privileged partnership’ and non-accession. Asia Europe Journal, 15(3), 319-339. https://doi.org/10.1007/s10308-017-0468-3
40. Icoz, G., & Martin, N. (2021). Historical institutionalism and EU–Turkey relations: Path dependence and critical junctures in the accession process. İçinde W. Reiners & E. Turhan (Eds.), EU-Turkey relations: Theory, institutions, and policies (ss. 83-106). Cham: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-70890-0_4
41. Kalkan, E. (2020). The longstanding dispute between Turkey and Greece: The Aegean issue. International Journal of Economic and Administrative Studies (UİİİD-IJEAS), (28), 167-174. https://doi.org/10.18092/ulikidince.713136
42. Mahoney, J., & Thelen, K. (2009). A theory of gradual institutional change. İçinde J. Mahoney & K. Thelen (Eds.), Explaining institutional change: Ambiguity, agency, and power (ss. 1-37). Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511806414
43. Milliyet. (1987, 15 Nisan). AET’ye başvurduk: On yıl içinde AET’de olacağız.
44. Milliyet. (1996, 2 Ocak). Avrupa Çağı fiilen başladı.
45. Milliyet. (2004, 18 Aralık). İşte tarihi bildiri: Kalıcı kısıtlamalar korundu.
46. Milliyet. (2005, 4 Ekim). İşte Müzakere Çerçeve Belgesi: İki önemli değişiklik.
47. Milliyet. (2006, 12 Aralık). AB’den itiraf ve yaptırım.
48. Milliyet. (2006, 29 Aralık). MGK’dan Avrupa Birliği’ne rest.
49. Müftüler-Baç, M. (2025). A fragile relationship: Turkey and the European Union moving beyond membership with external differentiated integration. West European Politics, 48(5), 1186-1215. https://doi.org/10.1080/01402382.2024.2442870
50. Narbone, L., & Tocci, N. (2007). Running around in circles? The cyclical relationship between Turkey and the European Union. Journal of Southern Europe and the Balkans, 9(3), 233-245. https://doi.org/10.1080/14613190701689886
51. Nas, Ç. (2016). Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Birliği-Türkiye ilişkileri. İçinde F. Sönmezoğlu (Ed.), XX. yüzyılda Türk dış politikasının analizi (ss. 453-474). İstanbul: Der Yayınları.
52. Nas, Ç. (2018a). Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi ve Türkiye’nin AB süreci. İKV E-Bülteni, 1-15 Temmuz 2018, Türkiye-AB Gündemi. İktisadi Kalkınma Vakfı, https://bulten.ikv.org.tr/?ust_id=9310&id=9311
53. Nas, Ç. (2018b). Turkey-EU Customs Union: Its modernization and potential for Turkey-EU relations. Insight Turkey, 20(3), 43-60. https://doi.org/10.25253/99.2018203.03
54. Oğuz, G. (2012). Avrupa Birliği’nin genişleme yorgunluğu sürecinde AB-Türkiye ilişkileri. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 49-73. https://izlik.org/JA83KH88NX
55. Öniş, Z. (2008). Turkey-EU relations: Beyond the current stalemate. Insight Turkey, 10(4), 35-50. http://www.jstor.org/stable/26330810
56. Öniş, Z., & Kutlay, M. (2012). Ekonomik bütünleşme/siyasal parçalanmışlık paradoksu: Avro krizi ve Avrupa Birliği’nin geleceği. Uluslararası İlişkiler, 9(33), 3-22. http://www.jstor.org/stable/43926215
57. Özdemir, Ç. (2019). Trump ve Avrupa: Transatlantik düzende kırılma. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 18(1), 197-227. https://doi.org/10.32450/aacd.601923
58. Pierson, P. (1997). Increasing returns, path dependence and the study of politics (Jean Monnet Chair Papers No. 44). Florence: Robert Schuman Centre, European University Institute.
59. Schimmelfennig, F., & Sedelmeier, U. (2007). Candidate countries and conditionality. İçinde P. Graziano & M. P. Vink (Eds.), Europeanization: New research agendas (ss. 88-101). Basingstoke: Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230584525_7
60. Schimmelfennig, F., Leuffen, D., & Rittberger, B. (2015). The European Union as a system of differentiated integration: Interdependence, politicization and differentiation. Journal of European Public Policy, 22(6), 764-782. https://doi.org/10.1080/13501763.2015.1020835
61. Solak, Y., & Karataş, M. (2025). Türkiye’nin koalisyonlu yılları (1991-2002). 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 14(41), 305-322. https://izlik.org/JA79TL84WK
62. Soler i Lecha, E. (2023). Hope and despair: Understanding change in Turkey-EU relations. Uluslararası İlişkiler, 20(78), 21-42. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1284135
63. Soyaltın Colella, D. (2020). Avrupa Birliği’nde hukukun üstünlüğü krizi: Üye ve aday ülkelere yönelik önleyici politikaların siyaseti. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (38), 69-85. https://doi.org/10.30794/pausbed.650339
64. Sönmezoğlu, F. (2016). Soğuk Savaş sonrası dönemde Kıbrıs sorunu. İçinde F. Sönmezoğlu (Ed.), XX. yüzyılda Türk dış politikasının analizi (ss. 551-561). İstanbul: Der Yayınları.
65. T.C. Avrupa Birliği Başkanlığı. (2022). Siyasi kriterler. Erişim tarihi: 11.08.2026, https://www.ab.gov.tr/siyasi-kriterler_45869.html
66. T.C. Avrupa Birliği Başkanlığı. (2024). Türkiye-AB ilişkilerinin tarihçesi. Erişim tarihi: 30.11.2025, https://www.ab.gov.tr/turkiye-ab-iliskilerinin-tarihcesi_111.html
67. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi - BCA. (1959). Müşterek Pazar’a ortak aza sıfatiyle katılmamız hususunda ilk görüşmelere katılacak heyetin tesbiti [30.18.1.2/153.58.6].
68. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi - BCA. (1963). Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında bir ortaklık yaratan anlaşma [30.1.0.0/76.481.17].
69. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi - BCA. (1972). Hükümetimizle Avrupa Ekonomik Topluluğu arasında imzalanan Katma Protokol, Mali Protokol, Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nun yetki alanına giren maddelerle ilgili Anlaşma ve son senetin imzalanması [30.18.1.2/291.92.16].
70. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi - BCA. (1982). Avrupa Topluluklarına Yeni Üye Devletlerin Katılmasından Dolayı Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu Arasındaki Ortaklık Anlaşmasını Tamamlayıcı Protokolün ve Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğunun Yetki Alanına Giren Maddelere İlişkin Tamamlayıcı Protokolün onaylanması [30.18.1.2/461.537.3].
71. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi - BCA. (1996). Türkiye ile Avrupa Topluluğu Arasında Oluşturulan Gümrük Birliği Dolayısıyla Bir Kısım Gümrük Rejimlerinin Uygulanmasına İlişkin Esaslar Hakkında Karar [30.18.1.2/856.878.9].
72. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi - TDA. (1975). Türkiye-Avrupa Ekonomik Topluluğu ilişkileri hakkında bilgilendirme [57/1417.8638.15].
73. T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2005, 29 Temmuz). Declaration by Türkiye on Cyprus. https://www.mfa.gov.tr/declaration-by-turkey-on-cyprus_-29-july-2005.en.mfa
74. T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2020, 28 Şubat). No: 58, Doğu Akdeniz’deki sondaj faaliyetlerimiz nedeniyle Avrupa Birliği’nin aldığı yaptırım kararına ilişkin listenin onaylanması hk. https://www.mfa.gov.tr/no_58_-dogu-akdeniz-sondaj-faaliyetlerimiz-hk.tr.mfa
75. T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2022). Türkiye-AB ilişkilerine genel bakış. Erişim tarihi: 30.11.2025, https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ab-iliskilerine-genel-bakis.tr.mfa
76. T.C. Resmî Gazete. (1987, 4 Haziran). Milletlerarası Andlaşma: Avrupa Toplulukları Komisyonunun Türkiye’de Temsilciliğinin Kurulması ve Bu Temsilciliğin Ayrıcalıkları ve Dokunulmazlıkları Konusunda Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Avrupa Toplulukları Komisyonu Arasında Anlaşma (Karar Sayısı: 87/11695). Resmî Gazete Sayısı 19477.
77. T.C. Resmî Gazete. (2008, 26 Haziran). Türkiye Radyo ve Televizyon Kanunu ile Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanunda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Kanun Numarası: 5767). Resmî Gazete Sayısı 26918.
78. T.C. Resmî Gazete. (2009, 17 Şubat). Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesine Yönelik Kyoto Protokolüne Katılmamızın Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Kanun Numarası: 5836). Resmî Gazete Sayısı 27144.
79. T.C. Resmî Gazete. (2009, 13 Kasım). Türk Vatandaşlarının Günlük Yaşamlarında Geleneksel Olarak Kullandıkları Farklı Dil ve Lehçelerde Yapılacak Radyo ve Televizyon Yayınları Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete Sayısı 27405.
80. T.C. Resmî Gazete. (2010, 13 Mayıs). Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun (Kanun Numarası: 5982). Resmî Gazete Sayısı 27580.
81. T.C. Resmî Gazete. (2011, 8 Haziran). Avrupa Birliği Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (Kararname Numarası: 634). Resmî Gazete Sayısı 27958 (Mükerrer).
82. T.C. Resmî Gazete. (2014, 2 Ağustos). Milletlerarası Andlaşma: Türkiye Cumhuriyeti ile Avrupa Birliği Arasında İzinsiz İkamet Eden Kişilerin Geri Kabulüne İlişkin Anlaşma (Karar Sayısı: 2014/6652). Resmî Gazete Sayısı 29076.
83. T.C. Resmî Gazete. (2018, 9 Temmuz). Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlanması Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (Kararname Numarası: 703). Resmî Gazete Sayısı 30473 (3. Mükerrer).
84. T.C. Resmî Gazete. (2018, 15 Temmuz). Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname Numarası: 4). Resmî Gazete Sayısı 30479.
85. Tezcan, G. (2025). Rusya-Ukrayna savaşı ve Avrupa Birliği genişleme politikasına ilişkin gelecek senaryoları. Journal of Business Innovation and Governance, 8(2), 81-97. https://doi.org/10.54472/jobig.1829064
86. Türkeş-Kılıç, S. (2020). Justifying privileged partnership with Turkey: An analysis of debates in the European Parliament. Turkish Studies, 21(1), 29-55. https://doi.org/10.1080/14683849.2019.1565941
87. Uysal, C. (2001). Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerinin tarihsel süreci ve son gelişmeler. Akdeniz İİBF Dergisi, 1(1), 140-153. https://izlik.org/JA37NN38SH
88. Yıldırım, U. T., & Tekin, F. (2025). Tükenen üyelik hayali: Türkiye’nin Avrupa Birliği ile ilişkilerinde ayrışma ve stratejik yeniden konumlanma. Karadeniz Araştırmaları, 22(87), 1273-1291. https://doi.org/10.56694/karadearas.1690807
89. Zeytinoğlu, A. (2021, 26 Kasım). Gümrük Birliği’nin modernizasyonu Yeşil Mutabakat’a uyumu kolaylaştıracak. Sürdürülebilir Üretim. Erişim tarihi: 10.01.2026, https://www.surdurulebiliruretim.com/gumruk-birliginin-modernizasyonu-yesil-mutabakata-uyumu-kolaylastiracak/