Sınır Ötesi Ham Petrol Boru Hattı Yatırımları ve Teorik İncelemesi: BTC ve Kerkük-Yumurtalık Ham Petrol Boru Hatları Örneği

Öz

Ham petrol boru hatları, ülkeler için oldukça önemli bir kamu yatırımı niteliği taşımaktadır. Yapılan yatırımların oldukça yüksek maliyetli olması ve taşınan ürünün önemi, kurulan taşıma sistemlerinin petrol piyasasından ayrı olarak ele alınmasını gerektirmektedir. Ham petrol boru hatları devlet tarafından düzenlenmekte, denetlenmekte ve iktisadi politikalarla yönlendirilmektedir. Bu çalışmada, boru hatlarının hangi ekonomik temeller üzerine inşa edildiği açıklanmakta ve boru hatlarının ekonomi teorisi ile ilişkilendirildiği temel özellikleri, BTC ve Kerkük-Yumurtalık Boru hattı örneği üzerinden ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Petrol Boru Hatları Ekonomisi
• Kamu Yatırımları
• Regülasyon
• Petrol Piyasası

Crossborder Crude Oil Pipeline Investments and Theoretical Analysis: The Case of BTC and Kirkuk-Yumurtalık Crude Oil Pipelines

Öz

Crude oil pipelines are a very important public investment for countries. The high cost of the investments and the importance of the transported product require that the established transport systems be handled separately from the oil market. Crude oil pipelines are regulated, supervised and directed by economic policies by the state. In this study, it is explained on which economic foundations the pipelines are built. In the study, the main features that pipelines are associated with economic theory are discussed through the example of BTC and Kirkuk-Yumurtalık Pipeline.

Anahtar Kelimeler

• Economics of Oil Pipeline
• Public Investments
• Regulation
• Oil Market

Kaynakça

1. Ardıyok, Ş. (2001). Devletin Piyasalara Müdahalesi: Regülasyon. Rekabet Nereye Kadar Nasıl?: Doğal Tekeller ve Regülasyon, 151-138.
2. Arvas, M.A. (2014). İçsel Batık Maliyetler ve Piyasa Yapısı: Sutton’un Teorik Analizi Üzerine Notlar. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, 28(1), 41-55.
3. Bakü-Tiflis-Ceyhan HPBH Proje Direktörlüğü, http://www.btc.com.tr/proje.html (Erişim: 21 Kasım 2014).
4. Balkisu, S. (2008). Regulating the Abuse of the Natural Monopoly of Pipelines in the Gas Industry vis-a-vis the Provision of Third Party Access. Journal of Structured Finance,1, 105-112.
5. Banks, F.E. (2000). Energy Economics: A Modern Introduction. USA: Kluwer Academic Publisher.
6. Baumol, W. J. (1977). On the Proper Cost Tests for Natural Monopoly in a Multiproduct Industry. American Economic Review, December 1 809-822.
7. Baumol, W. J., Bailey, E.E. & Willing, R.D. (1977). Weak Invisible Hand Theorems on the Sustainability of Multiproduct Natural Monopoly. The American Economic Review, 67 (3), 350-365.
8. Bayrak, M., & Esen, O. (2014). Türkiye’nin Enerji Açığı Sorunu ve Çözümüne Yönelik Arayışlar. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 28(3), 139-158.

9. BIL, “BIL Tanıtımı”, 7 dk. 06 sn. Türkiye: CAM Film, (Erişim: 10 Aralık 2014). http://www.botasint.com/
10. Bilgin, M. (2005). Avrasya Enerji Savaşları. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yaıncılık.
11. BOTAŞ (2013). Sektör Raporu 2013. BOTAŞ: Ankara.
12. BOTAŞ ve BIL (2005). Appendix Ek: Boru Hattı ve Deniz Terminali Tanımı. Petrol Yayılımı Müdahale Planı, 4 Şubat 2005.
13. BOTAŞ. “Doğal Gaz, Boru Hatları, Kompresörler”, (t.y.) www.botas.org.tr (Erişim: 10.10.2013).
14. BOTAŞ, Ham Petrol. Erişim: https://www.botas.gov.tr/Sayfa/ham-petrol/13 (Erişim: 15.12.2021).
15. Breyer, S.G. (1982). Regulation and Its Reform. USA: Harvard Unversity Press.
16. Chandler, A.D.J. (2004). Scale and Scope The Dynamics of Industrial Capitalism. 7. Ed., USA: Harvard University Press.
17. Chenery, H.B. (1949). Engineering Production Functions. The Quaterly Journal of Economics, 63(4), 507-531.
18. Cheng, L. & Duran, M.A. (2004). Logistics for World-Wide Crude Oil Transportation Using Discrete Event Simulation and Optimal Control. Computers and Chemical Engineering, 28, 897-901.
19. Cookenboo, L. Jr. (1954). Cost of Operating Crude Oil Pipe Lines. The Rice Institute Ramphlet, 41 (1), 35- 113.
20. Çetin, T. (2009). Küreselleşme ve Özelleştirme İlişkisine Eleştirel Bakış: Hukuk ve İktisat Yaklaşımı. Finans Politik& Ekonomik Yorumlar, 46(533), 67-82.
21. Çetin, T. & Ölmezoğlu, N. (2005). Doğal Tekeller, Regülasyonu ve Rekabetçi Uygulamalar. İktisat, İşletme ve Finans İnceleme-Araştırma, 36-55.
22. Çevik, S. & Demir, M. Devletin Düzenleyici Rolü ve Regülasyon Teorileri. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(23), 249-257.
23. Dilorenzo, T. J. (1996). The Myth of Natural Monopoly. The Review of Austrian Economics, 9 (2), 43-58.
24. Dinler, Z. (2009). Mikro Ekonomi., Bursa: Ekin.
25. Djalili, M.R. & Kellner, T. (2009). Yeni Orta Asya Jeopolitiği: SSCB’nin Bitiminden 11 Eylül Sonrasına. Reşat Uzmen (Çev.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
26. Dollery, B. & Fleming, E. (2006). A Conceptual Note on Scale Economies, Size Economies and Scope Economies in Australian Local Government. Urban Policy and Research, 24(2), 271-282.
27. Dulaney, M. & Merrick, R. (2005). Legal Issues in Cross-Border Oil and Gas Pipelines. J.Energy&Nat. Resources, 23 (3), 247-265.
28. Elkind, J. (2005). Economic Implication of the Baku-Tblisi-Ceyhan Pipeline, İçinde: S. Frederick Starr ve Svante E. Cornell (Ed.), The Baku-Tbilisi- Ceyhan Pipeline: Oil Window to the West (39-60).
29. Emek, U. (2001). Atlyapı Hizmetlerinde Özelleştirme, Rekabet ve Regülasyon. İktisat, İşletme ve Finans, 16 (184), 42-53.
30. Ener, M. & Ahmedov, O. (2008). Türkiye-Azerbaycan Petrol-Doğal Gaz Boru Hattı Projelerinin Ülke Ekonomileri ve Avrupa Birliği Açısından Önemi. 2. Ulusal İktisat Kongresi, 20-22 Şubat 2008, İzmir-Türkiye, http://www.deu.edu.tr/userweb/iibf_kongre/dosyalar/ener.pdf (10 Aralık 2014).
31. Eroğlu, M. (2010). Enerji Sektöründe Ayrıştırma Uygulamaları. Rekabet Dergisi, 11(1), 109-148.
32. Esen, Ö. (2016). Security of the energy supply in Turkey: Prospects, challenges and opportunities. International Journal of Energy Economics and Policy, 6(2), 281-289.
33. EPDK, Petrol Piyasası Lisans İşlemleri. Erişim Adresi: https://www.epdk.gov.tr/Detay/Icerik/3-0-88-1008/petrollisans-islemleri (Erişim: 15.12.2021).
34. ETKB (2014). Dünya ve Ülkemiz Enerji ve Tabii Kaynaklar Görünümü: 1 Temmuz 2014 İtibariyla. Sayı: 5, 18 Ağustos 2014.
35. Hill, C.W.L., Jones, G.R. & Schilling, M.A. (2013). Strategic Management Theory. 11. Ed., Canada: Cengage Learning.
36. Köten, F. (2013). Boru Hattı Projelerinin Hazar Havzası Jeopolitik ve Jeoekonomisindeki Rolü. Avrasya İncelemeleri Dergisi (AVİD), II/1, 65-84.
37. Liu, H. (2003). Pipeline Engineering. USA: Lewis Publishers.
38. Makholm, J.D. (2012). The Political Economy of Pipelines. London: The University of Chicago Press.
39. Mileva, E. & Siegfried, N. (2012). Oil Market Structure, Network Efforts and the Choice of Currency for Oil Involving. Energy Policy, 44, 385- 394.
40. Moore, T. F. (1959). Economies of Scale: Some Statistical Evidence. The Quarterly Journal of Economics, 73(2), 232-245.
41. Mosca, M. (2008). On the Origins of the Concept of Natural Monopoly: Economics of Scale and Competition. Euro J. History of Economic Thought, 15 (2), 317-353.
42. Omonbude, E. J. (2009). The Economics of Transit Oil and Gas Pipelines: A Review of The Fundamentals. OPEC Energy Review, 125-139.
43. Onay, R. D., & Aydın, C. (2021). Enerji-Sermaye Arasındaki Değişken İkame Esnekliğinin Ekonomik Büyümeye Etkisi. JOEEP: Journal of Emerging Economies and Policy, 6(2), 196-204.
44. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) (2000). Promoting Competition in the Natural Gas Industry.
45. Özalp, N. (2004). Büyük Oyunda Hazar Enerji Kaynaklarının Önemi ve Konumu. Panorama Aylık Uluslararası İlişkiler, Ekonomi, Politika Dergisi, 1, 1-8.
46. Pamir, N. (2007). Küresel Enerji Politikaları ve Türkiye. TMMOB- Türkiye VI. Enerji Sempozyumu, 22-23-24 Ekim 2007, Ankara.
47. Paşaoğlu, Ö. (2003). Doğal Tekellerde Regülasyon ve Rekabet. Rekabet Kurumu Uzmanlık Tezi, Ankara.
48. Petrolün Boru Hattı ile Transit Geçişine Dair Kanun (2000, 29 Haziran). Resmi Gazete (Sayı: 24094) Erişim Adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4586.pdf
49. Petrol-İş (2007). Boru Hattı ile Ham Petrol ve Doğal Gaz Taşımacılığı BOTAŞ, Yayın No: 102.
50. Rekabet Kurumu (2008). Akaryakıt Sektör Raporu, Ankara. https://www.rekabet.gov.tr/Dosya/sektor-raporlari/1-akaryakit-pdf (Erişim: 31.11.2021).
51. Rekabet Kurumu (2012). Doğal Gaz Sektör Araştırması, Ankara: Rekabet Kurumu.
52. Sarısoy, S. (2010). Düzenleyici Devlet ve Regülasyon Uygulamalarının Etkinliği Üzerine Tartışmalar. Maliye Dergisi, 159, Temmuz-Aralık 2010.
53. Sharkey, W. (1982). The Theory of Natural Monopoly. Cambridge: Cambridge University Press.
54. SOCAR, (Erişim: 31.10.2021). https://socar.az/socar/az/home/
55. Solak, A.O. (2012). Evrensel Hizmetlerin Sunulduğu Piyasalarda Serbestleştirme ve Özelleştirme: Ekonomik Etkinlik Açısından Bir Değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16, 2012/2, 177- 190.
56. Soligo, R. & Jaffe, A. M. (1998). The Economics of Pipeline Routes: The Conundrum of Oil Exports from the Caspian Basin, James A. Baker III Institute for Public Policy of Rice University, http://www.bakerinstitute.org/research/the-economics-of-pipeline-routes-the-conundrum-of-oil-exports-from-the-caspian-basin/.
57. Soysal, C. (2003). Rekabet Perspektifinden Türkiye Akaryakıt Sektörü, Rekabet Kurumu Uzmanlık Tezi, Ankara. Staufer, T. R. (2000). Caspian Fantasy: The Economics of Political Pipelines. The Brown Journal of World Affairs, VII (2), 63-78.
58. Stevens, P. (2009). Transit Troubles: Pipelines as a Source of Conflict. A Cahtman House Report, UK: Royal Institute of International Affairs Chatman House.
59. T.C. Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü, “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Irak Cumhuriyeti Hükümeti Arasındaki 27 Ağustos 1973 tarihli Ham Petrol Boru Hattı Anlaşması ve Sonrasındaki Anlaşmalar, Protokoller, Toplantı Tutanakları ile Eklerinin Tadiline İlişkin Değişiklik Anlaşmasının Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun Tasarısı ve Gerekçesi”, Sayı: B.o2.KKG.0.10/101-252/5186, 10 Aralık 2010.
60. Taymaz, E. (2011). Kafkasya’da Ekonomik Dönüşüm ve Kalkınma. Ankara: Tepav Yayınları, No: 55.
61. Thomas J. D. (1996). The Myth of Natural Monopoly. The Review of Austrian Economics, 9(2), 43-58.
62. Tokatlıoğlu, İ. (2001). Rekabet Nereye Kadar Nasıl?: Doğal Tekeller ve Regülasyon, Ankara, 7-8 Kasım 2001.
63. TPAO (2020). Petrol ve Doğal Gaz Sektör Raporu, TPAO:Ankara.
64. TPAO, 2013 Ham Petrol ve Doğal Gaz Raporu, TPAO: Ankara.
65. TPAO, http://www.tpao.gov.tr/ (Erişim: 10.11.2014).
66. Tümertekin, E. & Özgüç, N. (1999). Ekonomik Coğrafya Küreselleşme ve Kalkınma. İstanbul: Çantay Kitabevi.
67. UNDP/World Bank Energy Sector Management Assistance Programme (ESMAP), (2003). World Bank, Cross-Border Oil and Gas Pipeline:Problems and Prospects. UNDP/ World Bank Energy Sector Management Assistance Programe (ESMAP), Haziran 2003.
68. Wei J., Ende, L.V. & Lin, B. (2009). Customer-Focused E-Business Model for Oil Industry. Journal of Computer Information Systems, XLIX (3), 11-21.
69. Winsor, T. (2011). Effective Regulatory Instutitions: The Regulator’s Role in The Policy Process, Including Issue of Regulatory Independence. İçinde: Better Economic Regulation:The Role of the Regulator, OECD/ITF, 71-92.
70. Yıldıztekin, İ. (2010). Aşırı Kapasite Kontrolü ve Maliyet Analizi. Ankara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(3), 197- 228.
71. Yücel, F. B. (1994). Enerji Ekonomisi. İstanbul: Febel.