Kişilik Özellikleri ile Diderot Etkisi İlişkisi Üzerine Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, Beş Faktör Kişilik Modeli çerçevesinde kişilik özellikleri ile Diderot bütünlüğü arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Türkiye’de 330 katılımcı üzerinde yürütülen çalışmada, Diderot Bütünlüğü Ölçeği ve Beş Faktör Kişilik Envanteri kullanılmıştır. Bulgular, kişilik boyutlarından yalnızca deneyime açıklık ile Diderot bütünlüğü arasında anlamlı ve pozitif bir ilişki olduğunu göstermektedir. Dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk ve nevrotiklik ile anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Sonuçlar, tüketici davranışlarının psikolojik temellerini anlamada deneyime açıklığın kritik rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, pazarlamacılar için kişilik temelli segmentasyon ve kişiselleştirilmiş stratejiler geliştirmenin önemi ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Diderot Etkisi
• Kişilik Özellikleri
• Tüketici Davranışları

A Research on the Relationship Between Personality Traits and the Diderot Effect

Öz

This study examines the relationship between personality traits and Diderot integrity within the framework of the Five-Factor Personality Model. Conducted on 330 participants in Turkey, the study utilized the Diderot Integrity Scale and the Five-Factor Personality Scale. The findings indicate that only openness to experience among the personality dimensions has a significant and positive relationship with Diderot integrity. No significant relationship was found with extraversion, agreeableness, conscientiousness, and neuroticism. The results reveal that openness to experience plays a critical role in understanding the psychological foundations of consumer behavior. In this context, the importance of developing personality-based segmentation and personalized strategies is demonstrated.

Anahtar Kelimeler

• Diderot Effect
• Personality Traits
• Consumer Behavior

Kaynakça

1. Arslan, B. ve Bakır, Y. (2023). “Diderot Etkisinin Online Kompulsif Satın Alma Davranışına Etkisi”, International Academic Social Resources Journal, (e-ISSN: 2636-7637), 8(53), 3617-3631 http://dx.doi.org/10.29228/ASRJOURNAL.72060
2. Baloğlu, N. (1997). Tüketim Kültürü ve Kimlik İnşası: Tüketim Toplumunun Temel Dinamikleri. [Yayımlanmamış doktora tezi], Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Barrick, M. R., ve Mount, M. K. (1991). The Big Five Personality Dimensions and Job Performance: A Meta-Analysis. Personnel Psychology, 44(1), 1-26.
4. Batı, U. (2015). Tüketim Davranışı. Beta Basım Yayım.
5. Benet-Martinez, V., ve John, O.P. (1998). Los Cinco Grandes Across Cultures And Ethnic Groups: Multitrait Multimethod Analysis of The Big Five in Spanish and English. Journal of Personality and Social Psychology, 75(3), 729-750. doi: https://doi.org/10.1037/0022- 3514.75.3.729
6. Boateng, G. O., Neilands, T. B., Frongillo, E. A., Melgar-Quiñonez, H. R., ve Young, S. L. (2018). Best Practices for Developing and Validating Scales for Health, Social, and Behavioral Research: A Primer. Frontiers in Public Health, 6, b149. https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00149
7. Burger, J. M. (2006). Personality. Wadsworth Publishing.
8. Costa, P. T., ve McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) Professional Manual. Psychological Assessment Resources.

9. Çakaröz, K. M., Kılıç, S. ve Civek, F. (2022). Consumer View on the Axis of Diderot Effect and Unplanned Purchase. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(2), 1327-1348.
10. Çakır, B. Ç. (2021). Diderot Bütünlük Etkisi ile Kendini Gerçekleştirme Arasındaki İlişkinin Satın Alma Niyeti Üzerindeki Etkisine Yönelik Bir Araştırma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Başkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Davis, T. ve Gregory G. (2003). Creating Diderot Unities-Quest For Possible Selves?. Journal of Consumer Marketing, 20 (1), 44-54.
12. Diderot, D. (1995). Regrets for my old dressing gown. In P. N. Furbank (Ed.), Diderot: Selected writings. HarperCollins. (Original work published 1769).
13. Doğan, T. (2013). Beş Faktör Kişilik Özellikleri ve Öznel İyi Oluş Doğuş Üniversitesi Dergisi, 14,(1), 56-64.
14. Dunaetz, D. R., Lisk, T. C., ve Shin, M. M. (2015).Personality, Gender, and Age as Predictors of Mediarichness Preference. Advances in Multimedia,2015, 1–9
15. Durmaz, Y., Oruç, R. B., ve Kurtlar, M. (2011). Kişisel Faktörlerin Tüketici Satın Alma Davranışlarına Etkisi Üzerine Bir Araştırma. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 2(1), 114-133.
16. Ekinci, Y.,ve Dawes, P. L. (2009). Consumer Perceptions of Frontline Service Employee Personality Traits, Interaction Quality, and Consumer Satisfaction. The Service Industries Journal, 29(4), 503–521. https://doi.org/10.1080/02642060802283113
17. Engler, B. (2013). Personality Theories: An Introduction (9th Ed.). Houghton Mifflin.
18. Englis, G.B., ve Solomon, M. R. (1996). Using consumption con stellations to develop integrated communications strategies. Journal of Business Research, 37(3), 183—191.
19. Erdheim, J., Wang, M., ve Zickar, M. J. (2006). Linking the Big Five Personality Constructs to Organizational Commitment. Personality and Individual Differences, 41, 959-970. https://doi.org/10.1016/j.paid.2006.04.005
20. Faber, R. J., ve O’Guinn, T. C. (1992). A Clinical Screener for Compulsive Buying. Journal of Consumer Research, 19(3), 459–469.
21. Fırın, S.ve Sevim, Ş. (2022). Kişilik Özelliklerinin Yenilikçi Davranış Etkisi Üzerine Bir Araştırma, İşletme Araştırmaları Dergisi, 14 (2), 1189- 1200.
22. Field, A. (2009). Discovering Statistics Using SPSS. SAGE
23. Goldberg, L. R. (1990). An Alternative "Description of Personality": The Big-Five Factor Structure. Journal of Personality and Social Psychology, 59(6), 1216–1229. https://doi.org/10.1037/0022-3514.59.6.1216
24. Gürdin, B. (2020). Zeigarnik ve diderot etkilerinin yeni ürün alımında tüketiciler üzerindeki etkisi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 151-173.
25. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Tatham, R. L. (1998). Multivariate data analysis (5th ed.). Prentice Hall..
26. Harnish, R. J., Roche, M. J., ve Bridges, K. R. (2021). Predicting compulsive buying from pathological personality traits, stressors, and purchasing behavior. Personality and Individual Differences, 177, Article 110821. https://doi.org/10.1016/j.paid.2021.110821
27. Herabadi, A. G. (2003). Buying impulses: A study on impulsive consumption. [Doctoral dissertation, University of Groningen]. University of Groningen Research Database.
28. Hirschman, E. C. (1980). Innovativeness, Novelty Seeking, and Consumer Creativity. Journal of Consumer Research, 7(3), 283-295.
29. Horzum, M. B., Ayas, T.,ve Padır, M. A. (2017). Beş Faktör Kişilik Ölçeğinin Türk Kültürüne Uyarlanması. Sakarya University Journal of Education, 7(2), 398-408.
30. Hu, L. T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff Criteria for Fit Indexes in Covariance Structure Analysis: Conventional Criteria Versus New Alternatives. Structural Equation Modeling: a Multidisciplinary Journal, 6(1), 1-55.
31. Jöreskog, K. G., ve Sörbom, D. (1996). LISREL 8: User's Reference Guide. Scientific Software International.
32. Judge, T. A., Rodell, J. B., Klinger, R. L., Simon, L. S., & Crawford, E. R. (2013). Hierarchical Representations of The Five-Factor Model of Personality In Predicting Job Performance: Integrating Three Organizing Frameworks with Two Theoretical Perspectives. Journal of Applied Psychology, 98(6), 875–925. https://doi.org/10.1037/a0033901
33. Kara, Ş. (2021). Diderot Etkisi Bağlamında Reklamlardaki Sembolik Tüketimin Anlamlandırılması: Televizyon Reklamları Üzerine Bir İnceleme [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi ], Gümüşhane Üniversitesi.
34. Kılıç, R., ve Bozkaya, E. (2014). Örgüt Çalışanlarının Kişilik Özellikleri ile Örgütsel Bağlılıkları Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (20), 153-178.
35. Kline, R. B. (2015). The Mediation Myth. Basic and Applied Social Psychology, 37(4), 202-213.
36. Kotler, P. (2000). Marketing Management. Prentice Hall.
37. Lopes, J.M., Gomes, S. & Nogueira, E. Educational insights into digital entrepreneurship: the influence of personality and innovation attitudes. J Innov Entrep 14, 16 (2025).
38. Matz, S. C., Gladstone, J. J., ve Stillwell, D. (2016). Money Buys Happiness When Spending Fits Our Personality. Psychological Science, 27(5), 715–725.
39. McCracken, G. (1988). Culture and Consumption: New Approaches to the Symbolic Character of Consumer Goods and Activities. Indiana University Press.
40. McCrae, R. R., ve Costa, P. T. (1997). Personality trait structure as a human universal. American Psychologist, 52(5), 509–516.
41. McCrae, R. R., ve Costa, P. T. (2003). Personality in Adulthood: A Five-Factor Theory Perspective. Guilford Press.
42. Mondak, J. J. (2010). Personality and the Foundations of Political Behavior. Cambridge University Press.
43. Mowen, J. C., ve Spears, N. (1999). A Hierarchical Model Approach to Understanding Compulsive Buying among College Students, Journal of Consumer Psychology, 8 (4), 407-430.
44. Mulyanegara, R. C., Tsarenko, Y., ve Anderson, A. (2009). The Big Five and Brand Personality: Investigating The Impact of Consumer Personality on Preferences Towards Particular Brand Personality. Journal of Brand Management, 16(4), 234–247. https://doi.org/10.1057/bm.2008.26
45. Nunnally, J. (1979). Psychometric Theory, New York: McGraw Hill.
46. Plomin, R., DeFries, J. C. McClearn G. E. ve Rutter, M. (1997). Behavioral Genetics, Freeman, New York.
47. Polatçı, S., Sobacı,F., ve Kabancı, İ. (2020). Kişilik Özellikleri ve Kişi-İş Uyumunun İş Tatmini Üzerine Etkileri: Taşeron Çalışanlar Üzerine Bir Araştırma, Journal of Organizational Behavior Review, 2(1), 12-30.
48. Rammstedt, B. ve John, O. P. (2007). Measuring personality in one minute or less: A 10-item short version of the Big Five Inventory in English and German. Journal of research in Personality, 41(1), 203-212.
49. Raykov, T., ve Marcoulides, G. A. (2012). A First Course in Structural Equation Modeling. Routledge. New York
50. Ribeiro, J.A., Veiga, R.T. ve Higuchi A.K. (2016.) Personality Traits and Sustainable Consumption, Brazilian Journal of Marketing- BJM ,15( 3),297-313.
51. Rosen, L. D., Whaling, K., Carrier, L. M., Cheever, N. A., ve Rokkum, J. (2013). The Media and Technology Usage and Attitudes Scale: An Empirical Investigation. Computers in human behavior, 29(6), 2501-2511.
52. Santos, A., António, N. & Rita, P. The Diderot effect: a data-driven validation. J Market Anal (2025). https://doi.org/10.1057/s41270-024-00371-6
53. Scherhorn, G. (1990) The Addictive Trait in Buying Behaviour. J Consum Policy 13, 33–51. https://doi.org/10.1007/BF00411868
54. Schermelleh-Engel, K., Moosbrugger, H. ve Müller, H. (2003). Evaluating The Fit of Structural Equation Models: Tests of Significance and Descriptive Goodness-of-Fit Measures. Methods of Psychological Research Online, 8(2): 23-74.
55. Schmitt, D. P., Allik, J., McCrae, R. R., & Benet-Martínez, V. (2007). The Geographic Distribution of Big Five Personality Traits: Patterns and Profiles of Human Self-Description Across 56 Nations. Journal of Cross-Cultural Psychology, 38(2), 173-212. https://doi.org/10.1177/0022022106297299 
56. Sheth, J. ve Howard, J. (1969). The Theory of Buyer Behavior. John Wiley Publishing.
57. Solomon, M. R. (2018). Consumer Behavior: Buying, Having, and Being (12th ed.). Pearson.
58. Solomon, M. R. ve Assael, H. (1987). The Forest or the Trees?: A Gestalt Approach to Symbolic Consumption, in Marketing and Semiotics: New Directions in the Study of SignsJor Sale, Jean Umiker- Sebeok, ed., Mouton de Gruyter, Berlin. 1987, pp. 189-218.
59. Soo, J. (2003). Cross-Cultural Differences in Decision -Making Styles: A study Of College Students In Five Countries. An International Journal of Social Behavior and Personality, 31 (1), 35-48.
60. Verplanken, B. and Herabadi, A. (2001) Individual Differences in Impulse Buying Tendency: Feeling and No Thinking. European Journal of Personality, 15, 71-83., http://dx.doi.org/10.1002/per.423