Accommodation Structures on the Iran-Anatolia Trade Routes in the 12th -13th Centuries: Ribats, Caravanserais, and Khans

Öz

This study examines the ribāts, caravanserais, and khans constructed along the trade routes between Iran and Anatolia during the twelfth and thirteenth centuries from architectural, economic, and political perspectives. It evaluates way stations and commercial structures belonging to the Great Seljuks, Karakhanids, Saltukids, Mengujekids, Ilkhanids, and Anatolian Seljuks. The study analyses the transformation of the Iranian ribāt tradition into the Anatolian sultan han typology and its relationship with trade security, logistical organization, and state authority. Iranian examples such as Ribāt-i Sharīf, Ribāt-i Anūshirvān, and Akça Kale are compared with Anatolian structures including Alay Han, Zazadin Han, and Tuzhisar Sultan Hanı. It concludes that these buildings were multifunctional institutions supporting commerce, economic vitality, and political authority.

Anahtar Kelimeler

• Anatolia
• ıran
• trade
• ribat
• Caravanserai

XII-XIII. Yüzyıllarda İran-Anadolu Ticaret Yollarında Konaklama Yapıları: Ribât, Kervansaray ve Han

Öz

Bu çalışma, XII-XIII. yüzyıllarda İran ile Anadolu arasındaki ticaret yolları üzerinde inşa edilen ribât, kervansaray ve hanları mimarî, ekonomik ve siyasî yönleriyle incelemektedir. Çalışmada yalnızca Anadolu Selçuklu yapıları değil; Büyük Selçuklular, Karahanlılar, Saltuklular, Mengücekliler ve İlhanlılar dönemine ait menzil yapıları da değerlendirilmiştir. İran sahasında gelişen ribât geleneğinin Anadolu’da sultan hanı tipolojisine dönüşüm süreci ele alınmış olup ticaret yollarının güvenliği, lojistik organizasyonu ve devlet otoritesiyle ilişkisi incelenmiştir. Ribât-ı Şerîf, Ribât-ı Anûşirvân ve Akça Kale gibi İran örnekleri ile Alay Han, Zazadin Han ve Tuzhisar Sultan Hanı gibi Anadolu yapıları karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak ribât ve kervansarayların yalnızca konaklama yapıları olmadığı, ticarî dolaşımı destekleyen, ekonomik canlılığı artıran ve siyasî hâkimiyeti görünür kılan çok işlevli kurumlar olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• İran
• Ticaret
• Ribat
• Kervansaray

Kaynakça

1. Akalın Eryavuz, Ş. (2022). Kervansaray. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 25, s. 299-302). TDV Yayınları.
2. Aksarayî, K. M. (2000). Müsâmeretü’l-ahbâr (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3. Altun, A. (1989). Altınapa Han. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 2, s. 541). TDV Yayınları.
4. Aslanapa, O. (1991). Anadolu’da ilk Türk mimarîsi. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
5. Baykara, T. (1995). Ribât ve Rabat. İçinde Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız Armağanı (s. 125-128). Türk Tarih Kurumu Basımevi. https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/207708
6. Berkol, F. (1983). Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler. Vakıflar Genel Müdürlüğü.
7. Bilici, Z. K. (2007). Şarapsa (Serapsa) Han. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları (s. 393-402). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
8. Blair, S., & Bloom, J. (2007). İlhanlı Döneminde İran Mimarisi. İçinde M. Hattstein & P. Delius (Ed.), İslâm Sanatı ve Mimarisi. ss. 385-407. Literatür Yayınları.

9. Cahen, C. (2011). Osmanlılardan Önce Anadolu. (E. Üyepazarcı, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
10. Cezar, M. (1981). Türk tarihinde kervansaray. İçinde VIII. Türk Tarih Kongresi (11-15 Ekim 1976), bildiriler (C. 2, s. 931-940). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
11. Çaycı, A., & Yavuzyılmaz, A. (2019). Anadolu Selçuklu Mimarisi. İçinde A. Dündar (Ed.), Türk İslâm Sanatları Tarihi El Kitabı. ss. 207-266. Grafiker Yayınları.
12. Çetin, K. (2011). Selçuklu Medeniyeti Tarihi. Yitik Hazine Yayınları.
13. Çetinkaya, B. (2013). Ortaçağ İslâm dünyasında ribat (VII-XIII. asırlar arası) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi].
14. Çınar, H., Bulut, M., & Yiğit, İ. (2018). Tarihi İpek Yolu’nun Kuzey Anadolu Güzergâhı. İçinde M. Bulut (Ed.), Medeniyetler Güzergâhı: İpek Yolu’nun Yeniden Doğuşu (s. 123-143). İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları. https://hdl.handle.net/20.500.12436/1256
15. Duran, R. (2007). Altunapa Hanı. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
16. Eravşar, O. (2011). Anadolu Selçuklu Kervansarayları. Doğan Burda Dergi Yayıncılık.
17. Eroğlu, Ö. (2016). İslâm Sanatı. Tekhne Yayınları.
18. Ersöz Tüğen, A. (2019). Tarihi İpekyolu’nda Bir Durak: Akhan Kervansarayı. Kent Akademisi, 12(3), 634-643. https://doi.org/10.35674/kent.601429
19. Eskikurt, A. (2014). Ortaçağ Anadolu Ticaret Yolları. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 33, 15-40. https://dergipark.org.tr/tr/pub/musbed/article/248342
20. Eyyice, S. (1989). Akbaş Hanı. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 2, s. 222). TDV Yayınları.
21. Fındık, N. Ö. (2007). Hekimhan. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları. ss. 105-122. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
22. Gierlichs, J. (2007). Anadolu Selçukluları Tarih ve Mimari. İçinde M. Hattstein & P. Delius (Ed.), İslâm Sanatı ve Mimarisi. ss. 370-382. Literatür Yayınları.
23. Görür, M. (2007). Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları Kataloğu. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları (s. 473-528). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
24. Gündoğdu, H. (1998). Köprüköy Hanı. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 4, 79-90. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunigsed/article/33043
25. İbn Bîbî. (2023). el-Evâmirü’l-Alâ’iyye fî’l-Umûri’l-Alâ’iyye (Selçuknâme I), (M. Öztürk, Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. Karaçağ, A. (2007). Avanos Sarı Han. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları (s. 211-236). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
27. Karpuz, H. (2007). Kızılören Hanı. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu dönemi kervansarayları (s. 89-103). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
28. Kaya, A. (2023). İlhanlılar'da ticaret (1256-1340) [Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi].
29. Kılıç, Ü. (2013). Ribat, Kervansaray. İçinde E. Baş (Ed.), İslâm Kurumları Tarihi El Kitabı. ss. 219-226. Grafiker Yayınları.
30. Kutlu, M. (2019). Divriği yakınlarındaki ‘Burmahan’ üzerine bir değerlendirme. İçinde H. Yekbaş & A. Yüksel (Ed.), Sivas Kongresi’nin 100. Yılında Her Yönüyle Sivas Uluslararası Sempozyumu 3, (s. 341-352). Cumhuriyet Üniversitesi. https://doi.org/10.5281/zenodo.10960158
31. Ögel, S. (1994). Anadolu’nun Selçuklu Çehresi. Akbank Yayınları.
32. Özkarcı, M. (2007). Eshab-ı Kehf Hanı. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu dönemi kervansarayları (s. 437-450). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
33. Lebigre, P. (2011). Tash Rabat and Gardaneh-ye-Nir: Two remarkable caravanserais. İçinde 4th Congress of the Asia & Pacific Network (Réseau Asie & Pacifique 2011), Paris, France, 14-16 September 2011 (s. 1-9).
34. Şahin, M. N., Keten, İ., & Çalık, S. (2005). Selçuklu ve Beyliklerde Vakfiye Tuğraları. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
35. Şahin, M. K. (2018). Konya ve Çevresinde Bulunan Anadolu Selçuklu Dönemine Ait Bazı Hanlar Üzerine Yorumlamalar. History Studies, 10(5), 173-204. https://doi.org/10.9737/hist.2018.627
36. Şeker, D. A. (2003). Mama Hatun. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 27, s. 548). TDV Yayınları.
37. Sunay, S. (2007). Tokat Pazar Mahperi Hatun Kervansarayı. İçinde H. Acun (Ed.), Anadolu Selçuklu Dönemi Kervansarayları (s. 255-272). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
38. Topal, N. (2016). Aksaray’da İki Selçuklu Sultanı: İkinci ve Dördüncü Kılıç Arslan. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 5(15), 79-91.
39. Turan, O. (1946). Selçuk Devri Vakfiyeleri I: Şemseddin Altun-Aba, Vakfiyesi ve Hayatı. Belleten, 10(39), 197-235. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1362851
40. Yetkin, S. K. (1954). İslâm Sanatı Tarihi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.