An Examination of Nutrition Policies for School Children in Türkiye and Around the World

Öz

Objective: The main purpose of this review research is to analyze school nutrition policies in Turkey and globally and evaluate their execution approaches. The main research problem is that the applicability, sustainability, and impact of existing school nutrition policies on child health have not been comprehensively evaluated. Method: The research employed document analysis together with systematic literature review in 2000-2024 as its methodology. The review used YÖK Thesis Center, Google Scholar and PubMed and Web of Science and Scopus databases. The research analyzed official documents from the Republic of Turkey (MEB, Ministry of Health, TÜBER) and World Health Organisation (WHO) and United Nations Children's Fund (UNICEF) and documents from policies and current projects related to selected country models. A total of 190 works were identified, 88 were excluded during preliminary screening, and 102 studies that met the inclusion criteria were analyzed in detail. The 16 countries/country groups included in the study were selected based on their prominence as model examples in the literature, their representation of different continents, and the accessibility of their policy documents. Findings: The Nutrition-Friendly Schools Programme and School Milk and Free Meal Programme stand out as successful projects in Turkey but Japan, the United States, Finland and India have implemented successful sustainable nutrition policies. Conclusion: The implementation of several key measures including free hot meal provision and school nutrition specialist requirements and school canteen inspection enforcement and parental-school partnership development is essential. Early nutrition education produces beneficial results for personal health and societal welfare. Keywords: Nutrition policy, school children, school meals dispute, healthy nutrition

Anahtar Kelimeler

• nutrition policy
• school children
• school meals dispute
• healthy nutrition

Türkiye’de ve Dünya’da Okul Çocukları İçin Beslenme Politikalarının İncelenmesi

Öz

Amaç: Bu derleme çalışmasının amacı, Türkiye ve dünya genelinde okul çağındaki çocukları hedefleyen beslenme politikalarının ve uygulama modellerinin incelenmesidir. Çalışmanın temel problemi, mevcut okul beslenme politikalarının uygulanabilirliği, sürdürülebilirliği ve çocuk sağlığına etkilerinin bütüncül biçimde değerlendirilmesidir. Yöntem: Doküman analizi yöntemi kullanılarak ve 2000-2024 yılları arasını kapsayan nitel sistematik literatür taraması ile gerçekleştirilen bu çalışma kapsamında YÖK Tez, Merkezi, Google Scholar, PubMed, Web of Science ve Scopus veri tabanlarına başvurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti resmi kaynakları (MEB, Sağlık Bakanlığı, TÜBER), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) ve seçilmiş ülke modellerine ilişkin literatür, politika belgeleri ve güncel projeler taranarak analiz edilmiştir. Tarama sonucunda toplam 190 eser tespit edilmiş, ön elemede 88 eser dışlanmış, kriterleri karşılayan 102 eser detaylı analize alınmıştır. Çalışmaya dahil edilen 16 ülke/ülke grubu, literatürde örnek model olarak öne çıkmaları, farklı kıtaları temsil etmeleri ve politika belgelerine erişim sağlanabilmesi ölçütleriyle belirlenmiştir. Bulgular: Türkiye'de Beslenme Dostu Okullar Programı ile Okul Sütü ve çok sınırlı da olsa köy ve yatılı okullardaki Ücretsiz Yemek Uygulaması gibi projelerin dikkat çektiği görülürken; Japonya, ABD, Finlandiya, Hindistan gibi ülkeler başarılı bir şekilde kapsamlı ve sürdürülebilir beslenme politikalarını hayata geçirmeleriyle öne çıkmaktadır. Sonuç: Türkiye’de bazı bölgelerde sınırlı olarak uygulanan ücretsiz sıcak yemek hizmetinin ülke genelinde yaygınlaştırılması ve bu süreçte okullarda beslenme uzmanlarının zorunlu hale getirilmesine odaklanılmalıdır ve okul yemekhanelerinde denetimler sıkılaştırılmalıdır; bu çalışmalara ek olarak veliler ve okullar arasındaki iş birliğinin güçlenmesine dikkat edilmelidir. Erken yaşta sağlanacak beslenme eğitiminin, bireysel sağlık ve toplumsal refah üzerinde olumlu etkilere sahip olacağı vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• beslenme politikası
• okul çocukları
• okul yemeği
• sağlıklı beslenme

Kaynakça

1. Akay, R. (2024). Çocuk gastronomisi: Okul öncesi eğitim kurumunda bir uygulama , Yüksek lisans tezi. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, Türkiye.
2. Akçay, D. ve Yıldırımlar, A. (2018). Ebeveynlerin okul kantininde satılan gıdalar ile ilgili görüşleri. Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(1), 14–22.
3. Al-Jawaldeh, A., Matbouli, D., Diab, S., Taktouk, M., Hojeij, L., Naalbandian, S. ve Nasreddine, L. (2023). School-based nutrition programs in the Eastern Mediterranean Region: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(22), 7047. https://doi.org/10.3390/ijerph20227047
4. Alp, A. ve Ergün, C. (2013). Gelişmiş bazı ülkelerin beslenme politikalarının değerlendirilmesi. Beslenme ve Diyet Dergisi, 41(1), 83–90.
5. Ateşoğlu, İ. (2011). İlköğretim öğrencilerinin okul kantinlerinde satın alma davranışları üzerine bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (13), 327–337.
6. Bağcı, A., Azimli, P., Uluçay, H. ve Keskin, A. (2024). Spor yapan öğrencilerin beslenme bilgi düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(2), 942–953. https://uleder.com/index.php/uleder/article/view/486 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
7. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. http://dx.doi.org/10.3316/QRJ0902027
8. Bundy, D., Burbano, C., Grosh, M., Gelli, A., Jukes, M. ve Drake, L. (2009). Rethinking school feeding: Social safety nets, child development and the education sector. The World Bank ve World Food Programme.

9. Chakrabarti, S., Scott, S. P., Alderman, H., Menon, P. ve Gilligan, D. O. (2021). Intergenerational nutrition benefits of India’s national school feeding program. Nature Communications, 12(1), 4248. https://doi.org/10.1038/s41467-021-24433-w
10. Denizli Büyükşehir Belediyesi. (2023, 11 Eylül). Denizli Büyükşehir’den öğrencilere beslenme desteği. https://www.denizli.bel.tr/haber/detay.asp?id=15631 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
11. Drake, L., Woolnough, A., Burbano, C. ve Bundy, D. (2016). Global school feeding sourcebook: Lessons from 14 countries. Imperial College Press. https://www.imperial.ac.uk/school-feeding/ (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
12. Elmas, C. ve Arslan, P. (2020). Effect of nutrition education received by teachers on primary school students’ nutrition knowledge. Nutrition Research and Practice, 14(5), 532–539. https://doi.org/10.4162/nrp.2020.14.5.532
13. Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2022). School food and nutrition framework:global action plan 2022–2026. https://Openknowledge.fao.org/İtems/679D1E4A-A5E0-4Eba-9758-E76Dd7Cf376B (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
14. Gibney, M. J., Lanham-New, S. A., Cassidy, A. ve Vorster, H. H. (Ed.). (2013). Introduction to human nutrition (2. bs.). Wiley-Blackwell.
15. Global Child Nutrition Foundation. (2025, 4 Şubat). Solving global hunger: New report highlights school meal programs as drivers of change. https://gcnf.org (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
16. Gordanier, J., Ozturk, O., Williams, B. ve Zhan, C. (2020). Free lunch for all! The effect of the community eligibility provision on academic outcomes. Economics of Education Review, 77, 101999. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2020.101999
17. Görgülü, D. ve Küçükali, R. (2023). Türkiye’deki denetim uygulamalarına ilişkin okul yöneticileri ve öğretmenlerin görüşlerinin incelenmesi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(38), 514–538. https://doi.org/10.35675/befdergi.1273899
18. Harper, C., Wood, L. ve Mitchell, C. (2008). The provision of school food in 18 countries. The School Food Trust. http://www.childrensfoodtrust.org.uk/assets/research-reports/school_food_in18countries.pdf (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
19. Iløkken, K. E., Bere, E., Øverby, N. C., Høiland, R., Petersson, K. O. ve Vik, F. N. (2017). Intervention study on school meal habits in Norwegian 10–12-year-old children. Scandinavian Journal of Public Health, 45(5), 485–491. https://doi.org/10.1177/1403494817704108
20. İstanbul Büyükşehir Belediyesi. (2024, 9 Nisan). İBB, 900 bin öğrenciye beslenme desteği verecek. https://www.ibb.istanbul/Haber/ibb-900-bin-ogrenciye-beslenme-destegi-verecek(Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
21. İzmir Büyükşehir Belediyesi. (2024, 17 Ocak). Bir beslenme bir gelecek kampanyası büyüyor: 29 bin öğrenciye destek. https://www.izmir.bel.tr/HaberDetay/61167/tr (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
22. Jabri, L., Al-Rasheedi, A. A., Alsulaimani, R. A. ve Al-Hazzaa, H. M. (2021). Breakfast eating habits and lifestyle behaviors among Saudi primary school children attending public versus private schools. Children, 8(2), 134. https://doi.org/10.3390/children8020134
23. Kalyoncu Atasoy, Z. B., Aslan, D., Ilgaz, Ş., Şeniz, S. ve Kutluay Merdol, T. (2022). Geçmişten bugüne Türkiye’de beslenme plan, program ve politikalarının değerlendirilmesi ve gelecek için öneriler. Beslenme ve Diyet Dergisi, 49(3), 93–105. https://doi.org/10.33076/2021.BDD.1482
24. Kendirli, H. (2007). Sosyo-ekonomik seviyesi birbirinden farklı okullarda ergenlerin obezite prevalansı ve etkileyen faktörler. Uzmanlık tezi. Başkent Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Ankara, Türkiye.
25. Kristo, A. S., Sikalidis, A. K. ve Uzun, A. (2021). Traditional societal practices can avert poor dietary habits and reduce obesity risk in preschool children of mothers with low socioeconomic status and unemployment. Behavioral Sciences, 11(4), 42. https://doi.org/10.3390/bs11040042
26. Kütahya’nın Sesi. (2024, 6 Ocak). Balıkesir Büyükşehir Belediyesi’nden öğrencilere sağlıklı beslenme çantası. https://kutahyaninsesi.com/balikesir-buyuksehirden-beslenme-destegi (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
27. Lucas, P. J., Patterson, E., Sacks, G., Billich, N. ve Evans, C. E. L. (2017). Preschool and school meal policies: An overview of what we know about regulation, implementation, and impact on diet in the UK, Sweden, and Australia. Nutrients, 9(7), 736. https://doi.org/10.3390/nu9070736
28. Ministère de l’Éducation Nationale. (2024, 5 Nisan). Des petits-déjeuners dans les écoles pour favoriser l’égalité des chances. https://www.education.gouv.fr/des-petits-dejeuners-dans-les-ecoles-pour-favoriser-l-egalite-des-chances-1061 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
29. Miyoshi, M., Tsuboyama-Kasaoka, N. ve Nishi, N. (2012). School-based “Shokuiku” program in Japan: Application to nutrition education in Asian countries. Asia Pacific Journal of Clinical Nutrition, 21(1), 159–162.
30. Mukudi, E. (2003). Nutrition status, education participation, and school achievement among Kenyan middle-school children. Nutrition, 19(7–8), 612–616. https://doi.org/10.1016/S0899-9007(03)00037-6
31. Muslu, M. (2023). Türkiye’de çocuk sağlığının korunması ve geliştirilmesi için önemli bir halk sağlığı politikası: Okul diyetisyenliği. Kastamonu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 2(2), 52–74. https://doi.org/10.59778/sbfdergisi.1328523
32. Onurlubaş, E., Doğan, H. G. ve Demirkıran, S. (2015). Üniversite öğrencilerinin beslenme alışkanlıkları. Journal of Agricultural Faculty of Gaziosmanpaşa University, 32(3), 61–69. https://doi.org/10.13002/jafag861
33. Oostindjer, M., Aschemann-Witzel, J., Wang, Q., Skuland, S. E., Egelandsdal, B., Amdam, G. V., Schjøll, A., Pachucki, M. C., Rozin, P., Stein, J., Lengard Almli, V. ve Van Kleef, E. (2017). Are school meals a viable and sustainable tool to improve the healthiness and sustainability of children’s diet and food consumption? A cross-national comparative perspective. Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 57(18), 3942–3958. https://doi.org/10.1080/10408398.2016.1197180
34. Önal, S. ve Uçar, A. (2024). Okul çağı çocuklarının eğitim gördükleri okullara göre kahvaltı yapma ve beslenme durumlarının değerlendirilmesi. Journal of Nutrition and Dietetics, 52, 48–58. https://doi.org/10.33076/2024.BDD.1850
35. Pietinen, P., Männistö, S., Valsta, L. M. ve Sarlio-Lähteenkorva, S. (2010). Nutrition policy in Finland. Public Health Nutrition, 13(6A), 901–906. https://doi.org/10.1017/S1368980010001072
36. Prelip, M., Kinsler, J., Thai, C. L., Erausquin, J. T. ve Slusser, W. (2012). Evaluation of a school-based multicomponent nutrition education program to improve young children’s fruit and vegetable consumption. Journal of Nutrition Education and Behavior, 44(4), 310–318. https://doi.org/10.1016/j.jneb.2011.10.005
37. Rampersaud, G. C., Pereira, M. A., Girard, B. L., Adams, J. ve Metzl, J. D. (2005). Breakfast habits, nutritional status, body weight, and academic performance in children and adolescents. Journal of the American Dietetic Association, 105(5), 743–760. https://doi.org/10.1016/j.jada.2005.02.007
38. Salman, D. ve Günay, T. (2023). Dünyada ve Türkiye’de okul beslenme programları. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 1(1).
39. Sarıdağ Devran, B. ve Saka, M. (2019). Lise öğrencilerine verilen beslenme eğitiminin beslenme alışkanlıkları, beslenme bilgi düzeyi ve fiziksel aktivite üzerinde etkisi. Beslenme ve Diyet Dergisi, 47(3), 5–14. https://doi.org/10.33076/2019.BDD.1081
40. Schwartz, A. E. ve Rothbart, M. W. (2020). Let them eat lunch: The impact of universal free meals on student performance. Journal of Policy Analysis and Management, 39(2), 376–410. https://doi.org/10.1002/pam.22175
41. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2019). On birinci kalkınma planı (2019–2023). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/06/OnbirinciKalkinmaPlani.pdf (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
42. T.C. Cumhurbaşkanlığı. (2023). On ikinci kalkınma planı (2024–2028). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/10/OnikiciKalkinmaPlani.pdf (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
43. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2011). Okul kantinlerinin denetimi ve uygulanacak hijyen kuralları genelgesi (Genelge No: 2011/41). https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/1770.pdf (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
44. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2017). Okullara kuru üzüm dağıtım programı. https://karayazi.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_01/18091803_okul_kuru_YzYm_programY18012017.pdf (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
45. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2020). Okul kantinlerinde satılacak gıdalar ve hijyen denetimleri genelgesi (Genelge No: 2020/8). https://okulsagligi.meb.gov.tr/www/okul-kantinlerinde-satilacak-gidalar-ve-egitim-kurumlarindaki-gida-isletmelerinin-hijyen-yonunden-denetlenmesi-genelgesi-yayinlandi/icerik/141 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
46. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2022). MEB’den 1 milyon 800 bin öğrenciye ücretsiz yemek. https://www.meb.gov.tr/mebden-1-milyon-800-bin-ogrenciyeucretsiz-yemek/haber/28336/tr (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
47. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2023). Millî Eğitim Bakanlığı 2024–2028 stratejik planı. https://sgb.meb.gov.tr/stratejikplan/ (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
48. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (t.y.). Okulda sağlığın korunması ve geliştirilmesi programı. https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/okul-sagligi (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
49. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2020). Okullarda yiyecek ve içecek standartları rehberi. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-ve-hareketli-hayat-db/Dokumanlar/Beslenme/Okullarda_Yiyecek_ve_ecek_Standartlar.pdf (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
50. UNICEF. (2019). The state of the world’s children 2019: Children, food and nutrition – Growing well in a changing world. UNICEF. https://www.unicef.org/reports/state-worlds-children-2019 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
51. Üçeş Harmanoğulları, L. ve Yapıcı, G. (2015). Mersin ili Mezitli ilçesi okul kantinlerinin gıda güvenliği ve hijyen koşullarının değerlendirilmesi. Gıda ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 1(1), 25–32. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/535105 (Erişim tarihi: 23 Aralık 2025)
52. World Food Programme. (2023). State of school feeding worldwide 2022. https://www.wfp.org/publications/state-school-feeding-worldwide-2022 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
53. World Health Organization. (2020). Obesity and overweight. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
54. Yabancı, N. (2011). Okul sağlığı ve beslenme programları. TAF Preventive Medicine Bulletin, 10.
55. Yılmaz, S., Yılmaz, E. ve Alver, M. (2022). Erzurum ili Yakutiye ilçesinde ilk ve ortaokullarda kantin hizmetlerinin değerlendirilmesi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 36(2), 185–202. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1996664 (Erişim tarihi: 23 Eylül 2025)
56. Zembat, R., Kılıç, Z., Ünlüer, E., Çobanoğlu, A., Usbaş, H. ve Bardak, M. (2015). Çocuğun beslenme alışkanlığını kazanmasında okul öncesi eğitim kurumlarının yeri. Hacettepe University Faculty of Health Sciences Journal.