A Lost Cultural Heritage in the Rural of Çatalzeytin, Kastamonu: Water-Powered Sawmills

Öz

The vast forested areas of the Black Sea Region have led to the widespread development of forestry and timber production as a major economic activity in the region since the Ottoman period. Timber production is a multi-stage process comprising cutting, transportation, storage, and shipment. Within this process, one of the most characteristic spatial elements of the cutting stage is the water-powered sawmill, which utilizes the kinetic energy of flowing water. There were many water sawmills in the past in the Çatalzeytin district of Kastamonu province and the rural settlements affiliated to the district, located in the Western Black Sea Section of the Black Sea Region. Today, Çatalzeytin is a small-scale and relatively underdeveloped coastal settlement in terms of socio-economic aspects, with forty-one villages. While the town center of Çatalzeytin dates back to the 18th century, the history of the villages dates back to earlier periods. The aim of this study is to examine these water sawmills, which have completely lost today, as a cultural heritage in the rural area of Çatalzeytin, Kastamonu. The research methodology includes literature and archival review, supported by historical aerial imagery, old photographs, and oral histories collected from local residents As a result of the study, the historical role of timber production in the regional economy has been emphasized, and the spatial reflections of these activities, along with the significance of the water-powered sawmills as a lost element of cultural heritage, have been revealed. Furthermore, the study suggests that the oral and written cultural memory associated with these water-powered sawmills should be documented and integrated into cultural routes within the context of rural tourism.

Anahtar Kelimeler

• Çatalzeytin
• Water Heritage
• Water-Powered Sawmill
• Lumbering

Kastamonu Çatalzeytin Kırsalında Yitirilen Bir Kültürel Miras Öğesi: Tarihi Su Hızarları

Öz

Karadeniz Bölgesi’nin geniş ormanlık alanlara sahip olması, Osmanlı döneminden itibaren bölgede ormancılık ve kerestecilik faaliyetlerinin yaygın bir ekonomik faaliyet haline gelmesine yol açmıştır. Kerestecilik faaliyetleri; kesim, taşıma, depolama ve nakliyeden oluşan çok aşamalı bir süreçtir. Bu süreç içerisinde, tomrukların kesim işleminin en karakteristik mekânsal öğesi olarak, suyun kinetik enerjisinden yararlanarak çalışan su hızarları (su bıçkıları) öne çıkmaktadır. Karadeniz Bölgesi’nin Batı Karadeniz Bölümü’nde yer alan Kastamonu ilinin Çatalzeytin ilçesi ve ilçeye bağlı kırsal yerleşimlerde geçmişte çok sayıda su hızarının bulunduğu bilinmektedir. Günümüzde Çatalzeytin, kırk bir köyü barındıran, küçük ölçekli ve sosyo-ekonomik açıdan görece az gelişmiş bir sahil yerleşimi niteliğindedir. Çatalzeytin merkez yerleşiminin kuruluşu 18. yüzyıla tarihlendirilmekle birlikte, ilçeye bağlı köylerin tarihi daha eski dönemlere uzanmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Kastamonu'nun Çatalzeytin kırsalında günümüzde tamamen yok olmuş olan su hızarlarını bir kültürel miras ögesi olarak ele almak ve incelemektir. Araştırmanın yöntemi, literatür ve arşiv taramasını içermekte olup tarihi hava fotoğraflarından, eski fotoğraflardan ve yerel halkın anlatılarından yararlanılmıştır. Çalışma sonucunda, kerestecilik faaliyetlerinin bölge ekonomisindeki tarihsel rolü vurgulanmış; bu faaliyetlerin mekânsal yansımaları ve kaybolmuş bir kültürel miras öğesi olarak su hızarlarının önemi ortaya konmuştur. Ayrıca, bu yapılara ilişkin sözlü ve yazılı kültürel birikimin belgelenerek ve bu birikimin kırsal turizm bağlamında kültürel rotalara entegre edilmesi önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çatalzeytin
• Su Mirası
• Su Hızarı
• Kerestecilik

Kaynakça

1. Aksulu, B. I., ve Esen, S. Ö. (2015). Bolu, Seben District, Dedeler Village Cuma Mosque Conservation Problems As a Case of Rural Architecture. Gazi University Journal of Science Part B: Art, Humanities, Design and Planning, 3(4), 69-78.
2. Arslan Gül, E., ve Gül, İ. E. (2020). Kastamonu Vilayet Salnamelerinde İnebolu Kazası (Küre ve Abana Nâhiyeleri) 1869-1903. İstanbul.
3. Aşçıoğlu, E. (2001). Bartın, Bartın: Bartın Ticaret ve Sanayi Odası Yayını.
4. Ayverdi, İ. (2011). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
5. Belder, B. (2025). Safranbolu’nun Eski Su Iletim Sistemleri Üzerine Bir Araştırma “Paşa Suyu”. Journal of Humanities and Tourism Research, 15 (1), 79-96.
6. Beydiz, M. G. (2017). Osmanlı Dönemi Gemi Yapımında Ağaç Kullanımı. KÜLLİYAT Osmanlı Araştırmaları Dergisi, (2), 1-11.
7. Can, Y. (2003). Kastamonu ve Sinop Yöresinde Bulunan Ahşap Camiler. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14 (14–15), 117–134.
8. Cumhuriyet Gazetesi, 20 Ocak 1944, 4. Çatalzeytin Mektubu Gazetesi Arşivi.

9. Çay, K. (2023). Temettuat Defterlerine Göre Ginolu Kazasında İktisadi Faaliyetler. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 5 (5), 85-109.
10. Çay, K. (2024). Temettuat Defterlerine Göre Ginolu Kazası’nın (Abana, Bozkurt, Çatalzeytin) Sosyo-Ekonomik Yapısı. (Yüksek Lisans Tezi). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.
11. Çetinkaya, Ş. (2019). Kastamonu’nun Tarihi İki Kazası: Devrekani ve Ginolu Sahili. (Yüksek Lisans Tezi). Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi.
12. Çilsüleymanoğlu, S. (1996). Bartın Halk Kültürü, Cilt 1, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
13. De Hell, X. H. (1860). Voyage en Turquie et en Perse, Cilt-4, Paris.
14. Doğan, H. (2023). 1800'lerde Kırım, Ginolu ve Çatalzeytin. Ankara: Favori Yayınları.