Orta Anadolu Türkmen-Abdal Geleneğinde Turna Motifi

Öz

Bu çalışma, Orta Anadolu Türkmen-Abdal geleneğinde Turna kuşu motifinin kültürel, mitolojik ve müzikal boyutlarını derleme yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır. Türk mitolojisindeki Kök-Tengri inancından İslam sonrası Alevi-Bektaşi geleneğine uzanan geniş bir perspektiften ele alınan Turna motifi; ruhun rehberi, nizamın simgesi ve ilahi aşkın temsilcisi olarak farklı katmanlarda anlam kazanmıştır. Çalışmada Abdal-Türkmen aşiretinin etnik ve kültürel kimliği incelenmiştir. Türk kültüründe İslam öncesi avcı ve yırtıcı kuşlar ön planda iken, sonrasında farklılaşmış bir kimlikle daha yumuşak huylu kuşları benimsendiği saptanmıştır. Türk boylarının ongun geleneği ile halk edebiyatındaki kuş motifleri genel hatlarıyla aktarılmış; ardından Turna'nın özgün işlevselliği ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Şah Hatayi, Köroğlu, Davut Sulari, Aşık Veysel, Muharrem Ertaş, Neşet Ertaş ve Hacı Taşan gibi ozanların eserleri üzerinden Turna'nın hem biçimsel hem de felsefi kullanımı örneklendirilmiştir. Sonuç olarak, Turna motifinin Abdal geleneğinde yalnızca bir doğa imgesi olmadığı; toplumun kültürel belleğini, garipliğini ve özgürlük özlemini taşıyan güçlü bir sembol olduğu ortaya konulmuştur. Geleneğin sürdürülebilirliği bağlamında arşivleme, eğitim ve saha çalışmalarına yönelik öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Turna Motifi
• Türkmen-Abdal Geleneği
• Orta Anadolu
• Halk Müziği
• Neşet Ertaş
• Bozlak

Etik Beyan

Bu çalışma, insan katılımcılarla doğrudan veri toplamayı (anket, mülakat vb.) içermeyen bir derleme/inceleme çalışması olduğundan etik kurul onayı gerektirmemektedir.

The Crane Motif in the Central Anatolian Turkmen-Abdal Tradition

Öz

This study aims to examine the cultural, mythological and musical dimensions of the crane (turna) bird motif in the Central Anatolian Turkmen-Abdal tradition through a compilation method. The crane motif, addressed from a broad perspective spanning from the pre-Islamic Gök-Tengri belief in Turkish mythology to the post-Islamic Alevi-Bektashi tradition, has gained meaning in different layers as a guide of the soul, a symbol of order, and a representative of divine love. The study outlines the ethnic and cultural identity of the Abdal- Turkmen tribe, the ongun (totem) tradition of Turkish clans and bird motifs in folk literature; then examines the unique functionality of the crane in detail. The formal and philosophical use of the crane is exemplified through the works of poets such as Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Shah Khatai, Köroğlu, Davut Sulari, Aşık Veysel, Muharrem Ertaş, Neşet Ertaş and Hacı Taşan. As a result, it has been demonstrated that the crane motif in the Abdal tradition is not merely a nature image; it is a powerful symbol carrying the cultural memory, estrangement and longing for freedom of the community. Recommendations regarding archiving, education and field studies are presented in the context of the sustainability of the tradition.

Anahtar Kelimeler

• Turna Motifi
• Türkmen-Abdal Geleneği
• Orta Anadolu
• Halk Müziği
• Neşet Ertaş
• bozlak

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval, as it is a compilation/review study that does not involve direct data collection from human participants (such as surveys, interviews, etc.).

Kaynakça

1. Akman, H. (2012). Neşet Ertaş kitabı: "Gönül dağında bir garip". Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
2. Akpınarlı, H., & Arslan, P. (2018). Kuş motifinin özellikleri ve kuş motifli Döşemealtı halıları. Folklor Akademi Dergisi, 1(3), 273–286.
3. Altınok, B. Y. (2024a). Kırşehirli Aşık Hüseyin hayatı ve şiirleri. Kırşehir Belediyesi; SFN Yayıncılık.
4. Altınok, B. Y. (2024b). Toklumenli Aşık Said hayatı ve şiirleri. Kırşehir Belediyesi; SFN Yayıncılık.
5. Andım, G., & Göktürk Vural, F. (2020). Kerkük'ten Anadolu'ya türkülerde kuşlar ve çiçekler. Türk Dünyası Araştırmaları, 126(248), 179–198.
6. Atılgan, H. (1998). Çukurova türküleri. Adana Valiliği Yayınları.
7. Aytaş, G. (2003). Türkülerde turna. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (28).
8. Beştepe, K. (2024). Nazım biçimi açısından Hacı Taşan'ın eserlerinin incelenmesi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(47), 725–743.

9. Boratav, P. (1936). Anadoluda ve Türkmenler arasında Köroğlu destanının izlerine dair yeni notlar. Journal of Turkology, 5, 79–86.
10. Büyükşahin, C., & Büyükşahin, Y. (2013). Kırşehir Abdalları: Bir halkbilim araştırması. Uluslararası Neşet Ertaş Sempozyumu.
11. Büyükşahin, C., & Dağı, F. (2026). Asma davul icrası üzerine bir araştırma: Adem Göçer örneği. Serüven Yayınevi.
12. Çifci, Y. (2022). Singing the song of democracy: Discursive analysis of Neşet Ertaş folk songs in the context of democratic values. Journal of Economics and Administrative Sciences, 23(4), 992–1003.
13. Çoruhlu, Y. (2011). Türk mitolojisinin ana hatları (4. bs.). Kabalcı Yayınevi.
14. Demirkaya, B. (2022). Âşık şiirinde kuş motifleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (8), 888–898.
15. Eke, M. (2013). Turna sembolünün türkülerde ve "Gine dertli iniliyorsun" ezgisindeki ifadesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 6(11), 218–228.
16. Eliade, M. (2003). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi (A. Berktay, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
17. Ersoy, İ. (2019). Müzik türleri sınıflandırmasında model uygulaması: Bir müzik türü olarak "semah". Eurasian Journal of Music and Dance, (14), 32–62.
18. Ersoylu, H. (2015). Türk kültüründe kuşlar. Ötüken.
19. Keskin, A. (2014). Geleneksel Abdal müziğinin temsili ve Neşet Ertaş. Journal of International Social Research, 7(34).
20. Köprülü, M. F. (2004). Edebiyat araştırmaları II (2. bs.). Akçağ Yayınları.
21. Melikoff, I. (1993). Uyur idik uyardılar. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları.
22. Mert, Ö. (1997). Köroğlu: Bütün şiirleri. Gözlem Yayınları.
23. Mirzaoğlu, F. G. (2019). Anadolu kültüründe ve halk türkülerinde turnalar. U. Özdağ & G. G. Alpaslan (Ed.), Anadolu turnaları: Biyoloji, kültür, koruma içinde (ss. 211–229). Ürün Yayınları.
24. Okumuş, E. (2005). Türkiye'de marjinal bir grup olarak Abdallar. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 3(6), 489–512.
25. Ögel, B. (1971). Türk mitolojisi (C. 1). Millî Eğitim Bakanlığı.
26. Ögel, B. (1988). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
27. Özbaş, M. (2010). Kurtarıcı kargadan burnu pislikten çıkmayan kargaya: Türk halk anlatılarında karganın dönüşümü. Millî Folklor, 22(88).
28. Öztürk, S., & Pınarbaşı, E. (2025). Aşık Veysel'in ses kayıtları ekseninde Türk müziğinde Hüseyni ve Uşşak makamı anlayışı. Yegah Müzikoloji Dergisi, 8(2), 114–150.
29. Parlak, E. (2013). Garip bülbül Neşet Ertaş: Hayatı-sanatı-eserleri (C. 2). Hiperlink.
30. Roux, J. P. (2002). Türklerin ve Moğolların eski dini. Bozkurt Yayınevi.
31. Seçilmiş, G., & Atılgan, M. (2007). Anadolu kültürünün nazar boncuğu: Kırşehir'in gelenek ve görenekleri. Kırşehir Valiliği.
32. Sever, M. (1999). Türk mitolojisinde kuşlar. Millî Folklor, 6(42).
33. Şimşek, M. (1995). Dede Korkut ve Ahmed Yesevi'den günümüze uzanan ünlü Alevi ozanlar. Can Yayınları.
34. Temizkan, M. (2014). Türk kültüründe ve Alevî-Bektaşî inancında turna. Millî Folklor, 26(101).
35. Toprak, T. F. (2018). Ali Şir Nevâyî'de cennet-cehennem metaforu. Turkish Studies, 13(28).
36. Turhan, S., Kara, M., Tan, N., & Gündüz, A. (2007). Kırşehir halk müziği. Kırşehir Valiliği Yayınları.
37. Yalçınkaya, F. (2025). Âşık Davut Sularî üç telli turna. Mihman, 1(1), 76–80. https://izlik.org/JA48BP67BU
38. Yıldız, S. (2020). Tunceli ve çevresinden derlenen iki semah: Maraş semahı ve Kırklar semahı. Turkish Culture & Hacı Bektaş Veli Research Quarterly, (96).
39. Yılmaz, A. (2008). Kırşehir örneklemesiyle Anadolu Abdalları. Kırşehir Belediyesi; SFN Yayıncılık.
40. Yılmaz, G., & Mak, M. (2024). TRT repertuarında yer alan bozlakların incelenmesi. Journal of Music and Folklore Studies, 1(2), 98–127.
41. Yörükan, Y. Z., & Yörükan, T. (1998). Anadolu'da Alevîler ve Tahtacılar. T.C. Kültür Bakanlığı.