Akademik Yayıncılıkta Üretken Yapay Zekâ Kullanımına İlişkin Etik İlkeler ve Uygulama Esasları
1. Yazarların Sorumlulukları ve Etik Yükümlülükleri
Yazarlık Statüsü: Üretken yapay zekâ (YZ) araçları, akademik çalışmalarda "yazar" veya "ortak yazar" olarak addedilemez. Yazarlık, entelektüel bir katkı ve hukuki sorumluluk gerektirdiğinden, bu araçların yazar listesine dahil edilmesi bilimsel yayın etiğine aykırıdır.
Tam Sorumluluk İlkesi: Çalışmanın içeriği, verilerin doğruluğu, özgünlüğü ve bilimsel tutarlılığı üzerindeki tüm sorumluluk münhasıran insan yazar(lar)a aittir. YZ kullanımı, yazarların etik ve bilimsel hesap verebilirliğini ortadan kaldırmaz.
Kimlik ve Özgünlük: Sahte yazarlık oluşturulması veya akademik kimliğin manipülasyonu amacıyla YZ kullanımı kesinlikle yasaktır; bu tür eylemler bilimsel yanıltma kapsamında değerlendirilir.
2. Şeffaflık ve Beyan Usulü
Beyan Zorunluluğu: Araştırma tasarımı, veri analizi veya metin yazımı süreçlerinde faydalanılan tüm YZ araçları, makale içerisinde açıkça belirtilmelidir.
Raporlama Standartları: Söz konusu beyan; kullanılan aracın tam adı, sürüm numarası, kullanım amacı ve yöntemiyle birlikte "Yöntem" veya "Teşekkür" bölümünde detaylandırılmalıdır.
3. Editoryal Süreçlerde Yapay Zekâ Kullanımı
Gizlilik ve Veri Güvenliği: Editörler; değerlendirme aşamasındaki yayımlanmamış metinleri, görselleri ve ek dosyaları YZ platformlarına aktaramazlar. Bu durum, yazarların fikri mülkiyet haklarının ve gizlilik ilkesinin ihlali olarak kabul edilir.
Editoryal Karar Mekanizması: YZ araçları, ancak dergi yönetiminin onayıyla; ön kontrol, dilsel denetim veya hakem eşleştirme gibi lojistik süreçlerde yardımcı unsur olarak kullanılabilir. Bu durum yazarlara önceden bildirilmelidir.
İstismar Yönetimi: YZ kullanımına dair etik şüphe oluşması durumunda editörler, yazarlardan kanıtlayıcı veri ve açıklama talep etmekle yükümlüdür. Gerekli görülen hallerde dosya, üst kurullara veya etik komitelerine sevk edilir.
4. Hakem Değerlendirmesi ve Etik İlkeler
Bilişsel Bağımsızlık: Değerlendirme süreci, hakemin kendi uzmanlık alanına ve entelektüel birikimine dayanmalıdır. Hakem raporlarının YZ aracılığıyla oluşturulması, değerlendirme etiğine aykırıdır.
Gizlilik İhlali: Hakemler, incelemeleri için kendilerine sunulan gizli materyalleri hiçbir koşulda YZ sistemlerine veri olarak yükleyemezler.
Tespit ve Bildirim: Hakemlerin, metin içerisindeki beyan edilmemiş YZ kullanımını nesnel kriterlerle tespit etmeleri ve bu hususta editörü bilgilendirmeleri teşvik edilir.
5. İzin Verilen Operasyonel Kullanım Alanları
Kavramsal ve Görsel Temsil: Teorik çerçevelerin, süreç modellerinin veya kavramsal diyagramların görselleştirilmesinde YZ araçlarından faydalanılabilir. Ancak bu görsellerin yazarın özgün argümanlarını çarpıtmadan yansıtması esastır.
Veri Görselleştirme Tasarımı: Mevcut araştırma verilerinin daha anlaşılır kılınması amacıyla grafik ve tabloların estetik ve teknik sunumunda YZ desteği alınabilir.
Sembolik Betimlemeler: Karmaşık olguları somutlaştıran temsilî görseller, okuyucunun idrakini kolaylaştırmak kaydıyla kullanılabilir.
6. Kısıtlanan ve Yasaklanan Faaliyetler
Metinsel İçerik Üretimi: Makalenin temel bölümlerinin (Özet, Giriş, Literatür, Tartışma ve Sonuç) doğrudan YZ tarafından kaleme alınması kabul edilemez. YZ çıktıları yalnızca taslak mahiyetinde kalmalı; nihai metin yazarın eleştirel süzgecinden geçerek yeniden yapılandırılmalıdır.
Bulgu Üretimi ve İlgili Yorumlama: Araştırma sonuçlarının YZ tarafından türetilmesi, verilerin YZ aracılığıyla yorumlanması ve raporlanması kesinlikle yasaktır. Ampirik bulguların geçerliliği yazarın sorumluluğundadır.
Bibliyografik Manipülasyon: YZ tarafından üretilen uydurma (hallucinated) kaynakların veya doğrulanamayan atıfların kullanımı yasaktır. Tüm referanslar akademik standartlara uygun, erişilebilir ve doğrulanmış olmalıdır.
Eleştirel Düşünce İkamesi: YZ, yazım sürecinde dilsel bir yardımcı (editing) olabilir; ancak yazarın özgün akademik katkısının, analitik derinliğinin ve ana tezinin yerini alamaz.
7. İhlal Durumunda Uygulanacak Yaptırımlar
Bu yönergelere aykırı hareket edildiğinin veya yanıltıcı beyanda bulunulduğunun tespiti halinde;
Değerlendirme aşamasındaki çalışmalar reddedilir.
Yayınlanmış çalışmalar için düzeltme (erratum) veya geri çekme (retraction) işlemleri uygulanır.
Ciddi ve tekerrür eden ihlallerde, yazarın gelecekteki başvurularına yönelik kısıtlamalar getirilebilir.