İMPARATORLUK MİMARİSİNDE POLİTİK DİL: KAZAN KATEDRALİ VE AYASOFYA ÖRNEĞİ

Öz

Bu çalışma, imparatorluk mimarisinin salt estetik bir üretim alanı olmanın ötesinde, ideolojik temsilin ve politik söylemin kurucu ve dönüştürücü bir aracı olarak işlediğini ileri sürmektedir. Araştırmanın odağında, St. Petersburg’un simgesi haline gelen ve politik söylemleri içeren Kazan Katedrali ve farklı kültürlerde farklı imparatorlukların simgesi haline gelmiş Ayasofya yer almaktadır. Katedralin klasik Avrupa referanslarını bilinçli biçimde içselleştiren mimari kompozisyonu, Rus İmparatorluğu’nun “Üçüncü Roma” iddiasını mekânsal, simgesel ve görsel düzlemlerde yeniden üretirken; anıtsal ölçeği, aksiyal yerleşimi ve kentsel bağlam içindeki stratejik konumu, yapıyı yalnızca dinsel bir yapı olmaktan çıkararak politik meşruiyetin temsili bir sahnesine dönüştürmektedir. Buna koşut olarak, Saint Petersburg’un başkent olarak inşası, basit bir yer değiştirmenin ötesinde, imparatorluk kimliğinin bilinçli ve stratejik bir yeniden tanımlanması sürecine işaret eder. Planlı kentsel düzeni, anıtsal mimari dili ve simgesel yapı repertuarı aracılığıyla kent, Rusya’nın Batı’ya yönelimini, modernleşme arzusunu ve evrensel imparatorluk iddiasını mekânsal düzlemde somutlaştırmaktadır. Bu bağlamda çalışma, mimarlık ile iktidar arasındaki ilişkiyi tek yönlü bir yansıma olarak değil, karşılıklı olarak birbirini kuran ve dönüştüren dinamik bir süreç olarak ele almaktadır. Vatanseverlik savaşının simgesine dönüşmüş olan Kazan Katedrali ile farklı imparatorluklara hizmet etmiş Ayasofya politik süreçlerde farklı rollere bürünmüşlerdir. Siyasal gücün mimari temsil aracı olmaları, din ve iktidar ilişkisini görünür kılmaları, anıtsallık ve emperyal kimlik üretimine zemin hazırlamaları nedenleri ile bu iki örnek karşılaştırılmıştır. Bunlara ek olarak, mimarlığın kolektif hafıza üretimindeki rolü ve farklı dönemlerde dönüşen mimari anlamlar nedeni ile analoji yöntemi kullanılmıştır. Mimari kapsamda birlikte değerlendiren araştırma, bu yapıların farklı tarihsel bağlamlarda politik dil aracılığıyla yeniden anlamlandırıldığını ve her seferinde yeni ideolojik katmanlar üreten etkin temsil araçlarına dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Böylece çalışma, mimarlığın, imparatorluk ideolojisinin üretiminde ve sürekliliğinin sağlanmasında merkezi ve kurucu bir rol üstlendiğini güçlü biçimde temellendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• St. Petersburg
• Kazan Katedrali
• Ayasofya
• Kutsal Mekân
• Politik Dil.

POLITICAL LANGUAGE IN IMPERIAL ARCHITECTURE: THE CASE OF KAZAN CATHEDRAL AND HAGIA SOPHIA

Öz

This study argues that imperial architecture functions not merely as a field of aesthetic production, but also as a constitutive and transformative instrument of ideological representation and political discourse. The research focuses on the Kazan Cathedral, which has become one of the symbolic landmarks of Saint Petersburg, and Hagia Sophia, a monument that has served as an imperial symbol across different cultures and empires. The cathedral’s architectural composition, which consciously internalizes classical European references, reproduces the Russian Empire’s claim to the “Third Rome” on spatial, symbolic, and visual levels. At the same time, its monumental scale, axial organization, and strategic position within the urban context transform the structure from a purely religious building into a representational stage for political legitimacy. In parallel, the construction of Saint Petersburg as a capital city signifies more than a mere relocation of political power; it points to a deliberate and strategic redefinition of imperial identity. Through its planned urban order, monumental architectural language, and repertoire of symbolic structures, the city spatially materializes Russia’s orientation toward the West, its aspiration for modernization, and its claim to universal imperial authority. In this context, the study approaches the relationship between architecture and power not as a one-dimensional reflection, but as a dynamic process in which both continuously construct and transform one another. The Kazan Cathedral, which became a symbol of the Patriotic War, and Hagia Sophia, which served successive empires throughout history, assumed distinct roles within political processes. These two examples are comparatively examined due to their function as architectural instruments of political representation, their capacity to render visible the relationship between religion and power, and their role in generating monumentality and imperial identity. Furthermore, the analogy method is employed in order to investigate the role of architecture in the production of collective memory and the transformation of architectural meanings across different historical periods. Evaluated together within an architectural framework, the study demonstrates that these structures were repeatedly re-signified through political discourse in different historical contexts, each time becoming active representational instruments that produced new ideological layers. Consequently, the study strongly substantiates the argument that architecture assumes a central and constitutive role in the production and continuity of imperial ideology.

Anahtar Kelimeler

• Saint Petersburg
• Kazan Cathedral
• Hagia Sophia
• Sacred Place
• Political Discourse.

Kaynakça

1. Acar, K. (2009). Rusya Orta Çağ’dan sovyet devimine. İstanbul: İletişim Yayınları.
2. Aplaksin, A. (1911). Kazanskiy sobor v Sankt-Peterburge. 1811–1911. Sankt-Peterburg: Tipografiya Ministerstva putey soobshcheniya.
3. Batalov, A. L. (1998). Moskovskii Kreml': arkhitektura i istoriia. Moscow: Progress-Traditsiia.
4. Brumfield, W. C. (1991). The origins of modern architecture in Russia: Petrine Baroque and urban planning. University of California Press.
5. Caşın, M.H. (2002). Rus imparatorluk stratejisi. Asam yayınları.
6. Ching, F. D. K. (2014). Architecture: Form, space, and order (4th ed.). Hoboken, NJ: Wiley.
7. Cracraft, J. (2003). The revolution of Peter the Great. Cambridge, MA: Harvard University Press.
8. Çiftçi, O. (2019). St. Petersburg in the cultural history of Russia. Avrasya İncelemeleri Dergisi Journal of Eurasian Inquiries, Vol. VIII, Issue 2, p.276–291.

9. Dagron, G. (1974). Naissance d'une capitale: Constantinople et ses institutions de 330 à 451. Paris: Presses Universitaires de France
10. Florovsky, G. (1991). Puti russkogo bogosloviya. Parizh: YMCA-Press.
11. Hamilton, G. H. (1983). St. Petersburg: Architecture of the Tsars. Thames and Hudson.
12. Hosking, G. (2011). Rusya ve Ruslar. İstanbul: İletişim Yayıncılık.
13. İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu klasik çağ (1300–1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. Klyuchevsky, V. O. (2003). Kurs russkoy istorii. Moskva: Eksmo.
15. Likhachov, D. S. (1973). Razvitie russkoy literatury X–XVII vekov. Leningrad: Nauka.
16. Mainstone, R. (1988). Hagia Sophia: Architecture, Structure and Liturgy of Justinian's Great Church. London: Thames and Hudson.
17. Mango, C. (2002). The Oxford history of Byzantium. Oxford University Press.
18. Mango, C. (1985). Le développement urbain de Constantinople (IVe–VIIe siècles). Paris: Diffusion de Boccard
19. Necipoğlu, G. (2005). The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire. London: Reaktion Books.
20. Ousterhout, R. (2019). Eastern Medieval Architecture: The Building Traditions of Byzantium and Neighboring Lands. Oxford University Press.
21. Pentcheva, B. V. (2006). Icons and Power: The Mother of God in Byzantium. University Park, PA: Pennsylvania State University Press
22. Runciman, S. (1965). The Fall of Constantinople 1453. Cambridge University Press.
23. Salzenberg W. (1854). Alt-christliche Baudenkmale von Constantinopel vom V. bis XII. Jahrhundert. Berlin: Ernst & Korn.
24. Shvidkovsky, D. (2007). Russian architecture and the West. New Haven, CT: Yale University Press.
25. Solovyov, S. M. (1993). Istoriya Rossii s drevneyshikh vremen. Moskva: Mysl.
26. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. (2020). Ayasofya Camii. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınlığı. İstanbul.
27. URL 1: Presidental Library, “Sankt-Peterburg, gorod (1737). Karta.” https://www.prlib.ru/item/1395016 (Erişim tarihi 04.02.2026)
28. URL 2: “Novoĭ Plan Stolichnago Goroda I Kri︠e︡posti Sanktpeterburga. Nouveau Plan De La Ville Et De La Forteresse De St. Pétersbourg 1776”. https://relicmaps.com/products/novo-plan-stolichnago-goroda-i-krieposti-sanktpeterburga-nouveau-plan-de-la-ville-et-de-la-forteresse-de-st-ptersbourg-caribbean-area-west-indies-1776-poster-print-gift-45423?pr_prod_strat=e5_desc&pr_rec_id=54ade5f98&pr_rec_pid=8742019858739&pr_ref_pid=8920967217459&pr_seq=uniform (Erişim tarihi 08.02.2026)
29. URL 3: “Kazanskiy sobor Prostye karandashi + otkrytka”. https://tatlin.r"u/shop/prostye_karandashi_kazanskij_sobor (Erişim tarihi 12.02.2026)
30. URL 4: “Kazansky cathedral”, Sergeev, A. https://www.asergeev.com/pictures/k/Kazansky_cathedral.htm (Erişim tarihi 01.03.2026)
31. URL 5: Donald L. Wasson, “Byzantion”. https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-11367/byzantion/ (Erişim tarihi 16.01.2026)
32. URL 6: Cambridge Univerity Press, “The Fabric of the City”. https://www.cambridge.org/core/books/abs/idea-of-the-city-in-late-antiquity/fabric-of-the-city/848DB854961561C159815CD370668D8D (Erişim tarihi 22.01.2026)
33. URL 7: Ayasofya Camii. https://www.mimarsinan.gen.tr/ayasofya-camii/ (Erişim tarihi 30.01.2026)
34. Uspensky, B. A. (2000). Tsar i imperator: Pomazanie na tsarstvo i semantika monarkhicheskikh titulov. Moskva: Yazyki russkoy kultury.
35. Wharton, A. J. (1981). The Middle Byzantine Sanctuary Barrier: Templon Screen or Iconostasis? Journal of the British Archaeological Association, Vol. 134, p.1–27.