Cumhuriyet Gazetesine Göre Serbest Cumhuriyet Fırkası (1 Ağustos 1930 - 30 Kasım 1930)

Yıl 2026, Cilt: 19 Sayı: 1 , 1 - 37 , 15.04.2026

Ersel Kiraz

https://doi.org/10.18094/josc.1678449

https://izlik.org/JA27DR89ML

Öz

Bu makale Cumhuriyet gazetesinin 1 Ağustos-30 Kasım 1930 tarihleri arasında Serbest Cumhuriyet Fırkası’na (SCF) ilişkin yürüttüğü haberleştirme ve söylem pratiklerini analiz etmektedir. SCF 12 Ağustos 1930’da 1929 Ekonomik Buhranı’nın yarattığı sosyoekonomik baskılar ve Cumhuriyet Halk Fırkası’nın (CHF) tek parti yönetimine alternatif arayışları çerçevesinde Fethi (Okyar) Bey’in girişimi ve Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün desteğiyle kurulmuştur. Araştırmanın veri setini belirtilen dönemde Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan SCF temalı haberler başyazılar ve köşe yazıları oluşturmaktadır. Çalışmada arşiv taramasına dayalı nitel içerik analizi ile Van Dijk odaklı eleştirel söylem analizi birlikte uygulanmış, metinler “olumlayıcı” “tarafsız” ve “eleştirel” kodlarıyla sınıflandırılmıştır. Bulgular gazetenin kuruluş ve teşkilatlanma sürecinde SCF’yi laiklik ve cumhuriyetçilik vurguları üzerinden temkinli-olumlu bir çerçevede sunduğunu göstermektedir. Ancak kısa sürede artan toplumsal destek 1930 belediye seçimleri ve özellikle mitingler etrafında yoğunlaşan gerilimlerle birlikte söylemin yönü belirgin biçimde mesafeli-eleştirel bir tona evrilmiştir. Cumhuriyet gazetesi bir yandan SCF’nin ekonomik reform vaatlerini ve halk taleplerine duyarlılığını aktarmış diğer yandan parti içi uyumsuzlukları seçimlerdeki usulsüzlük iddialarını ve CHF ile yaşanan çatışmaları ön plana çıkarmıştır. Sonuç olarak Cumhuriyet gazetesinin SCF’ye ilişkin söylemi erken Cumhuriyet döneminde çok partili yaşama geçiş denemelerinin basında nasıl çerçevelendiğini; aynı zamanda tek parti döneminde muhalefete tanınan toleransın sınırlarını ve basının iktidar söylemiyle uyumlanma biçimlerini görünür kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Gazetecilik , Medya Çalışmaları , Fethi Bey , 1929 Ekonomik Buhranı , Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF)

According to Cumhuriyet Newspaper, Serbest Cumhuriyet Fırkası (August 1, 1930 - November 30, 1930)

https://izlik.org/JA27DR89ML

Öz

This article examines how Cumhuriyet newspaper reported on and discursively constructed the Liberal Republican Party (Serbest Cumhuriyet Fırkası, SCF) between 1 August and 30 November 1930. The SCF was founded on 12 August 1930 by Fethi (Okyar) Bey, with the support of Mustafa Kemal Atatürk, amid the socioeconomic pressures of the 1929 Great Depression and growing calls for an alternative to the single-party rule of the Republican People’s Party (Cumhuriyet Halk Fırkası, CHF). Drawing on a qualitative content analysis combined with a Van Dijk oriented critical discourse approach, the study systematically examines how Cumhuriyet framed the SCF within the political and ideological context of early Republican Turkey. The dataset consists of news reports, editorials, and opinion columns published during the period. Each text was coded as “supportive,” “neutral,” or “critical” based on its tone and framing. Findings reveal that during the party’s formation, Cumhuriyet adopted a cautiously positive discourse emphasizing republican and secular values. However, as the SCF gained rapid public support especially during the 1930 municipal elections and mass rallies the tone shifted toward a more distant and critical stance. While the newspaper highlighted the SCF’s calls for economic reform and responsiveness to public concerns, it simultaneously underscored issues such as internal discord, allegations of electoral irregularities, and conflicts with the CHF. Overall, the analysis demonstrates that Cumhuriyet’s coverage of the SCF illustrates how early attempts at multiparty politics were framed by the mainstream press. The study also reveals the boundaries of tolerated opposition under the single-party regime and the press’s alignment with dominant political discourse.

Anahtar Kelimeler

Press , Media , Fethi Bey , 1929 Economic Depression , Republican Peoples Party

Kaynakça

• Afşar, E. (2020). Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın "Programları" ekseninde mukayesesi. History Studies, 12(4).
• Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye'nin oluşumu. İstanbul: Sarmal Yayınevi.
• Akın, M. (2012). Laiklik sözleşmesi temelinde güdümlü muhalefet: Serbest Cumhuriyet Fırkası. Akademik İncelemeler Dergisi, 7(2), 49-62.
• Arıtürk, M. (2022). Serbest Cumhuriyet Fırkası İstanbul Teşkilatı ve 1930 Belediye Seçimleri (Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
• Aslan, B. (2007). Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Kuruluşu ve Kapatılması Süreci (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Aydın, A. (1994). Cumhuriyet Döneminde Serbest Cumhuriyet Fırkası Deneyimi. Marmara İletişim Dergisi, 8(8), 261-276.
• Aydoğan, P. (2022). Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Türk modernleşmesi içindeki yerinin dönemin karikatürleriyle analizi. Memleket Siyaset Yönetim (MSY), 17(37), 171-200.
• Cumhuriyet. (1930, 12 Ağustos). Serbest Cumhuriyet Fırkası programı ve Fethi Bey’in demeçleri. Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 13 Ağustos). Serbest Cumhuriyet Fırkası ve halkın talepleri. Cumhuriyet Gazetesi.,
• Cumhuriyet. (1930, 14 Ağustos). Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Fethi Bey’in İstanbul’a gelişi. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 15 Ağustos). Yeni Fırka tescil edildi. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 16 Ağustos). Serbest Cumhuriyet Fırkası teşkilatlanma çalışmaları ve halkın ilgisi. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 18 Ağustos). Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın teşkilatlanma çalışmaları ve halkın ilgisi. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 19 Ağustos). Serbest Cumhuriyet Fırkası teşkilatlanma faaliyetleri ve halkın ilgisi. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 23 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 26 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 27 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 29 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 30 Ağustos). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 2 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 4 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 5 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 6 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 7 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 8 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 9 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 15 Eylül). Basın özgürlüğüne yönelik eleştiriler. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 17 Eylül). Fethi Bey’in açıklamaları. Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 18 Eylül). SCF’nin seçim politikaları. Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet Gazetesi. (1930, 20 Eylül). Seçim sonrası değerlendirmeler. Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet Gazetesi. (1930, 21 Eylül). Fethi Bey’in hükümet eleştirileri. Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 23 Eylül). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 4 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi
• Cumhuriyet. (1930, 6 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi
• Cumhuriyet. (1930, 15 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi
• Cumhuriyet. (1930, 17 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi
• Cumhuriyet. (1930, 19 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi
• Cumhuriyet. (1930, 20 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi
• Cumhuriyet. (1930, 23 Teşrinievvel). Cumhuriyet Gazetesi Cumhuriyet. (1930, 1 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 2 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 3 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 4 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 5 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 6 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 7 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 8 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 9 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 10 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 11 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 12 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 13 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 14 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 15 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 16 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 17 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 18 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi. Cumhuriyet. (1930, 19 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Cumhuriyet. (1930, 20 Teşrinisani). Cumhuriyet Gazetesi.
• Çakırbaş, E. (2015). İzmir basınındaki yansımalarıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası (Yüksek lisans tezi, Aksaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Çelik, H., & Ekşi, H. (2008). Söylem analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 27(27), 99-117.
• Çınar, Ö. (2015). Siyasal yaşamımızda Serbest Cumhuriyet Fırkası. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10), 207-229.
• Demirtaş, B. (2018). Türk basınındaki yansımalara göre Serbest Cumhuriyet Fırkası ve 1930 yerel seçimleri. EKEV Akademi Dergisi, (73), 303-316.
• Emrence, C. (2006). 99 günlük muhalefet: Serbest Cumhuriyet Fırkası. İletişim.
• Erdem, Ç. (2013). Tek parti döneminde muhalefet algısı: Serbest Cumhuriyet Fırkası hareketi üzerinden bir inceleme. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(1), 1-22.
• Ertem, B. (2010). Siyasal bir muhalefet denemesi olarak Serbest Cumhuriyet Fırkası. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1(2), 71-92.
• Güneş, G. (2006). Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Aydın’da teşkilatlanması ve 1930 belediye seçimleri üzerinde oluşan tartışmalar. Tarih Araştırmaları Dergisi, 25(39), 117-147.
• Gözcü, A. (2006). Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın siyasal söylemleri ışığında iktidar muhalefet ilişkileri ve kamuoyu (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Karaosmanoğlu, Y. K. (2016). Politikada 45 yıl. İletişim Yayınları.
• Kaya, A. E. E. (2010). Cumhuriyet Gazetesi’nin kuruluşundan günümüze kısa tarihi. İletişim Fakültesi Dergisi, 74-91. Kennedy, P. (1993). Büyük güçlerin yükseliş ve çöküşleri: Ekonomik değişim ve askeri çatışmalar, 1500-2000 (S. Berktay, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Keskin, Ö. A. (2021). Türk siyasi tarihinde dörtlü takrir ve takrire kaynaklık etmesi bakımından Serbest Cumhuriyet Fırkası. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 718-737. https://doi.org/10.31592/aeusbed.907285
• Keyder, Ç. (1983). Toplumsal tarih çalışmaları. İletişim Yayınları.
• Koçak, C. (2006). Serbest Cumhuriyet Fırkası. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kuşçi, A., & Duran, M. (2022). Arşiv belgelerine göre Serbest Cumhuriyet Fırkası. DÜMAD - Dünya Multidisipliner Araştırmalar Dergisi, 5(2), 1-18.
• Krippendorff, K. (2004). Reliability in content analysis: Some common misconceptions and recommendations. Human communication research, 30(3), 411-433.
• Lewis, B. (1961). The emergence of modern Turkey. Oxford University Press.
• Metin, O., & Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletişim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 273-294.
• Sel, D. (2023). Erken Cumhuriyet döneminde bir demokrasi denemesi: Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluş sebepleri ve kapanışına giden süreç (Yüksek lisans tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
• Şeker, K. (2014). Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması ve Cumhuriyet Halk Fırkası’nın gelişmelere bakışı. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32, 1-14.
• Tekin, Y., & Sarıalioğlu, İ. (2022). Serbest Cumhuriyet Fırkası Denemesinin Uluslararası Yansımaları: Türk Dış Politikasında Değişim Tartışması. Belleten, 86(307), 1077-1116. https://belleten.gov.tr
• Turan, Ş. (2005). Türk Devrim Tarihi: Yeni Türkiye’nin oluşumu (1923-1938). Bilgi Yayınevi.
• Van Dijk, T. A. (2005). Discourse analysis as ideology analysis. In Language & peace (s. 41-58). Routledge.
• Yenituna, B. (2014). Çağdaş Türk kadını imajı yaratma sürecinde Cumhuriyet gazetesinin rolü (1930-1935). Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 2(3), 62-89.
• Yetkin, Ç. (2004). Atatürk'ün "vatana ihanet"le suçlandığı S.C.F. Olayı: (Gözden geçirilmiş 3. bs.). Otopsi Yayınları.
• Yıldız, Y. (2017). Türk düşünce tarihinin bir kaynağı olarak Cumhuriyet gazetesi (1937-1952). İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 207-234.
• Yüksel, M. (2008). Serbest Cumhuriyet Fırkasının araştırılması (Yüksek lisans tezi, Niğde Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history. Bloomsbury Publishing.
• Zürcher, E. J. (2018). Modernleşen Türkiye'nin tarihi. İstanbul: İletişim Yayınlar