EN
TR
Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü
Öz
Dijital dönüşüm sürecinin en dinamik unsurlarından biri olan Yapay Zekâ (YZ) teknolojileri, yükseköğretim ekosisteminde öğrenme ve sosyal etkileşim pratiklerini kökten dönüştürmektedir. Bu çalışma, üniversite öğrencilerinin YZ teknolojileriyle kurdukları etkileşimi, bilişsel, duygusal ve etik boyutlarıyla fenomenolojik bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışma kapsamında, kartopu örnekleme tekniği ile belirlenen farklı disiplinlerden 41 üniversite öğrencisiyle derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Tematik analiz sonucunda elde edilen bulgular, öğrencilerin YZ’yi salt teknik bir yazılımın ötesinde; akademik süreçlerini yöneten bir asistan, kararlarını rasyonalize eden bir danışman ve yalnızlık hissiyle baş etmelerine yardımcı olan bir arkadaş olarak konumlandırdıklarını ortaya koymuştur. Araştırma sonuçları, öğrencilerin YZ deneyimlerinde "araçsal bir mesafe" ile "sosyo-duygusal bağlılık" arasında paradoksal bir denge kurduklarını göstermektedir. Katılımcılar bilgiye hızlı erişim ve zaman yönetimi gibi konularda YZ’nin verimlilik artırıcı etkisini vurgularken, aynı zamanda mahremiyet ihlalleri ve bilişsel körelme riskine dair ciddi etik kaygılar taşımaktadır. Özellikle stres ve kriz anlarında YZ’nin "yargılamayan bir muhatap" olarak deneyimlenmesi, teknolojinin sosyo-bilişsel bir ortak olarak hayatın merkezine yerleştiğini kanıtlamaktadır. Bu bulgular, yükseköğretim kurumlarının YZ okuryazarlığını etik ve psikososyal boyutları da kapsayacak şekilde genişletmesi ve dijital etik müfredatlarını bu yeni insan-makine ortaklığına göre yeniden yapılandırması gerektiğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
- Yapay Zeka
- Üniversite Öğrencileri
- Sosyo-Bilişsel Etki
- Danışmanlık Rolü
- Arkadaşlık Algısı
- Yapay Zeka ile İletişim
Destekleyen Kurum
KTO Karatay Üniversitesi
Proje Numarası
yok
Etik Beyan
KTO Karatay Üniversitesi Etik Kurulundan 2025/053 karar sayısı ile 03/09/2025 tarihli etik onay alınmıştır.
Teşekkür
Çalışmayı tasarlayan araştırmacılara ve araştırma sürecinde katkı sağlayan gönüllü katılımcılara teşekkür ederiz.
Kaynakça
- Amosun, T. S., Chu, J., Rufai, O. H., Muhideen, S., Shahani, R., Gonlepa, M. K., & Abubakar, A. M. (2022). WeChat usage during COVID-19 pandemic lockdown: The mediating role of online self-disclosure on quality of friendship and well-being. Global Knowledge, Memory and Communication, 71(3), 121–139. https://doi.org/10.1108/GKMC-09-2020-0136
- Brandtzaeg, P. B., Skjuve, M., & Følstad, A. (2022). My AI friend: How users of a social chatbot understand their human–AI friendship. Human Communication Research, 48(3), 404–429. https://doi.org/10.1093/hcr/hqac008
- Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
- Chen, X., Xie, H., Zou, D., & Hwang, G.-J. (2020). Application and theory gaps during the rise of artificial intelligence in education. Computers and Education: Artificial Intelligence, 1, 100002. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2020.100002
- Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). Sage.
- Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture, European Commission. (2022). Ethical guidelines on the use of artificial intelligence (AI) and data in teaching and learning for educators. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2766/153756
- Fang, C. M., Liu, A. R., Danry, V., Lee, E., Chan, S. W. T., Pataranutaporn, P., Maes, P., Phang, J., Lampe, M., Ahmad, L., & Agarwal, S. (2025). How AI and human behaviors shape psychosocial effects of chatbot use: A longitudinal randomized controlled study. arXiv. https://doi.org/10.48550/arxiv.2503.17473
- Fitzpatrick, K. K., Darcy, A., & Vierhile, M. (2017). Delivering cognitive behavior therapy to young adults with symptoms of depression and anxiety using a fully automated conversational agent (Woebot): A randomized controlled trial. JMIR Mental Health, 4(2), e19. https://doi.org/10.2196/mental.7785
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Radyo-Televizyon, İletişim ve Medya Çalışmaları (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
15 Ekim 2026
Gönderilme Tarihi
20 Ekim 2025
Kabul Tarihi
5 Ekim 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 19 Sayı: 2
APA
Arslan Kılıçoğlu, E., & Sezerer Albayrak, E. (2026). Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü. Selçuk İletişim, 19(2), 1115-1142. https://doi.org/10.18094/josc.1807019
AMA
1.Arslan Kılıçoğlu E, Sezerer Albayrak E. Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü. Selçuk İletişim. 2026;19(2):1115-1142. doi:10.18094/josc.1807019
Chicago
Arslan Kılıçoğlu, Emine, ve Eda Sezerer Albayrak. 2026. “Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü”. Selçuk İletişim 19 (2): 1115-42. https://doi.org/10.18094/josc.1807019.
EndNote
Arslan Kılıçoğlu E, Sezerer Albayrak E (01 Ekim 2026) Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü. Selçuk İletişim 19 2 1115–1142.
IEEE
[1]E. Arslan Kılıçoğlu ve E. Sezerer Albayrak, “Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü”, Selçuk İletişim, c. 19, sy 2, ss. 1115–1142, Eki. 2026, doi: 10.18094/josc.1807019.
ISNAD
Arslan Kılıçoğlu, Emine - Sezerer Albayrak, Eda. “Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü”. Selçuk İletişim 19/2 (01 Ekim 2026): 1115-1142. https://doi.org/10.18094/josc.1807019.
JAMA
1.Arslan Kılıçoğlu E, Sezerer Albayrak E. Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü. Selçuk İletişim. 2026;19:1115–1142.
MLA
Arslan Kılıçoğlu, Emine, ve Eda Sezerer Albayrak. “Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü”. Selçuk İletişim, c. 19, sy 2, Ekim 2026, ss. 1115-42, doi:10.18094/josc.1807019.
Vancouver
1.Emine Arslan Kılıçoğlu, Eda Sezerer Albayrak. Danışman, Arkadaş, Asistan: Üniversite Öğrencilerinin Perspektifinden Yapay Zekânın Sosyo-Bilişsel Rolü. Selçuk İletişim. 01 Ekim 2026;19(2):1115-42. doi:10.18094/josc.1807019