Mutfak Hikayeleri: Pozitivizmin Sosyal Bilimlerdeki Açmazının Sinematografik Hikayesi

Öz

Pozitivizm, on dokuzuncu yüzyıldan itibaren sosyal bilimlere yön veren başat paradigmalardan biri olarak toplumsal gerçekliği nesnel, ölçülebilir ve gözlemlenebilir bir alan olarak kavrayan bir bilgi anlayışı üzerine inşa edilmiştir. Bu çalışma, söz konusu yaklaşımın nesneleştirici mantığını Mutfak Hikayeleri filmi üzerinden söylem analiziyle eleştirel bir perspektif ile tartışmaktadır. Çalışmanın özgünlüğü, sinemayı yalnızca örnekleyici bir araç olarak değil, teorik tartışmanın kurucu bir bileşeni olarak konumlandırmasında yatmaktadır. Bu doğrultuda film, sosyal bilimlerde kuramsal eleştirinin üretilebileceği bir epistemolojik zemin olarak değerlendirilmektedir. Bent Hamer’in yönettiği film, İsveçli araştırmacıların Norveçli yalnız bir erkeğin mutfak alışkanlıklarını gözlemleme girişimi üzerinden, bilimsel gözlem pratiklerinin gündelik yaşamla karşılaşmasında ortaya çıkan gerilimleri görünür kılmaktadır. Analiz bulguları, pozitivist paradigmanın temel varsayımları olan nesnellik, gözlemcinin tarafsızlığı, yöntem birliği ve ölçülebilirlik ilkelerinin, insan davranışının karmaşık ve ilişkisel doğası karşısında sürdürülemez hale geldiğini göstermektedir. Araştırma sürecinde gözlemci ile gözlemlenen arasında kurulmaya çalışılan mesafeli ve tek yönlü ilişki, zamanla karşılıklı etkileşimlere, direniş pratiklerine ve anlam müzakerelerine dönüşmektedir. Bu dönüşüm, bilginin pasif biçimde toplanan bir veri değil, etkileşim içinde üretilen bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, insanın indirgenemez öznelliğini ve toplumsal gerçekliğin ilişkisel olarak inşa edilen doğasını vurgulayarak, pozitivizmin epistemolojik sınırlarını görünür kılmakta ve sosyal bilimlerde daha yorumlayıcı ve refleksif yaklaşımların gerekliliğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mutfak Hikayeleri
• Pozitivizm
• Pozitivizm Eleşrisi
• Nesneleştirme
• Sinema

Kitchen Stories: A Cinematographic Story of the Impasse of Positivism in the Social Sciences

Öz

Positivism has been one of the dominant paradigms shaping the social sciences since the nineteenth century, grounded in an understanding of knowledge that conceives social reality as an objective, measurable, and observable domain. This study critically examines the objectifying logic of this approach through the film Kitchen Stories. The originality of the study lies in positioning cinema not merely as an illustrative tool, but as a constitutive component of theoretical inquiry. In this respect, the film is treated as an epistemological ground upon which theoretical critique in the social sciences can be produced. Directed by Bent Hamer, the film portrays Swedish researchers” attempt to observe the kitchen habits of a solitary Norwegian man, thereby revealing the tensions that emerge when scientific observation practices encounter the complexities of everyday life. The findings of the analysis demonstrate that the core assumptions of the positivist paradigm -objectivity, observer neutrality, methodological unity, and measurability- become unsustainable when confronted with the complex and relational nature of human behavior. The initially distant and one-directional relationship established between observer and observed gradually transforms into one characterized by mutual interaction, resistance, and negotiations of meaning. This transformation reveals that knowledge is not a passive entity to be collected, but rather a process co-produced through interaction. Ultimately, the study underscores the irreducible subjectivity of the human being and the relationally constructed nature of social reality, making visible the epistemological limits of positivism and pointing toward the necessity of more interpretive and reflexive approaches in the social sciences.

Anahtar Kelimeler

• Kitchen Stories
• Positivism
• Critique of Positivism
• Objectification
• Cinema

Kaynakça

1. Aydın, İ., & Tunç, Z. E. (2023). Kültürel İktidar Ve Sinema: Vizontele Filmi Serisinde Kültürel İktidar Fragmanları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(1), 244-257. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1142269
2. Aydın, M. (2025). Yeni bir sosyoloji mümkün mü? Sosyolojik düşünce için bir taslak. İçinde F. Karaarslan & H. Çil (Ed.), Sosyoloji: Temel Konular ve Özgün Perspektifler (ss. 1-30). Kadim Yayınları.
3. Benton, T. (2013). Sosyolojinin felsefi kökenleri (Ü. Tatlıcan, Çev.). Küre Yayınları.
4. Blummer, H. (1986). Symbolic ınteractionism: Perpective and method. University of California Press.
5. Boran, B. S. (1943). Sosyoloji Anlayışında İkilik. AÜ DTCF Dergisi, 1(3), 67-74.
6. Büyüktosunoğlu Yaylalı, T. (2022). Postmodernizme dair iki fragman: Bilim ve insan. İçinde A. F. Yıldırım (Ed.), Postmodern fragmanlar: Postmodernizm üzerine notlar (ss. 69-88). Çizgi Kitapevi.
7. Chalmers, A. (2007). Bilim dedikleri: Bilimin doğası, statüsü ve yöntemleri üzerine değerlendirme (H. Arslan, Çev.; 4. Baskı). Vadi Yayınları.
8. Comte, A. (1976). Introduction to positive philosophy (F. Ferre, Çev.; 3. Baskı). The Bobbs-Merrill Company.

9. Comte, A. (2019). Pozitif felsefe dersleri ve pozitif anlayış üzerine konuşma (E. Ataçay, Çev.; 2. Baskı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusosyoloji/issue/558/5485
10. Cooley, C. H. (1964). Human nature and the social order. Schocken Books.
11. Çelebi, N. (2007). Sosyoloji notları. Anı Yayıncılık.
12. Dikeçligil, B. F. (2010). Bilimsel Paradigmaların Oluşumunda ve Dönüşümünde Sosyolojik Bağlam. Toplum Bilimleri Dergisi, 4(7), 53-61.
13. Dilthey, W. (1999). Hermeneutik ve tin bilimler (D. Özlem, Çev.). Paradigma Yayınları.
14. Durkheim, E. (2015). Sosyolojik yöntemin kuralları (C. B. Akal, Çev.; 4. bs.). Dost Kitapevi Yayınları.
15. Foucault, M. (1992). Hapishanelerin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.; 6.Baskı). İmge Kitapevi.
16. Gambetti, Z. (2010). Soyut diyalektiği, pozitivizmin miti. Dipnot Dergisi, (3), 5-14.
17. Gordon, S. (2015). Sosyal bilimler tarihi ve felsefesi (H. Kösebalaban, Çev.). Küre Yayınları.
18. Habermas, J. (1997). Bilgi ve insansal ilgiler (C. A. Kanaat, Çev.). Küyerel yayınları.
19. Habermas, J. (2016). “İdeoloji” olarak teknik ve bilim (T. M, Çev.; 9. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
20. Jay, M. (1988). The rise of hermeneutics and the crisis of ocularcentrism. Poetik Today, 9(2), 307-326. https://doi.org/10.2307/1772691
21. Jensen, H. (2018). Weber ve Durkheım: Metodolojik bir karşılaştırma (D. Boyraz, Çev.). Dergâh Yayınları.
22. Köker, L. (1990). İki farklı siyaset: Bilgi teorisi-siyaset bilimi ilişkileri açısından pozitivizm ve eleştirel teori. Ayrıntı Yayınları.
23. Kuhn, T. S. (2017). Bilimsel devrimlerin yapısı (N. Kuyaş, Çev.). Kırmızı Yayınları.
24. Lakatos, I. (2014). Bilimsel araştırma programlarının metodolojisi (D. Uygun, Çev.). Alfa Yayınları.
25. Levin, D. M. (1993). Decline and fall: Ocularcentrism in Heidegger’s Reading of the history of metaphisics. İçinde D. M. Levin (Ed.), Modernity and the hegemony of vision. University of California Press.
26. Lukacs, G. (2014). Tarih ve sınıf bilinci (Y. Öner, Çev.; 3. Baskı). Belge Yayınları.
27. Lyotard, J.-F. (2014). Postmodern Durum (İ. Birkan, Çev.). Bİlgesu Yayınları.
28. Marcuse, H. (2010). Tek boyutlu insan/ İleri işleyim toplumunun ideolojisi üzerine incelemeler (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınevi.
29. Mills, C. W. (2005). Bilgi, sosyoloji ve bilgi sosyolojisi üzerine (V. S. Öğütle, Ed. & Çev.). Paragraf Yayınları.
30. Popper, K. R. (2010). Bilimsel araştırmanın mantığı (İ. Aka, Çev.; 4. bas). Yapı Kredi Yayınları.
31. Popper, K. R. (2021). Tarihselciliğin sefaleti (S. Orman, Çev.). Serbest Kitaplar.
32. Simpson, G. (1969). Auguste Comte: Sire of sociology. Thomas Y. Crowell Company.
33. Tonkiss, K. (2006). Analysis text and speech: Content and discourse analysis. İçinde C. Seale (Ed.), Researching Society and Culture (ss. 367-383). Sage.
34. Turğut, F. (2016). Klişeleri aşmak: Sosyolojik düşüncenin ezberlerini aşmak. Sosyooloji Divanı, Sosyolojik Muhayyile, (4), 201-214.
35. Van Dijk, T. (2003). Critical discourse analysis. İçinde D. Tannen, D. Schiffrin, & E. H. Hamilton (Ed.), The handbook of discourse analysis (ss. 352-372). (Yayınlanan asıl eser Blakwell Publishing.)
36. Weber, M. (2005). Sosyoloji Yazıları (Taha Parla, Çev.). Metis Yayınları.
37. Wood, L. A., & Kroger, R. O. (2000). Doing discourse analysis: Methods for studying action in talk and text. Sage Publications.