Biyolojik Katkılı Organomineral Gübrelerin Mısır Bitkisi Verimi ve Bazı Toprak Özellikleri Üzerine Etkileri

Öz

Bu çalışmada biyolojik katkılı organomineral gübrelerin (OMG) mısır (Zea mays L.) verimi ve toprak özellikleri üzerindeki etkileri tarla koşullarında incelenmiştir ve bu kapsamda, bitkisel üretimde yaygın olarak kullanılan kimyasal gübrelere alternatif olabilecek sürdürülebilir gübreleme yaklaşımlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Kompostlanmış ahır gübresi ve çim atıklarından üretilen 6N-15P formülasyonlu pelet OMG’ler, bakteri inokulasyonu ile zenginleştirilerek farklı dozlarda (75 ve 100 kg da⁻¹) uygulanmış, DAP (30 kg da⁻¹) ve gübresiz kontrol ile karşılaştırılmıştır. Kontrol hariç tüm gübre uygulamalarına iki dönemde toplam 60 kg da⁻¹ üre uygulanmış olup, sonuçlar organomineral gübrelerin tek başına kimyasal gübreyi ikame ettiği koşullar olarak değil, mineral azot desteği altındaki karşılaştırmalı etkileri kapsamında değerlendirilmiştir. Böylece hem organik hem de biyolojik katkının gübre etkinliği üzerindeki rolü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Deneme sonunda organomineral gübre uygulamaları toprak organik maddesi, alınabilir fosfor ve ekstrakte edilebilir potasyum üzerinde kontrol ve kimyasal kontrol uygulamalarına göre istatistiksel olarak önemli derecede artırmıştır ve bu artışların, organik madde girdisi ile birlikte mikrobiyal faaliyetlerin besin elementi döngüsünü hızlandırmasından kaynaklandığı değerlendirilmiştir. 6N15P Ahır gübresi kompostu + Bakteri (100 kg da⁻¹) ise en etkili uygulama olmuştur ve bu uygulama hem toprak besin elementi içeriği hem de biyolojik aktivite açısından diğer uygulamalara kıyasla daha belirgin sonuçlar ortaya koymuştur. En yüksek toplam bakteri sayısı 36.94×10⁸ cfu/ml ile bakteri katkılı ahır gübresi kompostu yüksek doz uygulamasında (AG2+) gözlenmiştir ve bu durum, bakteri inokulasyonunun toprak mikrobiyal popülasyonunu belirgin şekilde artırdığını göstermektedir. Bitkisel parametrelerde ise yeşil ot verimi 8256 kg da⁻¹, kuru madde verimi 3279 kg da⁻¹ ve bitki boyu 295 cm olarak belirlenmiştir ve elde edilen bu değerler, biyolojik katkılı OMG uygulamalarının mısır bitkisinin büyüme ve gelişimini olumlu yönde desteklediğini ortaya koymaktadır. Sonuçlar, özellikle AG2+ (6N15P Ahır gübresi kompostu + Bakteri, 100 kg da⁻¹) uygulamasının toprak verimliliği, mikrobiyal aktivite ve mısır verimi üzerinde olumlu etkiler sağladığını göstermektedir. Bu bulgular, biyolojik katkılı OMG’lerin mineral gübre desteği altında toprak organik maddesi, mikrobiyal aktivite ve besin elementi döngüsüne katkı sağlayan destekleyici girdiler olarak tarımsal sürdürülebilirliği desteklediğini ve bakteri ile zenginleştirilen OMG’lerin toprak organik madde ve karbon içeriğini artırarak tarımsal üretimde sürdürülebilirliği desteklediğini ortaya koymakta ve uzun vadede toprak sağlığının korunmasına katkı sağlayabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Organomineral gübre
• Mikrobiyal aktivite
• Organik karbon
• Bitki besin elementi
• Verim

Destekleyen Kurum

T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı TAGEM (Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü) Araştırma - Geliştirme Destek Programı kapsamında desteklenmiştir.

Proje Numarası

TAGEM/ 19 / AR-GE / 06

Teşekkür

Bu çalışma; TAGEM/ 19 / AR-GE / 06 numaralı ve “Biyolojik Katkılı Yenilikçi Organik ve Organomineral Gübre Ürünlerinin Geliştirilmesi’ başlıklı proje verilerinden üretilmiştir.

Effects of Bio-Enhanced Organomineral Fertilizers on Maize Yield and Some Soil Properties

Öz

In this study, the effects of biologically enriched organomineral fertilizers (OMFs) on maize (Zea mays L.) yield and soil properties were investigated under field conditions, with the aim of evaluating sustainable fertilization approaches that could serve as alternatives to chemical fertilizers commonly used in crop production. Pelletized OMFs with a 6N-15P formulation, produced from composted farmyard manure and grass residues, were enriched with bacterial inoculation and applied at different rates (75 and 100 kg da⁻¹), and were compared with diammonium phosphate (DAP, 30 kg da⁻¹) and an unfertilized control, thereby attempting to elucidate the role of both organic and biological inputs in fertilizer effectiveness. Except for the unfertilized control, a total of 60 kg da⁻¹ urea was applied to all fertilizer treatments in two split applications, and therefore the results were evaluated not as conditions in which organomineral fertilizers solely replaced chemical fertilizers, but rather in terms of their comparative effects under mineral nitrogen supplementation. At the end of the experiment, organomineral fertilizer applications resulted in statistically significant increases in soil organic matter, available phosphorus, and extractable potassium compared with the control and chemical fertilizer treatments, and these increases were attributed to the acceleration of nutrient cycling driven by organic matter inputs together with enhanced microbial activity. Among the treatments, the application of 6N15P farmyard manure compost + bacteria at 100 kg da⁻¹ was the most effective, and this treatment produced more pronounced results in terms of both soil nutrient status and biological activity compared with the other applications. The highest total bacterial count (36.94 × 10⁸ cfu ml⁻¹) was observed in the high-dose bacterial farmyard manure compost treatment (AG2+), indicating that bacterial inoculation markedly increased the soil microbial population. With respect to plant parameters, green forage yield, dry matter yield, and plant height were determined as 8256 kg da⁻¹, 3279 kg da⁻¹, and 295 cm, respectively, and these values demonstrate that biologically enriched OMF applications positively supported maize growth and development. Overall, the results indicate that the AG2+ treatment (6N15P farmyard manure compost + bacteria, 100 kg da⁻¹) exerted beneficial effects on soil fertility, microbial activity, and maize yield. These findings demonstrate that biologically enriched OMFs, when applied under mineral fertilizer support, function as complementary inputs that contribute to soil organic matter, microbial activity, and nutrient cycling, rather than direct replacements for chemical fertilizers. Bacteria-enriched OMFs were found to enhance soil organic matter and carbon content, thereby supporting sustainable agricultural production and potentially contributing to the long-term conservation of soil health.

Anahtar Kelimeler

• Organomineral fertilizer
• Microbial activity
• Organic carbon
• Plant nutrients
• Yield

Destekleyen Kurum

TAGEM

Proje Numarası

TAGEM/ 19 / AR-GE / 06

Teşekkür

Bu çalışma; TAGEM/ 19 / AR-GE / 06 numaralı ve “Biyolojik Katkılı Yenilikçi Organik ve Organomineral Gübre Ürünlerinin Geliştirilmesi’ başlıklı proje verilerinden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Adeoye, G. O., Adeoluwa, O. O., Oyekunle, M., Sridhar, M. K. C., Makinde, E. A. and Olowoake, A. A. (2008). Comparative evaluation of organo-mineral fertilizer (OMF) and mineral fertilizer (NPK) on yield and quality of maize (Zea mays (L)) moench. Nigerian Journal of Soil Science, 18: 141-147.
2. Adnan, M., Fahad, S., Saleem, M. H. and Lal, R. (2025). Sustainable phosphorus management in calcareous soils: problems and prospects. Journal of Plant Nutrition, 48(13): 2179-2200.
3. Anonim. (2010). Tarımsal Değerleri Ölçme Denemeleri Teknik Talimatı, Sorgum (Sorghum spp.). Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi Müdürlüğü. http://www.ttsm.gov.tr/TR/belge/1-296/teknik-talimatlar.html. (Erişim Tarihi: 14.01.2020)
4. Arslan, M. ve Çakmakçı, S. (2011). Mısır (Zea mays) ve sorgumun (Sorghum bicolor) farklı bitkilerle birlikte yapılan silajlarının karşılaştırılmaları. Akdeniz University Journal of the Faculty of Agriculture, 24(1): 47-53.
5. Ashitha, A., Rakhimol, K. R. and Mathew, J. (2021). Fate of the conventional fertilizers in environment. In: Controlled Release Fertilizers for Sustainable Agriculture, Eds: Lewu, F. B., Volova, T., Thomas, S. and Rakhimol, K. R., Academic Press.
6. Atıcı, C. T. (2020). Kimyasal ve organomineral gübre uygulamasının buğday bitkisinin verim ve bazı kalite özellikleri üzerine etkisi. (Yüksek Lisans Tezi) Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Kahramanmaraş, Türkiye.
7. Backer, R., Rokem, J. S., Ilangumaran, G., Lamont, J., Praslickova, D., Ricci, E., Subramanian, S. ve Smith, D. L. (2018). Plant growth-promoting rhizobacteria: context, mechanisms of action, and roadmap to commercialization of biostimulants for sustainable agriculture. Frontiers in Plant Science, 9: 1473.
8. Bouyoucos, G. J. (1951). A recalibration of the hydrometer method for making mechanical analysis of soil. Agronomy Journal, 43: 434-438.

9. Bremner, J. M. (1965). Methods of Soil Analysis. Part 2. In: Chemical and Microbiological Properties. Ed: Black, A. C. A., American Society of Agronomy Inc. Pub. Agron. Series, No 9, Madison, Wisconsin, U. S. A.
10. Brkić, I., Ŝimić, D., Zdunić, Z., Jambrović, A., Ledenĉan, T., Kovaĉević, V. and Kadar, I. (2004). Genotypic variability of micronutrient element concentrations in maize kernels. Cereal Research Communication, 32: 107 112.
11. Bulut, S. (2016). Bazı silajlık mısır çeşitlerinin Kayseri koşullarına adaptasyonu. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 6(1): 117-126.
12. Ch’Ng, H.Y., Ahmed, O.H. and Majid, N. M. A. (2014). Improving phosphorus availability in an acid soil using organic amendments produced from agroindustrial wastes. The Scientific World Journal, 1: 506356.
13. Chojnacka, K. and Baltrusaitis, J. (2025). Organo-mineral fertilizers for sustainable agriculture. Sustainability Science and Technology, 2(2): 022001.
14. Citak, S. ve Arslan, M. (2016). Fertility Bulding Crops: Legumes in Organic Farming. ICAE 2016: 18th International Conference on Agricultural Engineering, 13-14 June, P. 1321-1322, Venice, Italy.
15. de Oliveira-Paiva, C. A., Bini. D., de Sousa, S. M., Ribeiro, V. P., Dos Santos, F. C., de Paula Lana, U. G., de Souza F. F., Gomes, E. A. and Marriel, I. E. (2024). Inoculation with bacillus megaterium CNPMS B119 and bacillus subtilis CNPMS B2084 ımprove P-acquisition and maize yield in Brazil. Frontiers in Microbiology, 15: 1426166.
16. Dönmez, C., Dönmez, M. F., Temel, I. ve Çoruh, İ. (2024). Bitki gelişimini destekleyici rizobakteriler ve kimyasal gübrelerin domates yetiştiriciliğine etkisi. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 21(2): 416-428.
17. Dönmez, R. (2016). Kahramanmaraş koşullarında bazı silajlık mısır çeşitlerinin verim ve verim özellikleri üzerine araştırmalar. (Yüksek Lisans Tezi). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Kahramanmaraş, Türkiye.
18. Erdal, Ş., Pamukçu, M., Ekiz, H., Soysal, M., Savur, O. ve Toros, A. (2009). Bazı silajlık mısır çeşit adaylarının silajlık verim ve kalite özelliklerinin belirlenmesi. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 22(1): 75–81.
19. Erdoğdu, İ. ve Altınok, S. (2013). Farklı sıralara ekilen mısır ve soya bitkisinde ekim oranlarının bazı bitkisel özellikler ve yem verimine etkileri. Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi, 6(1): 06-10.
20. Gallais, A., Coque, M., Quilleré, I., Prioul, J. ve Hirel, B. (2006). Modelling postsilking nitrogen fluxes in maize (Zea mays) using ¹⁵N-labelling field experiments. New Phytologist, 172(4): 696-707.
21. Garcia-Sanchez, M., Bertrand, I., Barakat, A., Zeroual, Y., Oukarroum, A. ve Plassard, C. (2023). Improved rock phosphate dissolution from organic acids is driven by nitrate assimilation of bacteria isolated from nitrate and CaCO₃-rich soil. PLoS One, 18(3): e0283437.
22. Glick, B. R. (2012). Plant growth‐promoting bacteria: mechanisms and applications. Scientifica, 1: 963401. Grohskopf, M. A. (2016). Soil solution nutrient availability, nutritional status and yield of corn grown in a typic hapludox under twelve years of pig slurry fertilizations. Revista Brasileira de Ciência do Solo, 40: e0150341.
23. Güler, M., Öğütcü, H. and Çevik, Y. N. (2025). Isolation of beneficial bacteria from wheat plant rhizosphere and determination of PGP (plant growth promoting) properties. Journal of Tekirdag Agricultural Faculty, 22(2): 293-307.
24. Hirpa, T. (2013). Effect of interceding date on growth and yield of three legume crops ıntercropped with maize (Zea mays). Journal of Biological and Chemical Research, 30(2): 652-673.
25. İpek, M. and Eşitken, A. (2017). The actions of PGPR on Micronutrient Availability in Soil and Plant Under Calcareous Soil Conditions: An Evaluation Over Fe Nutrition. In: Plant-Microbe Interactions in Agro-Ecological Perspectives: Volume 2: Microbial Interactions and Agro-Ecological Impacts, Eds: Singh, D. P., Singh, H. B. and Prabha, R., Springer, Singapore.
26. Jackson, M. L. (1962) Soil Chemical Analysis. Prentice-Hall, Inc., Englewood, U. K.
27. Jiang, M., Dong, C., Bian, W., Zhang, W. and Wang, Y. (2024). Effects of different fertilization practices on maize yield, soil nutrients, soil moisture, and water use efficiency in northern China based on a meta-analysis. Scientific Reports, 14(1): 6480.
28. Jones, J. B., Jr. Wolf, B. and Mills, H. A. (1991). Plant Analysis Handbook. A Practical Sampling, Preparation, Analysis, and Interpretation Guide. Micro-Macro Publishing, Inc.
29. Kabata-Pendias, A. and Pendias, H. (1992) Trace Elements in Soils and Plants (2nd edition). CRC Press, Boca Raton.
30. Kacar, B. (1995). Bitki ve Toprağın Kimyasal Analizleri III. Toprak Analizleri. A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları, No: 3, Bizim Büro Basımevi, Ankara, Türkiye.
31. Kacar, B. ve İnal, A. (2008). Bitki Analizleri. Nobel Yayınları, Ankara, Türkiye.
32. Kaur, G. and Reddy, M. S. (2015). Effects of phosphate-solubilizing bacteria, rock phosphate and chemical fertilizers on maize-wheat cropping cycle and economics. Pedosphere, 25: 428-437.
33. Khan, M.S., Zaidi, A. and Musarrat, J. (2009). Microbial Strategies for Crop Improvement. Berlin, Springer.
34. Kızıl Aydemir, S. (2018). Farklı ekim oranlarının mısır-soyanın birlikte üretiminin bazı agronomik ve verim özellikleri üzerine etkisi. Journal of the Institute of Science and Technology, 8(3): 305-311.
35. Kravchenko, A. G. and Thelen, K. D. (2007). Effect of winter wheat crop residue on no‐till corn growth and development. Agronomy Journal, 99(2): 549-555.
36. Lal, R. (2004). Soil carbon sequestration ımpacts on global climate change and food security. Science, 304(5677): 1623-1627.
37. Mäder, P., Fliessbach, A., Dubois, D., Gunst, L., Fried, P. and Niggli, U. (2002.) Soil fertility and biodiversity in organic farming. Science, 296(5573): 1694-1697.
38. Mahanty, T., Bhattacharjee, S., Goswami, M., Bhattacharyya, P., Das, B., Ghosh, A. and Tribedi, P. (2017). Biofertilizers: a potential approach for sustainable agriculture development. Environmental Science and Pollution Research, 24(4): 3315-3335.
39. Maillard, A., Diquélou, S., Billard, V., Lainé, P., Garnica, M., Prudent, M., García-Mina, J. M., Yvin, J. C. and Ourry, A. (2015). Leaf mineral nutrient remobilization during leaf senescence and modulation by nutrient deficiency. Frontiers in Plant Science, 6: 317.
40. Meng, T., Shi, J., Zhang, X., Zhao, X., Zhang, D., Chen, L. and Wang, Y. (2024). Slow-release nitrogen fertilizer application regulated rhizosphere microbial diversity to increase maize yield. Frontiers in Plant Science, 15: 1481465.
41. Mirji, S. (2024). Exploring potential of organo-mineral fertilizers in augmenting crop yield and quality–a review. Advances in Research, 25(6): 297-308.
42. Muhammad, I., Lv, J.Z., Yang, L., Ahmad, S., Farooq, S., Zeeshan, M. and Zhou, X.B. (2022). Low irrigation water minimizes the nitrate nitrogen losses without compromising the soil fertility, enzymatic activities and maize growth. BMC Plant Biology, 22(1): 159.
43. Oburger, E., Schmidt, H. and Staudinger, C. (2022). Harnessing belowground processes for sustainable intensification of agricultural systems. Plant and Soil, 478(1): 177-209.
44. Ogazi, J. N. and Omueti, J. A. I. (2000). Waste Utilization Through Organo-Mineral Fertilizer Production in South Western Nigeria. Animal, Agricultural and Food Processing Wastes, Proceedings of the Eighth International Symposium, 9-11 October, P.640-647, Des Moines, Iowa, U. S. A.
45. Olgun, M., Kutlu, İ., Ayter, N.G., Başçiftçi, Z.B. ve Kayan, N. (2012). Farklı silajlık mısır genotiplerinin Eskişehir koşullarında adaptasyon yeteneklerinin belirlenmesi. Biyoloji Bilimleri Dergisi, 5(1): 93-97.
46. Olsen, S. R., Cole, C. V., Watanabe. F. S. ve Dean, L. A. (1954). Estimation of available phosphorus in soil by extraction with sodium bicarbonate. Government Printing Office: Washington D. C., U. S. A.
47. Ordu, D. ve Aşık, B. B. (2021). Mısır tarımı yapılan toprakların verimlilik durumu (Yolağzı Bölgesi-Karacabey/Bursa örneği). Bursa Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 35(1): 145-161.
48. Pahalvi, H. N., Rafiya, L., Rashid, S., Nisar, B. and Kamili, A. N. (2021). Chemical fertilizers and their impact on soil health. Microbiota and Biofertilizers, 2: 1-20.
49. Pang, F., Li, Q., Solanki, M. K., Wang, Z., Xing, Y. X. and Dong, D. F. (2024). Soil phosphorus transformation and plant uptake driven by phosphate-solubilizing microorganisms. Frontiers in Microbiology, 15: 1383813.
50. Pedersen, I. F., Christensen, J. T., Sørensen, P., Christensen, B. T. ve Rubæk, G. H. (2021). Early plant height: A defining factor for yields of silage maize with contrasting phosphorus supply. Soil Use and Management, 38(1): 537-548.
51. Penuelas, J., Coello, F. and Sardans, J. (2023). A better use of fertilizers is needed for global food security and environmental sustainability. Agriculture & Food Security, 12(1): 1-9.
52. Pikovskaya, R. I. (1948). Mobilization of phosphorus in soil in connection with vital activity of some microbial species. Mikrobiologiya, 17: 362-370.
53. Reasoner, D. J. and Geldereich, E. E. (1985). A new medium for the enumeration and subculture of bacteria from potable water. Applied and Environmental Microbiology, 49: 1-7.
54. Richards, L.A. (1954). Diagnosis and Improvment of Saline and Alkali Soils. U.S. Dept. Agr. Handbook 60, U. S. A.
55. Saeed, Q., Xiukang, W., Haider, F.U., Kučerik, J., Mumtaz, M.Z., Holatko, J., Naseem, M., Kintl, A., Ejaz, M., Naveed, M., Mustafa, A. and Brtnicky, M. (2023). Fertilization of microbial composts: a technology for improving stress resilience in plants. Plants, 12(20): 3515.
56. Saha, B., Fatima, A., Saha, S., Sahoo, S. K. and Poddar, P. (2024). Environmental Pollution due to İmproper use of Chemical Fertilizers and Their Remediation. In: Environmental Contaminants: Impact, Assessment, and Remediation, Eds: Ganguly, P., Mandal, J., Paramsivam, M. and Patra, S., Apple Academic Press.
57. Sary, D. H., Abd EL-Rahman, Z. M. and El-Sedfy, O. M. F. (2024). Impact of irrigation regimes and organic amendments on soil physical properties, nutrient availability, and productivity in calcareous soil. Asian Journal of Soil Science and Plant Nutrition, 10: 830-851.
58. Schmidt Filho, E., Gonçalves, J. C., Silva, M. T., Matos, N. C. S. and Azevedo, R. E. C. (2016). Reduction of environmental impacts in the sugar–ethanol sector through the use of filter cake in soil fertilization. Revista Uningá, 27(3): 05-09. (In Brasil)
59. Sharma, S. B., Sayyed, R. Z., Trivedi, M. H. and Gobi, T. A. (2013). Phosphate solubilizing microbes: sustainable approach for managing phosphorus deficiency in agricultural soils. SpringerPlus, 2(1): 587.
60. Silva, R., Lana, R. M. Q., Mageste, J., Oliveira, G. N. and Magela, M. L. M. (2020). Phosphate organomineral fertilizer usage compared to mineral phosphate in corn cultivation. Journal of Agricultural Science, 12(7): 92.
61. Soil Survey Manual (1951). U. S. Department of Agriculture Handbook, Washington, U. S. A.
62. Sönmez, F., Ülker, M. ve Çiftçi, V. (2002). Sıra üzeri mesafenin dört mısır çeşidinde hasıl verimi ve bazı karakterlere etkisi üzerine bir araştırma. GOÜ, Ziraat Fakültesi Dergisi, 19(1): 75-81.
63. Sridhar, M. K. C. and Adeoye, G. O. (2003). Organomineral fertilizer from urban wastes. Niger Field, 68: 91–111.
64. Srinivasarao, C., Naik, M. R., Naorem, A., Chandana, M. and Baral, K. (2024). Organo-mineral fertilizers for sustainable agriculture. Indian Journal of Fertilisers, 20(4): 366-383.
65. Süzer, S. ve Çulhacı, E. (2017). Farklı organomineral ve inorganik kompoze gübrelerin kışlık ekmeklik buğday tane verimi ve bazı verim unsurları üzerine etkileri. Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi, 5(2): 87 - 92.
66. Şenses, G., Aydın, Z. ve Kaya, M. (2015). Türkiye topraklarında organik madde içeriği ve dağılımı üzerine bir araştırma. Tarım Bilimleri Dergisi, 21(3): 101-110.
67. Tamer, N., Başalma, D., Türkmen, C. ve Namlı, A. (2016). Organik toprak düzenleyicilerin toprak parametreleri ve ayçiçeği (Helianthus annuus L.) bitkisinin verim ve verim öğeleri üzerine etkileri. Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi, 4(1): 11-20.
68. TSE (1991a). Turba-pH Tayini. (TS 9104), 3s.
69. TSE (1991b). Turba- Kül ve Organik Madde Tayini. (TS 9103), 2s.
70. Uddin, M. K., Saha, B. K., Wong, V. N. L. and Patti, A. F. (2025). Organo-mineral fertilizer to sustain soil health and crop yield for reducing environmental impact: a comprehensive review. European Journal of Agronomy, 162: 127433.
71. Ullah, S., Ai, C., Huang, S., Song, D., Abbas, T., Zhang, J., Zhou, W. and He, P. (2020). Substituting ecological ıntensification of agriculture for conventional agricultural practices ıncreased yield and decreased nitrogen losses in North China. Applied Soil Ecology, 147: 103395.
72. Uzunlu, V. ve Özcan, N. (1987). Bazı Araştırma Deneme Bulgularının Ekonomik Analiz Yöntemleri. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, Genel Yayın No: 1987/5, Araştırma Yayın No: 1987/2, Ankara, Türkiye.
73. Xue, Y., Yue, S., Liu, D., Zhang, W., Chen, X. and Zou, C. (2019). Dynamic zinc accumulation and contributions of pre- and/or post-silking zinc uptake to grain zinc of maize as affected by nitrogen supply. Frontiers in Plant Science, 10: 1203.
74. Yürür, V. ve Turgut, İ. (1992). Bazı ekmeklik buğday çeşitlerinin başlıca tarımsal karakterleri üzerinde araştırmalar. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 9: 107-117.
75. Zarcinas, B. A., Cartwright, B. and Spouncer, L. R. (1987). Nitric acid digestion and multi-element analysis of plant material by inductively coupled plasma spectrometry. Communications Soil Science and Plant Analysis, 18: 131–146.
76. Zhou, D., Mou, R., Wang, L., Liu, J., Tang, Y., Chen, J. and Kuzyakov, Y. (2025). Fertilization effects on soil organic matter chemistry. Soil and Tillage Research, 246: 106346.