Alakır Çayı Havzasında (Antalya) Toprak Kaybının Mekânsal Dağılışı ve Etkili Faktörler

Öz

Suyun neden olduğu toprak erozyonu Türkiye’nin en önemli çevresel problemlerinden biridir. Özellikle her geçengün bu sorun insanların yaptığı bilinçsiz faaliyetler nedeniyle daha da artmaktadır. Bu çalışmada Alakır Çayıhavzasındaki toprak kaybının ortaya konması ve toprak kaybındaki mekânsal farklılıklar üzerinde etkili olanfaktörlerin vurgulanması amaçlanmıştır. CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri) tabanlı RUSLE (Düzenlenmiş Evrensel ToprakKaybı Denklemi) yönteminin kullanıldığı çalışmada, çeşitli kaynaklardan toplanan çok farklı malzemelerden istifadeedilmiştir. Elde edilen bulgular, tek yönlü varyans analizi ve basit ikili korelasyon kullanılarak değerlendirilmiştir.Sonuçta havzada yıllık ortalama toprak kaybı, 5.26 t haˉ¹ yˉ¹ olarak hesaplanmıştır. Belirlenen bu toprak kaybı değeri,Türkiye ortalamasının (6.14 t haˉ¹ yˉ¹) altında olduğu için oldukça olumlu bir durumdur. Buna mukabil havzaalanında yaygın bir şekilde (% 61.9) çok hafif (Risk 1) erozyon riskinin etkili olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca istatikselanaliz sonuçlarına göre havzadaki erozyon riski ile değişkenler arasında hem anlamlı bir fark hem de pozitif (+) yönlübir ilişki hâkimdir. Havza genelinde erozyonu önlemek veya asgari düzeye indirmek amacıyla bazı tedbirleregereksinim duyulmaktadır. Bu bağlamda öncelikle, hâlihazırdaki erozyon alanları erozyon kontrol sahaları olarak ilanedilip, denetim altına alınmalıdır. Bu çalışma CBS ve istatiksel analizlerle desteklenmiş erozyon uygulamalarının dahasağlıklı sonuçlar sunduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Toprak erozyonu, RUSLE (Düzenlenmiş Evrensel Toprak Kaybı Denklemi) yöntemi, CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri), İstatistiksel analiz

Kaynakça

1. Ardel, A., Kurter, A., Dönmez, Y. 1969. Klimatoloji
2. Tatbikatı. İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
3. Arnoldous, H. M. J. 1977. Methodology used to
4. determine the maximum potential average annual
5. soil loss due to sheet and rill erosion in Morocco. FAO
6. Soils Bulletin 34: 39-51.
7. Atalay, İ. 1994. Türkiye Vejetasyon Coğrafyası. Ege
8. Üniversitesi Basımevi. İzmir.

9. Aydınalp, C., Arslan, Y. 2003. Antalya Havzasındaki
10. Büyük Toprak Gruplarının FAO/UNESCO (1990),
11. FitzPatrick (1988) ve Toprak Taksonomisi (USDA Soil
12. Taxonomy, 1998) Sistemlerine Göre Sınıflandırılması.
13. ANADOLU J. of AARI 13 (2): 117 - 139.
14. Bayramin, İ., Erpul, G., Erdogan, H. E. 2006. Use of
15. CORINE methodology to assess soil erosion risk in the
16. semi-arid area of Beypazarı, Ankara. Turkish J. Agric
17. For. 30: 81-100.
18. Cürebal, İ., Ekinci, D. 2006. Kızılkeçili Deresi Havzasında
19. CBS Tabanlı RUSLE (3D) Yöntemiyle Erozyon Analizi.
20. Türk Coğrafya Dergisi 47: 115-130.
21. Çakal, M. A., Özlü, A., Birhan, H., Bakır, H., Gültepe, N.
22. Z., Ayday, C. 1997. Tortum gölü havzasının uzaktan
23. algılama ve coğrafi bilgi sistemiyle erozyon risk
24. haritasının hazırlanması. Türkiye’nin Erozyon Sorunu
25. ve Adana’nın Yeri Kongresi, Çağrılı Bildiriler, Proje
26. Tasarımları, Önlem ve Öneriler Kitabı, 5–6 Aralık
27. , Adana.
28. Desmet, P. J. J., Govers, G. 1996. A GIS-procedure for
29. automatically calculating the USLE LS-factor on
30. topographically complex landscape units. Journal of
31. Soil and Water Conservation 51 (5): 427-433.
32. Doğan, O. 1987. Türkiye Yağışlarının Erosiv
33. Potansiyelleri. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü
34. Yayınları, Ankara.
35. Doğan, O. 2002. Türkiye Yağışlarının Erozyon Oluşturma
36. Gücü ve Üniversal Toprak Kaybı Eşitliğinin Yağış
37. Erozyon İndeks Değerleri. Köy Hizmetleri Genel
38. Müdürlüğü Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları
39. Genel Yayın No: 220, Rapor Yayın No: R-120, Ankara.
40. Doğan, O., Küçükçakar, N., Cebel, H., Akgül, S. 2000.
41. Türkiye Büyük Toprakları “K” Faktörleri. Köy
42. Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ankara Araştırma
43. Enstitüsü Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
44. Dönmez, Y. 1979. Umumi Klimatoloji ve İklim
45. Çalışmaları. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
46. Yayınları No: 2506, İstanbul.
47. Efe, R., Ekinci, D., Cürebal, İ. 2008a. Erosion Analysis of
48. Şahin Creek Watershed (NW of Turkey) Using GIS
49. Based on RUSLE (3D) Method. Journal of Applied
50. Science 8 (1): 49-58.
51. Efe, R., Ekinci, D., Cürebal, İ. 2008b. Erosion Analysis of
52. Fındıklı Creek Catchment (NW of Turkey) Using GIS
53. Based on RUSLE (3D) Method. Fresenius
54. Environmental Bulletin 17 (5): 568-576.
55. Ekinci, D. 2005. CBS Tabanlı Uyarlanmış RUSLE Yöntemi
56. İle Kozlu Deresi Havzası’nda Erozyon Analizi. İstanbul
57. Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü
58. Coğrafya Dergisi 13: 109-119.
59. Ekinci, D. 2007. Estimating of Soil Erosion in Lake
60. Durusu Basin Using Revised USLE 3D with GIS. Çantay
61. Press, İstanbul.
62. Erkal, T. 2012. Çobanlar Havzası’nda (Afyonkarahisar)
63. Toprak Erozyonun Değerlendirmesi. The Journal of
64. Academic Social Science Studies 5 (8): 543-562.
65. Erkal, T., Yıldırım, Ü. 2012. Soil Erosion Risk Assessment
66. in the Sincanlı Sub-Watershed of the Akarçay Basin
67. (Afyonkarahisar, Turkey) Using the Universal Soil Loss
68. Equation (USLE). Ekoloji 21 (84): 18-29.
69. Erkal, T., Yıldırım, Ü. 2012. Soil Erosion Risk Assessment
70. in the Sincanlı Sub-Watershed of the Akarçay Basin
71. (Afyonkarahisar, Turkey) Using the Universal Soil Loss
72. Equation (USLE). Ekoloji 21 (84): 18-29.
73. İrvem, A., Topaloğlu, F., Uygur, V. 2007. Estimating
74. spatial distribution of soil loss over Seyhan River
75. Basin in Turkey. Journal of Hydrology 336: 30-37.
76. İrvem, A., Tülücü, K. 2004. Coğrafi Bilgi Sistemi ile
77. Toprak Kaybı ve Sediment Verimi Tahmin Modelinin
78. (EST) Oluşturulması ve Seyhan-Körkün Alt Havzasına
79. Uygulanması. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri
80. Enstitüsü Dergisi No: 13,
81. http://fbe.cukurova.edu.tr/makale/cografibilgisistemi
82. .pdf., Son Erişim Tarihi: 09.02.2012.
83. Kantarcı, M. D. 2011. Alakır Çayı Havzasında Nehir Tipi
84. Hidroelektrik Santralları (HES) Kurulması
85. Girişimlerinin Ekolojik Bakımdan İrdelenmesi. Erişim
86. Adresi:
87. http://www.cem.gov.tr/erozyon/Files/resimliHaber/2
88. _corum_egitimi/Alakir_Cayi_Havzasi_2011_Kitap.
89. pdf, Son Erişim Tarihi: 26.01.2015.
90. Karabulut, M., Küçükönder, M. 2008. Kahramanmaraş
91. Ovası ve Çevresinde CBS Kullanılarak Erozyon
92. Alanlarının Tespiti. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 11
93. (2): 14-22.
94. Kefi, M., Yoshino, K., Setiawan, Y., Zayani, K., Boufaroua,
95. M. 2010. Assessment of the effects of vegetation on
96. soil erosion risk by water: a case of study of the Batta
97. watershed in Tunisia. Environmental Earth Sciences
98. (3): 707-719.
99. Kızılelma, Y., Karabulut, M. 2014. Mut Havzasında
100. Erozyona Duyarlı Alanların Belirlenmesi. Uluslararası
101. Sosyal Araştırmalar Dergisi 7 (31): 439-456.
102. Koçman, A. 1993. Türkiye İklimi. Ege Üniversitesi
103. Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü. İzmir.
104. Mitasova, H., Hofieka, J., Zlocha, M., Iverson, L. R. 1996.
105. Modeling topographic potential for erosion and
106. deposition using GIS. International Journal of
107. Geographic Information Systems 10: 629-641.
108. Morgan, R. P. C. 2005. Soil Erosion & Conservation.
109. Blackwell Publishing, USA.
110. Özşahin E., Atasoy, A. 2014. Aşağı Asi Nehri Havzası’nın
111. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve Uzaktan Algılama
112. (UA) Teknikleriyle Erozyon Analizi. ISBN: 978-975-
113. -46-2, Mustafa Kemal Üniversitesi Yayınları No:
114. , Hatay.
115. Özşahin, E. 2011. Zeytinli Çayı Havzasının (Balıkesir)
116. Erozyon Analizi. E-Journal of New World Sciences
117. Academy 6 (1): 42-56.
118. Özşahin, E. 2014. Tekirdağ İlinde CBS Tabanlı RUSLE
119. Modeli Kullanarak Erozyon Risk Değerlendirmesi.
120. JOTAF / Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi 11 (3): 45-
121. -
122. Özşahin, E., Atasoy, A. 2013. Soil Erosion Estimation in
123. Lower Asi River Catchment Using GIS. Procedia -
124. Social and Behavioral Sciences 120: 730-739.
125. Panagos, P., Christos, K., Cristiano, B., Ioannis, G. 2014.
126. Seasonal monitoring of soil erosion at regional scale:
127. An application ofthe G2 model in Crete focusing on
128. agricultural land uses. International Journal of
129. Applied Earth Observation and Geoinformation 27:
130. -155.
131. Pimentel, D. 2006. Food and environmental threat of
132. soil erosion. Journal of the Environment,
133. Development and Sustainability 8: 119-137.
134. Pradhan, B., Chaudhari, A., Adinarayana, J.,
135. Buchroithner, M. F. 2011. Soil erosion assessment
136. and its correlation with landslide events using remote
137. sensing data and GIS: a case study at Penang Island,
138. Malaysia. Environmental Monitoring and Assessment
139. (2): 80-85.
140. Renard, K. G., Foster, G. R., Weesies, G. A., Porter, J. P.
141. Revised Universal Soil Loss Equation (RUSLE).
142. Journal Soil Water Conservation 46: 30-33.
143. Şenel, M. 1997a. 1: 250.000 ölçekli Türkiye Jeoloji
144. Haritaları, Fethiye paftası. No: 2, MTA Jeoloji Etütleri
145. Dairesi, Ankara.
146. Şenel, M. 1997b. 1: 250.000 ölçekli Türkiye Jeoloji
147. Haritaları, Antalya paftası. No: 3, MTA Jeoloji Etütleri
148. Dairesi, Ankara.
149. Tağıl, Ş. 2007. Tuzla Çayı Havzasında (Biga Yarımadası)
150. CBS-Tabanlı RUSLE Modeli Kullanarak Arazi
151. Degradasyonu Risk Değerlendirmesi. Ekoloji 17: 11-
152. -
153. Tağıl, Ş. 2009. Çakırdere ve Yahu Dere Havzalarında
154. (Balıkesir) Toprak Kaybının Mekânsal Dağılışı ve
155. Etkileyen Faktörler. Balıkesir Üniversitesi Sosyal
156. Bilimler Enstitüsü Dergisi 12 (22): 23-39.
157. Yaman Kocadağlı, A. 2012. Kalkan - Kumluca Arasında
158. Kıyı Alanları Kullanımı ve Sorunları. Doktora Tezi,
159. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 530 s.
160. Yıldırım, Ü. 2011. Assessment of soil erosion at the
161. Değirmen Creek watershed area, Afyonkarahisar,
162. Turkey. In: Ayvaz M (ed), Proceedings of the
163. International Symposium on Environmental
164. Protection and Planning: Geographic Information
165. Systems (GIS) and Remote Sensing (RS) Applications
166. (ISEPP), pp.: 73-80, 28-29 June 2011, Izmir.
167. Yıldırım, Ü., Erkal, T. 2011. Prediction of soil erosion risk
168. using a GIS-based USLE model: a case study from the
169. Şuhut watershed area, Afyonkarahisar, Turkey.
170. Fresenius Environmental Bulletin 20 (4): 953-961.
171. Yıldırım, Ü., Erkal, T. 2013. Assessment of soil erosion in
172. the Ihsaniye watershed area, Afyonkarahisar, Turkey.
173. Scientific Research and Essays 8 (10): 388-397.
174. Yılmaz, E. 2006. Çamlıdere Barajı Havzasında Erozyon
175. Problemi ve Risk Analizi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara
176. Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 100 s.
177. Zhang, S., Liu, Y., Wang, T. 2014. How land use change
178. contributes to reducing soil erosionin the Jialing River
179. Basin, China. Agricultural Water Management 133:
180. -73.