ATATÜRK DÖNEMİ MESLEK EĞİTİM ÇALIŞMALARI (1923-1938)

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 17, 39 - 53, 05.05.2025

Müge Aydın

https://doi.org/10.46236/jovosst.1619477

https://izlik.org/JA46TE57EC

Öz

Eğitim ve öğretim, tarih boyunca bir toplumun gelişmişlik düzeyinin belirlenmesinde önemli bir yere sahip olmuştur. Bu açıdan bakıldığında bir milletin eğitim seviyesi ne kadar yüksek ise gelişmişlik düzeyine etkisinin de o kadar yüksek olduğunu söylemek mümkündür. Gelişmiş bir ülkenin en önemli kriterlerinden bir diğeri ise refah ve kalkınmışlık düzeyinin yüksek olmasıdır. Bunun için de nitelikli iş/meslek gücüne sahip olma oranının yüksek olması gerekir. Ancak gerek bir mesleğe duyulan ilginin giderek azalması gerekse uzun süren savaşların etkisiyle nitelikli meslek gruplarının sayısında azalma meydana gelmiş, bazı meslek grupları yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Böylece nitelikli iş/meslek gücüne duyulan ihtiyacın giderek artması üzerine çare, meslek eğitiminin eğitim ve öğretim müfredatına eklenmesinde bulunmuştur. Ülkemizde meslek eğitimi sadece müfredata eklenmekle kalmamış, meslek eğitimi için okullar açılmaya da başlanmıştır. Nitelikli meslek sahibi olmanın önemini çok iyi bilen Mustafa Kemal Atatürk, yaptığı konuşmalarda meslek ve sanat eğitimine gereken değerin verilmesi gerektiğini sıklıkla vurgulamıştır. Bu çalışmada 1923-1938 yılları arasında meslek eğitimi ile ilgili yaşanan gelişmeler, açılan okullar ve Atatürk’ün meslek eğitimi ile ilgili görüşleri incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Atatürk dönemi , Meslek eğitimi , Meslek okulları

Kaynakça

• Anonim (1923). “Mütehassıslar Bahsi”, Hâkimiyet-i Milliye, 5 Kasım 1923, nr. 959.
• Anonim (1924a). “Maarif Müşavirimiz Profesör Dewey Geldi”, Cumhuriyet, 22 Temmuz 1924, nr. 74.
• Anonim (1924b). “Reis-i Cumhurumuz ve Memleket İrfanı”, Hâkimiyet-i Milliye, 26 Ağustos 1924, nr. 1203.
• Anonim (1925a). Harita Müdüriyet-i Umumiyesi Kanunu. (2 Mayıs 1341 [2 Mayıs 1925]). T.C. Resmî Ceride 99, Kanun No. 657. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/99T.pdf adresinden 1 Kasım 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1925b). “Meslek Mekteplerimizin Islah ve Tekâmülü İçin”, İkdam, 19 Ekim 1925, nr. 10250.
• Anonim (1925c). “Avrupa’ya tahsile gidecek gençlerimiz”, Vatan, 8 Ocak 1925, nr. 127.
• Anonim (1926a). Borçlar Kanunu. (8 Mayıs 1926). T.C. Resmî Ceride 366, Kanun No. 818, md.330. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/366T.pdf adresinden 18 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1927a). Meslek Mektepleri Hakkında Kanun. (9 Haziran 1927). T.C. Resmî Ceride 606, Kanun No. 1052. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/606T.pdf adresinden 23 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1927b). “Maarif Vekilimizin Tedkîk Seyahati Neticeleri: Meslek Mektepleri Tesis Edilecek”, Cumhuriyet, 19 Mart 1927, nr. 1029.
• Anonim (1927c). Maarif Vekâleti Hesabına Memalik-i Ecnebiyeye Sanayi-i Nefise Tahsili İçin Gönderilecek Talebenin Suret-i İntihap ve Murakabesine Ait Talimatname. (1 Eylül 1927). T.C. Resmî Gazete 673. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/673T.pdf adresinden 3 Kasım 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1928). “Meslek Mektepleri Mütehassısının Mühim Beyanatı”, İkdam, 29 Mayıs 1928, nr. 10812.
• Anonim (1929a). İdare-i Hususiyelere Ait Maarif Hissesinden San’at Mekteplerine Tefrik Edilecek Mebaliğe Dair Kanun. (1 Haziran 1929). T.C. Resmî Gazete 1210, Kanun No. 1491. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1210.pdf adresinden 23 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1929b). Ecnebi̇ Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanun. (16 Nisan 1929). T.C. Resmî Gazete 6940, Kanun 1416. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1169.pdf adresinden 5 Kasım 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1930). Yüksek Ziraat Mektebi Talebesinin Çiftliklerde Staj Yapmaları Hakkında Kanun. (17 Haziran 1930). T.C. Resmî Gazete 1522, Kanun No. 1695. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1522.pdf adresinden 3 Kasım 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1931). Sanat ve Yatı Mekteplerinin İdaresi Hakkında Kanun. (22 Temmuz 1931). T.C. Resmî Gazete 1861, Kanun No. 1867. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1861.pdf adresinden 24 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1933a). Maarif Vekâleti Merkez Teşkilâtı ve Vazifeleri Hakkında Kanun. (22 Haziran 1933). T.C. Resmî Gazete 2434, Kanun No.2287. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/2434.pdf adresinden 24 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1933b). “Büyük Gazi, Dün Erkek Lisesinin Tarih İmtihanında Bulundular”, Hâkimiyet-i Milliye, 29 Haziran 1933, nr. 4289.
• Anonim (1934). “İktisat Mütehassısları”, Cumhuriyet, 5 Ağustos 1934, nr. 3681.
• Anonim (1936). Maarif Vekaleti 1935 Mali Yılı Bütçesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. (16 Mart 1936). T.C. Resmî Gazete 3259, Kanun No. 2929. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/3259.pdf adresinden 28 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Anonim (1938). Sınaî Müesseselerde ve Maden Ocaklarında Mesleki Kurslar Açılmasına Dair Kanun. (28 Haziran 1938). T.C. Resmî Gazete 3945, Kanun No. 3457. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/3945.pdf adresinden 28 Ekim 2024 tarihinde alınmıştır.
• Atatürk, M. K. (2006). Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri II (5. Baskı). Nimet Arsan (Der.), Ankara: Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Yayınları.
• Avcı, M. (2009). “Sri Lanka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 37, İstanbul, 424-425.
• Aydoğan, A. ve Özalp, R. (1977). Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilâtı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• BCA, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi. Başbakanlık Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı (30.11.1.0). 83/42/3.
• BCA. Başbakanlık Kararlar Daire Bakanlığı (1928-) (30.18.1.2). 1/2/6, 2/44/1, 6/59/18, 15/55/18, 21/4/16, 23/64/1, 28/39/9, 34/12/5, 37/44/10, 39/61/4, 47/52/4, 56/58/20, 60/91/5, 60/92/10, 63/24/17, 64/31/15, 64/4/3, 67/63/8, 69/87/17, 70/98/11, 78/76/3.
• BCA. Başbakanlık Kararlar Daire Başkanlığı (1920-1928) (30.18.1.1). 3/21/20, 9/23/4, 15/57/5, 20/46/5, 25/42/3, 25/50/5, 27/83/2, 28/27/14, 29/47/18, 30/51/6, 44/29/19.
• BCA. Başbakanlık Muamelat Genel Müdürlüğü (30.10.0.0). 60/406/1, 72/470/2.
• BCA. Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü (30.1.0.0). 90/559/2.
• BCA. Millî Eğitim Bakanlığı Genel (180.9.0.0). 126/606/11.
• BOA, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Dahiliye Nezâreti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Asayiş Kalemi (DH.EUM.AYŞ.). 75/37.
• BOA. Hariciye Nezâreti İstanbul Murahhaslığı (HR.İM.). 84/57.
• Buyse, O. (1939). Teknik Öğretim Hakkında Rapor. T.C. Maarif Vekilliği Ana Programa Hazırlıklar, Seri: B, No.3, İstanbul: Maarif Matbaası.
• Çanak, E. (2014). “Atatürk’ün Adana Ziyaretleri”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(90), 49-82.
• Demir, E. ve Şen, H. Ş. (2009). “Cumhuriyet Dönemi Mesleki ve Teknik Eğitim Reformları”. Ege Eğitim Dergisi, 10(2), 39-59.
• Dewey, J. (1939). Türkiye Maarifi Hakkında Rapor. T.C. Maarif Vekilliği Ana Programa Hazırlıklar, Seri: B, No.1, İstanbul: Devlet Basımevi.
• Doğan, H. (1983a). “Genel Eğitim-Mesleki Eğitim İlişkisi”. N. Ergen ve M. Metin (Ed.), Türkiye’de Meslek Eğitimi ve Sorunları Türk Eğitim Derneği VI. Eğitim Toplantısı: 25-26 Kasım 1982, içinde (163-194), Ankara: Türk Eğitim Derneği Yayınları.
• Doğan, H. (1983b). “Mesleki ve Teknik Eğitim”. Cumhuriyet Döneminde Eğitim, içinde (357-382), Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• Irmak, S. (1984). “Atatürk’ü Anarken”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 1(1), 164-166.
• İktisâd Esâslarımız: 17 Şubât (1)339: 4 Mart (1)339 Tarihine Kadar İzmir’de Toplanan İlk Türk İktisâd Kongresinde Kabul Olunan Esaslar ve Îrâd Olunan Nutuklar. (Basım yılı yok). İzmir: Anadolu Matbaası.
• Karanakçı, S. (1939). “Mütehassıs Meselesi”, Cumhuriyet, 5 Haziran 1939, nr. 5410.
• Kühne, A. (1939). Mesleki Terbiyenin İnkişafına Dair Rapor. T.C. Maarif Vekilliği Ana Programa Hazırlıklar, Seri: B, No.2, İstanbul: Devlet Basımevi.
• MEB, Milli Eğitim Bakanlığı. (1960). Türkiye Eğitim Milli Komisyonu Raporu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (1961). 100 Yıllık Mesleki ve Teknik Öğretim, Mesleki ve Teknik Öğretim Müsteşarlığı Yay., Genel No.119, Seri: D, No.21, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• MEB. (2017). Cumhuriyetin İlk Dönemi Eğitim Kurumları (1921-1926) Telif ve Tercüme Heyeti. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_09/29164441_heyeti_ilmiye.pdf adresinden 17 Kasım 2024 tarihinde alınmıştır.
• MEB. (2019). Geçmişten Günümüze Fotoğraflarla Mesleki ve Teknik Eğitim (11.yy-21.yy). T. C. Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Analiz ve Değerlendirme Raporları Serisi, No. 5, Ankara.
• Mi̇thatpaşa Anadolu Tekni̇k, Tekni̇k ve Endüstri̇ Meslek Li̇sesi. Mithatpaşa 150. Yıl Özel Sayı. https://mithatpasaeml.meb.k12.tr/meb_iys_dosyalar/35/01/163971/dosyalar/2018_05/17155039_25NisanC807ar1.pdf adresinden 9 Kasım 2024 tarihinde alınmıştır.
• Nadi, Y. (1937). “Maatteessüf Üniversite Tam İstediğimiz Müessese Olamadı”, Cumhuriyet, 14 Ekim 1937, nr. 4821.
• Sıdal, C. (1983). “Çıraklık Eğitimi”. Cumhuriyet Döneminde Eğitim, içinde (427-442), Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
• Şarman, K. (2005). Türk Promethe’ler: Cumhuriyet’in Öğrencileri Avrupa’da (1925-1945). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• T.B.M.M.Z.C., Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (1338 [1922]). Devre 1, İstanbul: TBMM Matbaası.
• T.B.M.M.Z.C. (1339 [1923]). Devre 1, İstanbul: TBMM Matbaası.
• T.B.M.M.Z.C. (1341 [1925]). Devre 2, İstanbul: TBMM Matbaası.
• T.B.M.M.Z.C. (1928). Devre 3, İstanbul: TBMM Matbaası.
• T.B.M.M.Z.C. (1936). Devre 5, İstanbul: TBMM Matbaası.
• T.C. Maarif Vekaleti. (1939a). Meslekî Tedrisatın İnkişaf Plânı: 1934-1936 Yıllarında Milli Müdafaa, Nafıa, İktisat, Ziraat ve Maarif Vekillikleri ile Genelkurmay Başkanlığı Mümessillerinden Teşekkül Eden Bir Komisyonun Hazırladığı Rapor. T.C. Maarif Vekilliği Ana Programa Hazırlıklar, Seri: C, No.2, Ankara: Maarif Matbaası.
• T.C. Maarif Vekaleti. (1939b). Amerikan Heyeti Raporundan: Maarif İşleri, T.C. Maarif Vekilliği Ana Programa Hazırlıklar, Seri: B, No.6, İstanbul: Devlet Basımevi.
• T.C. Millî Savunma Bakanlığı. (2020). Fotoğraflarla Atatürk ve Havacılık. Deniz Kurt vd. (Ed.), Hava Kuvvetleri Komutanlığı Tarihçe Şube Müdürlüğü, Ankara, Hava Kuvvetleri Basımevi.
• TDA, Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA)
• TDA. Ülkeler Almanya (501). 32162/127147/1.
• TDA. Ülkeler Avusturya (506). 42719/192920/111.
• TDA. Ülkeler İsviçre (540). 44630/214367.
• TDA. Ülkeler İtalya (541). 44247/210200/20.
• Yalçın, H. C. (1924), “Ecnebi Mütehassıslar”, Tanin, 1 Mart 1924, nr. 499.