ENGELLİ İNSAN KAYNAKLARI KAPSAMINDAKİ ÖĞRETMENLERİN SORUNLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ: ISPARTA ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 20 , 67 - 87 , 31.12.2025

Mahmut Sert , Berna Turak Kaplan

https://doi.org/10.46236/jovosst.1787358

https://izlik.org/JA82CU47JU

Öz

Bu çalışmada engelli bireylerin öğretmen olarak eğitim sistemi içerisindeki yeri, karşılaştıkları yapısal, sosyal ve mesleki sorunlar ile bu sorunlara yönelik çözüm önerileri ele alınmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden açımlayıcı durum deseninin kullanılmıştır. Çalışma verileri yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak farklı engel gruplarına mensup öğretmenlerle derinlemesine mülakatlar gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulgular, engelli öğretmenlerin fiziksel erişilebilirlik, atanma ve görevlendirme süreçlerinde eşitsizlik, okul ortamında dışlanma, mesleki performanslarının sorgulanması gibi sorunlarla karşılaştıklarını ortaya koymaktadır. Buna karşın bazı öğretmenler, engellerini bir motivasyon unsuru olarak görmüş ve meslekî dayanıklılık geliştirmiştir. Tezin sonucunda, engelli öğretmenlerin mesleki deneyimlerinin görünür kılınması, farkındalık eğitimlerinin yaygınlaştırılması, yasal düzenlemelerin etkin şekilde uygulanması ve öğretmen adaylarına yönelik engel türlerine göre özel destek mekanizmalarının kurulması önerilmiştir. Bu çalışma, eğitim sisteminin daha adil, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşması açısından önemli bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Engelli Öğretmenler , İnsan Kaynakları Yönetimi , Öğretmen İstihdamı , Eğitimde Eşitlik , Kapsayıcı Eğitim

PROBLEMS AND SOLUTİON PROPOSALS FOR TEACHERS WİTHİN THE SCOPE OF DİSABLED HUMAN RESOURCES:

https://izlik.org/JA82CU47JU

Öz

This study addresses the position of individuals with disabilities as teachers within the educational system, the structural, social, and professional challenges they face, and proposed solutions to these issues. The study employs a qualitative research design and uses semi-structured interviews to gather data from teachers with different types of disabilities. The data were analyzed through content analys Findings indicate that disabled teachers face difficulties such as physical inaccessibility, inequality in appointment processes, social exclusion in school environments, and doubts about their professional competence. However, some participants perceived their disability as a source of motivation and demonstrated strong professional resilience. In conclusion, the study suggests making the professional experiences of disabled teachers more visible, promoting awareness-raising initiatives, ensuring the effective implementation of legal regulations, and establishing specialized support systems for prospective disabled teachers. This research aims to contribute to the development of a more equitable, inclusive, and sustainable educational structure.

Anahtar Kelimeler

Teachers with Disabilities , Human Resource Management , Teacher Employment , Educational Equity , Inclusive Education.

Kaynakça

• Açak, M. (2011). İşitme Engelli ve İşitme Engelli Olmayan Futbolcuların Benlik Saygıları ve Saldırganlık Düzeylerinin İncelenmesi, Doktora Tezi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
• Ada, S. (1991). “Öğretmenlik Uygulamasının Anlam ve Kapsamı”, Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 3, 9-15.
• Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2014). Aile Eğitim Rehberi Görme Engelli Çocuklar. Ankara: Grafer Tasarım Baskı Ambalaj. https://www.aile.gov.tr/media/5632/gorme-engelli-cocuklar-aile-egitim-rehberi-link-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf adresinden 15 Ocak 2023 tarihinde alınmıştır.
• Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2013). Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme ve Türkiye Uygulama Raporu. Ankara: ASPB. https://www.aile.gov.tr/eyhgm/engellilerin-haklarina-iliskin-sozlesme/sozlesme-surumleri-ve-ek-protokol/normal-surum/tam-metin/ adresinden 1 Aralık 2024 tarihinde alınmıştır.
• Aktaş, F. N. (2025). Early teaching experiences of pre-service mathematics teachers with low vision: challenges and proposed solutions. Gazi University Journal of Gazi Education Faculty, 45(1), 169-200.
• Akyüz (2021). “The Development of Environmental Human Rights”, International Journal of Environment and Geoinformatics (IJEGEO), 8(2), 218-225. doi. 10.30897/ijegeo.839725
• Altunok Habalı, Z. (2019). Engellilerin istihdam edilebilirliğine yönelik nitel bir araştırma, Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders, DSM-5-TR. Washington, DC. (5. edition revised).
• Anastasiou, D., and Kauffman, J. M. (2012).” Disability As Cultural Difference: Implications for Special Education”, Remedial and Special Education, 33(3), 139-149.
• Anderson, R. J., Keller, C. E. ve Karp, J. M. (1998). Enhancing diversity: Educators with disabilities, Washington: Gallaudet University Press.
• Arslan, H., ve Altıntaş, G. (2014). “Engellilerin Çalışma Yaşamına Katılımını Arttırarak Toplumla Kaynaşmalarını Sağlamayı Hedefleyen Bir Model Önerisi”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 165-186.
• Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman and Company.
• Baybora, D. (2006). Çalışma hayatında özürlülere karşı ayrımcılık. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (51), 229-269.
• Beauchamp, C., ve Thomas, L. (2009). “Understanding Teacher Identity: An Overview of Issues in The Literature and Implications for Teacher Education”, Cambridge Journal of Education, 39(2), 175–189. https://doi.org/10.1080/03057640902902252
• Birleşmiş Milletler İnsan Hakları, (1975). Engelli Hakları Bildirgesi. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/declaration-rights-disabled-persons adresinden 2 Aralık 2019 tarihinde alınmıştır
• Burcu, E. (2015). Engellilik Sosyolojisi, Ankara: Anı Yayıncılık.
• Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev). Ankara: Siyasal Kitabevi (Orijinal eserin basım tarihi 2013).
• Creswell, J. W. & Creswell, J. D. (2021). Araştırma Tasarımı: Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları (Çev. Engin Karadağ). Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Cumurcu, B. E., Karlıdağ, R., ve Almış, B. H. (2012). “Fiziksel Engellilerde Cinsellik, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar”, Current Approaches in Psychiatry, 4(1), 84-98.
• Çağlar D. (1979). Geri Zekâlı Çocuklar ve Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi.
• Çakmak, Z. A., ve Çiftçi, G. E. (2010). “Akademik Personelin Engelli Bireyin İstihdamına İlişkin Görüşleri Üzerine Bir Araştırma”, Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 10(1-2), 67-83.
• Day, C., Sammons, P., Stobart, G., Kington, A., ve Gu, Q. (2006). Variations in teachers’ work, lives and effectiveness. Canada: DES Publications.
• Demir, A. Z. ve Eliöz, M. (2016). “Engelli Bireylerin Eğitim ve İstihdamı İçin Bir Model Önerisi”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 33, 76-90.
• Dönmez Baykoç, N., Sümer, A., ve Uyaroğlu, B. (2010). Görme engelli çocuklar ve eğitimleri. (Ed. Necate BAYKOÇ). Öğretmenlik Programları İçin Özel Eğitim içinde (45-80), Ankara: Gündüz Eğitim ve Yayıncılık.
• Du Feu, M., ve Chovaz, C. (2014). Professional Perspectives on Deafness Evidence and Applications Mental Health and Deafness. (1. Edition). New York: Oxford University Press.
• Eryılmaz, B., ve Zengin, B. (2013). “Bodrum Destinasyonunda Engelli Turizm Pazarının Değerlendirilmesi”, Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, 6(11), 52-74.
• Freeman, S. F. ve Alkin, M. C. (2000). “Academic and Social Attainments of Children with Mental Retardation İn General Education And Special Education Settings”. Remedial and Special Education, 21(1), 3-26.
• Greenwald, A. G., ve Krieger, L. H. (2006). “Implicit Bias: Scientific foundations”, California Law Review, 94(4), 945–967. https://doi.org/10.15779/Z38G52F
• Gürgür, H., Kış, A., ve Akçamete, G. (2012). “Engelli Öğretmenlerin İş Doyumları ve Çalışma Koşulları”, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(23), 272-294.
• Imrie, R. (2004). “Disability, Embodiment and The Meaning Oo The Home”. Housing Studies, 19(5), 745–763. https://doi.org/10.1080/0267303042000249183
• Kalaycı, S. (2020). Engelli Bireylerin Kamusal Hizmetlere Erişebilmesinde Belediyenin Yeri cilt 1, 83-104.
• Karakoç Ö. (2010). İşitme Engelli Milli Sporcular ile Spor Yapmayan İşitme Engellilerin Benlik Saygısı Düzeylerinin Araştırılması, Yüksek Lisans Tezi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
• Kashdan, T. B., ve Rottenberg, J. (2010). “Psychological Flexibility as A Fundamental Aspect of Health”, Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.03.001
• Kırlıoğlu, H. İ. (2015). Zihinsel engellilere yönelik durumun ve hizmetlerin uzman görüşleri perspektifinde değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Konya..
• Korkmaz, B. C. (2023). “Türkiye’de Engelli İstihdamında Yaşanan Zorluklar”, Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 23(1), 62-81. https://doi.org/10.54961/uobild.1264127
• McKenzie, K., Milton, M., Smith, G., and Ouellette-Kuntz, H. (2016). “Systematic Review of the Prevalence and Incidence of Intellectual Disabilities: Current Trends and Issues”, Current Developmental Disorders Reports, 3(2), 104–115.
• Milli Eğitim Bakanlığı, (2015). Millî Eğitim Bakanlığı Öğretmen Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği. https://oygm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_11/08144242_mevzuat.pdf adresinden 14 Şubat 2025 tarihinde alınmıştır.
• Milli Eğitim Bakanlığı. (2017). Çocuk Gelişimi ve Eğitimi, Görme Yetersizliği, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024, 25 Aralık). Dil ve konuşma bozukluğu aile eğitimi kitap seti yayımlandı. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://orgm.meb.gov.tr/www/dil-ve-konusma-bozuklugu-aile-egitimi-kitap-seti-yayimlandi/icerik/2995 adresinden 21 Nisan 2025 tarihinde alınmıştır.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Zihinsel Yetersizliği Olan Bireyler İçin Destek Eğitim Programı. https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_03/13111054_21132431_zihinsel.pdf adresinden 2 Nisan 2025 tarihinde alınmıştır.
• Oliver, M., ve Barnes, C. (2012). The new politics of disablement. Palgrave Macmillan.
• Özdemir, S. ve Başkonak, M. (2018). Özel eğitimde din eğitimi, Ankara: Grafiker Yayınları.
• Özgökçeler, S., ve Alper, Y. (2010). “Özürlüler Kanunu’nun Sosyal Model Açısından Değerlendirilmesi”. İşletme ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 33-54.
• Öztürk, M. (2011). Türkiye'de engelli gerçeği, İstanbul: Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği.
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (3. Baskı). ( M. Bütün ve S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi (Orijinal eserin basım tarihi 2001).
• Poyraz, E. ve Eyidiker, U. (2019) Engellilerin Kamuda İstihdamının Hukuksal İncelemeleri, Uluslararası Sosyal Politika Kongresi (TAEM Kongreleri), Ankara, 18-20 Haziran 2019.
• Polat, Ş. (2022). Duygusal bağlılık, örgüt kaynaklı öz saygı, örgütsel adalet ve destek arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 23(2), 345-364. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.771552.
• Rasmussen, M. U., ve Yıkmış, A. (2020). “Özel Gereksinimli Çocukların Mesleki Eğitim Ve İstihdamına Yönelik Annelerin Görüşlerinin İncelenmesi”, Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 324-345.
• Sevinç, Ş., Aslan, F., ve Burcu, Ö. (2015). İşitme Engelliler için Öğretmen Kılavuz Kitabı. Anakara: Milli Eğitim Bakanlığı.
• Shakespeare, T. (2013). Disability rights and wrongs revisited (2nd ed.). Routledge.
• Şen, M. (2018). “Türkiye’de Engellilere Yönelik İstihdam Politikaları: Sorunlar ve Öneriler”, Sosyal Güvenlik Dergisi, 8(2), 129-152.
• Tanrıdağ, O. (2009). “Nöroloji Pratiğinde Konuşma ve Dil Bozuklukları”, Turkish Journal of Neurology/Turk Noroloji Dergisi, 15(4), 155-160.
• Tapan, M. G., Derin, M., ve Şahbikan, İ. (2019). “İşitme ve Konuşma Engelli Çocuğa Sahip Olan Annelerin Yaşadıkları Sosyal Sorunlar Üzerine Nitel Bir Araştırma”. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6(39), 1877-1888.
• Topbaş, S. (2015). “Dil ve Konuşma Bozuklukları: Geç Konuşan Çocuklar Ve Dil Bozukluğu”. Ana Baba Okulu, 75-84.
• Türkan, H. (2019). Görme Engelli Öğretmenlerin İş Yaşamında Karşılaştığı Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Yüksek Lisans Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı. (2008, 3 Aralık). Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun. Resmî Gazete, 27084. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/12/20081218-1.htm adresinden 1 Nisan 2025 tarihinde alınmıştır.
• Türkiye Cumhuriyeti Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2023). Engelli Hizmetlerinin Geliştirilmesi Çalışma Grubu Raporu. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Engelli-Hizmetlerinin-Gelistirilmesi adresinden 3 Şubat 2024 tarihinde alınmıştır.
• World Health Organization. (2024). Global report on health equity for persons with disabilities. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240063600 adresinden 2 Mart 2025 tarihinde alınmıştır
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2016). Nitel araştırma yöntemleri (10. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.