İktisat ve Maliye Disiplinleri Açısından Vergi Teorisi’nin Kökenleri: Siyasal mı, Yoksa İktisadi mi?

Yıl 2025, Sayı: 74, 170 - 189, 26.11.2025

Adnan Doğruyol

https://doi.org/10.26650/mcd2025-1700896

Öz

Vergi teorisi, iktisadi düşüncenin en temel alanlarından biri olup, tarihsel süreç içerisinde farklı iktisat ekolleri tarafından çeşitli kuramsal yaklaşımlarla ele alınmıştır. Verginin yalnızca devletin gelir elde etme aracı olarak değerlendirilmesi yetersiz kalmakta; aynı zamanda ekonomik aktörlerin davranışları, kaynak tahsisi, gelir dağılımı, tasarruf ve yatırım kararları üzerindeki etkileriyle birlikte çok boyutlu bir analiz alanı sunmaktadır. Özellikle Keynesyen iktisatçılar, vergi politikalarının toplam talep üzerindeki etkisini vurgulayarak, ekonomik istikrarın sağlanmasında maliye politikalarının aktif kullanımını savunurken; klasik ve neoklasik iktisat yaklaşımları, vergi sistemlerini piyasa mekanizmasının etkinliği, bireylerin rasyonel karar alma süreçleri ve teşvik mekanizmaları bağlamında değerlendirmektedir. Bu çerçevede, vergiye ilişkin teorilerin yalnızca siyasal ideolojiler, hukuki çerçeveler veya kamu maliyesine dair teknik düzenlemeler üzerinden değil; aynı zamanda iktisadi düşüncenin temel kabulleri olan homo economicus, fayda ve kâr maksimizasyonu, rasyonel seçim teorisi, marjinal fayda ve fırsat maliyeti gibi kavramlar üzerinden de ele alınması gerekmektedir. Bu çalışmanın temel hipotezi, vergi kavramının kuramsal kökenlerinin yalnızca siyasal ve hukuki referanslarla sınırlı olmadığı; iktisadi düşüncenin tarihsel gelişimi, birey ve kurum davranışlarına dair teorik varsayımlar ve mikromakro düzeydeki etkileşim mekanizmaları ile birlikte şekillendiğini ileri sürmektedir. Böylece vergi, çok disiplinli bir çerçevede analiz edilmesi gereken bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır

Anahtar Kelimeler

Vergi , Devlet , Klasik , Neo-Klasik İktisat , Fayda

Origins of Tax Theory in Terms of Economics and Public Finance: Political or Economic?

Öz

Tax theory is a fundamental area of economic thought, approached differently by various economic schools throughout history. While taxation is often seen primarily as a tool for public revenue generation, its broader economic effects on individual and institutional behavior, resource allocation, income distribution, and investment decisions are equally important. Keynesian economists focus on the impact of taxes on aggregate demand and advocate the active use of fiscal policy to stabilize economic fluctuations. Meanwhile, classical and neoclassical approaches emphasize rational decisionmaking, market efficiency, and incentive structures in analyzing tax systems and their economic consequences. Therefore, tax theory should not be understood solely through political or legal frameworks but also through core economic concepts such as homo economicus, utility maximization, rational choice theory, marginal utility, and opportunity cost. This study hypothesizes that the origins of tax theory are rooted not only in political and legal considerations but also deeply embedded in the historical development of economic thought and its assumptions about individual and institutional behavior. Consequently, taxation emerges as a complex and multidimensional phenomenon that requires comprehensive analysis from both economic and interdisciplinary perspectives to fully understand its role in shaping the dynamic relationship between the state, market, and economic agents.

Anahtar Kelimeler

Tax , State , Classic , Neo-Classic Economy , Utility

Kaynakça

• Aizenman, J., & Lee, J. (2010). Real exchange rate, mercantilism and the learning by doing externality. Pacific Economic Review, 15(3), 324-335. google scholar
• Aktan, C. C. (2018). Vergi felsefesi aydınlanma çağı düşünürlerinin keyfî vergileme üzerine eleştirel düşünceleri. Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 10(2), 171-201. google scholar
• Anderson, T. G. (2020). Cameralism and the production of space in the eighteenth-century Romanian Banat: The grid villages of the ‘Danube Swabians’. Journal of Historical Geography, 69, 55-67. google scholar
• Antonakas, N. P., Seimenis, I., & Konstantopoulos, N. (2014). The organizational structure of the public service and its role on the level of corruption: The case of Greek tax administration. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 148, 494-500. google scholar
• Banzhaf, H. S., & Lavery, N. (2010). Can the land tax help curb urban sprawl? Evidence from growth patterns in PennsYlvania. Journal of Urban Economics, 67(2), 169-179. google scholar
• Bosquet, B. (2000). Environmental tax reform: Does it work? A survey of the empirical evidence. Ecological Economics, 34(1), 19-32. google scholar
• Bost, M. W. (2018). A revolutionary epideictic: Debt and communitY in Karl Marx’s The Civil War in France. Rhetoric Society Quarterly, 48(4), 411-431. google scholar
• Buchanan, J. M., & Tullock, G. (1977). The expanding public sector: Wagner squared. Public Choice, 147-150. google scholar
• Clark, B. S., & Elliott, J. E. (2001). John Stuart Mill’s theorY of justice. Review of Social Economy, 59(4), 467-490. google scholar
• Congleton, R. D., & Lee, S. (2009). Efficient mercantilism? Revenue-maximizing monopolY policies as Ramsey taxation. European Journal of Political Economy, 25(1), 102-114. google scholar
• Davis, T. (2002). David Ricardo, financier and empirical economist. European Journal of the History of Economic Thought, 9(1), 1-16. google scholar
• De Jager, N. E., Graafland, J. J., & Gelauff, G. M. (1996). A negative income tax in a mini-welfare state: A simulation exercise with MIMIC. Journal of Policy Modeling, 18(2), 223-231. google scholar
• Demirhan, H. (2018). Latin Amerika vergi sistemi deneyimi olarak Bolivya vergi sistemi. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 832-850. google scholar
• Drylie, S. (2021). Adam Smith on schooling: A classical liberal rereading. Journal of Economic Behavior & Organization, 184, 748-770. google scholar
• England, C. W. (2023). Land and liberty: Henry George and the crafting of modern liberalism. JHU Press. google scholar
• Foldvary, F. E., & Minola, L. A. (2017). The taxation of land value as the means towards optimal urban development and the extirpation of excessive economic inequality. Land Use Policy, 69, 331-337. google scholar
• Fugaru, A. (2015). The fiscal tradition in Europa-a hindrance to achieving the Fiscal Union? Procedia Economics and Finance, 22, 412-421. google scholar
• Grampp, W. D. (1993). An appreciation of mercantilism. L. Magnusson (Ed.), Mercantilist economics (pp. 59-85). Springer Netherlands. google scholar
• Hume, D. (1875). Essays moral, political, and literary (Vol. 1). Longmans, Green, and Company. google scholar
• Hupfel, S., & Missemer, A. (2023). Decommodifying wealth: Lauderdale and ecological economics beyond the Lauderdale paradox. Ecological Economics, 207, 107780. google scholar
• Iacopetta, M. (2021). Class differences and the commercial revolution: An equilibrium selection storY. Economic Modelling, 100, 105508. google scholar
• Kaneti, S. (1987). Vergi hukuku. Özdem Kardeşler Matbaası. google scholar
• Kazgan, G. (1992). İktisadi düşünce veya politik iktisadın evrimi. Remzi Kitabevi. google scholar
• Keynes, J. M. (1980). İstihdam, faiz ve para genel teorisi (A. Baltacıgil, Çev.). Minnetoğlu Yayınları. google scholar
• Kurz, H. D. (2022). David Ricardo: On the art of ‘elucidating economic principles’ in the face of a ‘labYrinth of difficulties’. H. D. Kurz ve N. Salvadori (Ed.), Competition, value and distribution in classical economics (pp. 9-40). Routledge. google scholar
• Marciniak, A. (2017). Prevention of evil, production of good: Jeremy Bentham’s indirect legislation and its contribution to a new theory of prevention. History of European Ideas, 43(1), 83-105. google scholar
• Martin, C. (2021). Adam Smith and the poor: A textual analYsis. Journal of Economic Behavior & Organization, 184, 837-849. google scholar
• Musso, P. (2020). Religion and political economy in Saint-Simon. G. Faccarello (Ed.), Political economy and religion (pp. 185-203). Routledge. google scholar
• Pehlivan, O. (2019). Vergi hukuku: Genel hükümler ve Türk vergi sistemi. Celepler Matbaacılık Yayın ve Dağıtım. google scholar
• Petty, W. (1899). The economic writings of Sir William Petty (C. H. Hull, Ed., Vol. 1-2). Cambridge University Press. google scholar
• Quinn, M. (2017). Jeremy Bentham, choice architect: Law, indirect legislation, and the context of choice. History of European Ideas, 43(1), 11-33. google scholar
• Ricardo, D. (2007). Ekonomi politiğin ve vergilendirmenin ilkeleri (T. Ertan, Çev.). Belge Yayınları. google scholar
• Schumpeter, J. A. (1976). Capitalism, socialism, and democracy (Original work published 1942). Allen & Unwin. google scholar
• Şen, H., & Sağbaş, İ. (2023). Vergi teorisi ve politikası. Ekin Kitabevi Yayınları. google scholar
• SkidelskY, R. (2009, June 9). Economists clash on shifting sands. Financial Times. google scholar
• Smith, A. (2001). Ulusların zenginliği I (A. Yunus, & M. Bakırcı, Çev.). Alan Yayıncılık. (Orijinal eser 1776’da Yayımlanmıştır) google scholar
• Smith, A. (2002). Ulusların zenginliği II (M. T. Akad, Çev.). Alan Yayıncılık. (Orijinal eser 1776’da Yayımlanmıştır) google scholar
• Sönmez, S. (2023). Türk gelir vergisi tarife Yapısının sosyal adalet eksenli vergi adaleti kapsamında incelenmesi. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 20(1), 115-163. google scholar
• Stewart, M. (1980). Keynes devrimi (A. Baltacıgil, Çev.). Minnetoğlu Yayınları. google scholar Stiglitz, J. (1994). Kamu Kesimi ekonomisi (2. baskı) (Ö. F. Batırel, Çev.). Marmara Üniversitesi Yayınları. google scholar
• Susam, N. (2020). Kamu maliyesi. Beta Basın Yayım. google scholar
• Tondani, D. (2009). Universal basic income and negative income tax: Two different ways of thinking redistribution. The Journal of Socio-Economics, 38(2), 246-255. google scholar
• Turanlı, R. (2000). İKtisadi düşünce tarihi (3. baskı). Bilim Teknik Yayınevi. google scholar
• Turhan, S. (1977). Vergi teorisi (1. baskı). İstanbul Üniversitesi Fakültesi Yayınları. google scholar
• Villeneuve, L. (2023). John Stuart Mill and the art of consumption. The European Journal of the History of Economic Thought, 1-19. google scholar
• Yegen, B. (2024). Vergilemede adalet ilkesi çerçevesinde ödeme gücünün tespitine ilişkin tekniklerin değerlendirilmesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (63), 365-373. google scholar
• Yolal, M. (2017). Verginin tarihsel gelişiminin ve mali fonksiyonun geçmişten günümüze değerlendirilmesi. Vergi Raporu, 215, 9-27. google scholar