TR
EN
Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme
Öz
Bu klasik derleme, çevreye yönelik bireysel ve toplumsal davranışların halk sağlığı üzerindeki etkilerini halk sağlığı hemşireliği perspektifinden kapsamlı biçimde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Derleme kapsamında çevre dostu ve çevreyi kirleten davranış türleri, bu davranışların sosyodemografik ve çevresel belirleyicileri ile solunum, kardiyovasküler, nörolojik-psikolojik, bulaşıcı ve onkolojik hastalıklar üzerindeki etkilerine ilişkin ulusal ve uluslararası literatür incelenmiştir. Bu doğrultuda, 2015–2025 yılları arasında Türkçe ve İngilizce dillerinde yayımlanmış çalışmalar PubMed, Scopus, Web of Science ve Google Scholar veri tabanlarında sistematik olmayan bir tarama ile değerlendirilmiştir.
Literatür bulguları, çevre dostu davranışların hava kirliliğine maruziyeti azaltarak solunum ve kardiyovasküler hastalık riskini düşürdüğünü; yeşil alanlara erişim ve doğa temelli aktivitelerin psikolojik iyi oluşu ve ruh sağlığını desteklediğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık, çevreyi kirleten davranışların hava kirliliği, iklim değişikliği ve çevresel bozulma yoluyla kronik hastalıklar, bulaşıcı hastalıklar ve kanser yükü ile anlamlı biçimde ilişkili olduğu bildirilmektedir. Çevresel davranışların eğitim düzeyi, gelir, yaş, cinsiyet, aile yapısı ve doğayla etkileşim gibi çok sayıda bireysel ve yapısal belirleyiciyle ilişkili olduğu; bu davranışların yalnızca bireysel tercihlerle açıklanamayacağı vurgulanmaktadır.
Halk sağlığı hemşireleri, birincil koruma, çevresel risklerin değerlendirilmesi, sağlık eğitimi, davranış değişikliği danışmanlığı ve savunuculuk rolleri aracılığıyla çevre–sağlık etkileşiminin yönetiminde stratejik bir konuma sahiptir. Türkiye’de çevresel davranışlar ile sağlık çıktıları arasındaki ilişkiyi doğrudan ele alan çalışmaların sınırlı olduğu dikkate alındığında, halk sağlığı hemşireliğinin bu alandaki rolünün güçlendirilmesi, çevre sağlığı temelli eğitim ve müdahale programlarının yaygınlaştırılması ve sağlık sonuçlarıyla ilişkilendirilen araştırmaların artırılması önerilmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Alyami, M. M., Balharith, F. H., Ravi, S. K., & Reddy, R. S. (2025). Urban air pollution and chronic respiratory diseases in adults: Insights from a cross-sectional study. Frontiers in Public Health, 13, 1-11. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1507882
- Anderson, D. J., & Krettenauer, T. (2021). Connectedness to nature and pro-environmental behaviour from early adolescence to adulthood: A comparison of urban and rural Canada. Sustainability, 13(7), 1-17. https://doi.org/10.3390/su13073655
- Argacha, J. F., Bourdrel, T., & Van De Borne, P. (2018). Ecology of the cardiovascular system: A focus on air-related environmental factors. Trends in Cardiovascular Medicine, 28(2), 112–126. https://doi.org/10.1016/j.tcm.2017.07.013
- Berman-Rosa, M., Logan, J., Ghazawi, F. M., Le, M., Conte, S., Netchiporouk, E., Mukovozov, I. M., Cyr, J., Mourad, A., Miller, W. H., & others. (2022). Analysis of geographic and environmental factors and their association with cutaneous melanoma incidence in Canada. Dermatology, 238(6), 1006–1017. https://doi.org/10.1159/000524949
- Bouman, T., Steg, L., & Perlaviciute, G. (2021). From values to climate action. Current Opinion in Psychology, 42, 102–107. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.04.010
- Cavalier, H., Trasande, L., & Porta, M. (2023). Exposures to pesticides and risk of cancer: Evaluation of recent epidemiological evidence in humans and paths forward. International Journal of Cancer, 152(5), 879–912. https://doi.org/10.1002/ijc.34300
- Charlson, F., Ali, S., Benmarhnia, T., Pearl, M., Massazza, A., Augustinavicius, J., & Scott, J. G. (2021). Climate change and mental health: A scoping review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(9), 1-23. https://doi.org/10.3390/ijerph18094486
- Costa, M. J. S., Azeiteiro, U., Ryan, R., Ferrito, C., & Melo, P. (2025). Nursing interventions to reduce health risks from climate change impact in urban areas: A scoping review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 22(8), 1-33. https://doi.org/10.3390/ijerph22081177
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Çevre Sağlığı, Halk Sağlığı Hemşireliği
Bölüm
Derleme
Yayımlanma Tarihi
27 Nisan 2026
Gönderilme Tarihi
22 Aralık 2025
Kabul Tarihi
17 Ocak 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 8 Sayı: 1
APA
Akbaş, H., & Erol, S. (2026). Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 8(1), 57-65. https://doi.org/10.54061/jphn.1846757
AMA
1.Akbaş H, Erol S. Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme. Halk Sag Hem Der. 2026;8(1):57-65. doi:10.54061/jphn.1846757
Chicago
Akbaş, Hatice, ve Saime Erol. 2026. “Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme”. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi 8 (1): 57-65. https://doi.org/10.54061/jphn.1846757.
EndNote
Akbaş H, Erol S (01 Nisan 2026) Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi 8 1 57–65.
IEEE
[1]H. Akbaş ve S. Erol, “Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme”, Halk Sag Hem Der, c. 8, sy 1, ss. 57–65, Nis. 2026, doi: 10.54061/jphn.1846757.
ISNAD
Akbaş, Hatice - Erol, Saime. “Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme”. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi 8/1 (01 Nisan 2026): 57-65. https://doi.org/10.54061/jphn.1846757.
JAMA
1.Akbaş H, Erol S. Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme. Halk Sag Hem Der. 2026;8:57–65.
MLA
Akbaş, Hatice, ve Saime Erol. “Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme”. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, c. 8, sy 1, Nisan 2026, ss. 57-65, doi:10.54061/jphn.1846757.
Vancouver
1.Hatice Akbaş, Saime Erol. Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme. Halk Sag Hem Der. 01 Nisan 2026;8(1):57-65. doi:10.54061/jphn.1846757