The Ta‘rib Coordination Agency And Its Contributions to Terminological Studies

Yıl 2025, Sayı: 16, 97 - 115, 27.12.2025

Bahar Arıkan , Ömer İshakoğlu

https://doi.org/10.48131/jscs.1771407

Öz

The continuous development of science and technology has led to the emergence of numerous new terminologies from various disciplines in Arabic, as is the case in every language. The proliferation of new terms has made it challenging to control and regulate terminology, particularly in the fields of science and technology. Numerous terminological commissions have been established in various Arab countries to translate newly coined terms into Arabic, and each institution has established specific standards and conducted studies on terminological production. However, the work carried out by these language institutions has largely consisted of finding equivalents for words frequently used in everyday language and has been insufficient in achieving terminological unity across the Arab world. To ensure the unity of terminology in the Arab world and to make terminology discovery more systematic, the Ta‘rib Coordination Agency (Mektebu Tensîki’t-Ta‘rib) was founded in Rabat, the capital of Morocco, in 1961. The fundamental mission of the Agency is to regulate the process of introducing modern scientific terms into Arabic and ensuring their effective use. The agency has made significant contributions to ta‘rib studies through organized ta‘rib symposia, published multilingual dictionaries, the journal al-Lisânu’l-‘Arabi, where studies are published, and digital platforms such as ARABTERM, a four-lingual electronic dictionary of terminology. These efforts within the agency have greatly contributed to the successful implementation of the ta‘rib movement across all disciplines and have served to disseminate the terms discovered throughout the Arab world through educational and scientific publications. This study evaluates the efforts of the agency in question to unify, translate and define terminology into Arabic and aims to reveal the significance of these efforts in terms of terminology production and management.

Anahtar Kelimeler

Term , Arabization , terminology , Arabization Coordination Bureau , Mektebu Tensîki’t-Ta‘rîb

Ta‘rîb Koordinasyon Ajansı ve Istılah Çalışmalarına Katkıları

Öz

Bilim ve teknolojinin sürekli gelişmesi her dilde olduğu gibi Arapçada da farklı disiplinlere ait çok sayıda yeni ıstılahın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bu durum; özellikle bilim ve teknoloji alanlarında, ıstılahların kontrolünü ve düzenlenmesini zorlaştırmıştır. Yeni ortaya çıkan ıstılahların Arapçaya aktarılması amacıyla farklı Arap ülkelerinde birçok dil kurumu kurulmuş ve her kurum ıstılah üretimi konusunda belli standartlar belirleyip çalışmalar yapmıştır. Ancak, dil kurumlarının yaptığı çalışmalar, daha çok günlük dilde sıklıkla kullanılan kelimelerin karşılıklarını bulmaktan ibaret olmuş ve Arap ülkeleri arasında ıstılah birliği sağlama konusunda yetersiz kalmıştır. Arap dünyasında ıstılah birliğini sağlamak ve yapılan çalışmaları daha sistematik bir hale getirmek amacıyla Fas’ın başkenti Rabat’ta 1961 yılında Ta‘rîb Koordinasyon Ajansı (Mektebu Tensîki’t-Ta‘rîb) kurulmuştur. Bu ajans, modern bilimsel ıstılahların Arapçaya kazandırılması ve etkin şekilde kullanılması sürecini düzenlemeyi kendine şiar edinmiştir. Ayrıca, düzenlediği ta‘rîb sempozyumları, yayımlanan çok dilli sözlükler, yapılan çalışmaların yayınlandığı el-Lisânu’l-‘Arabî Dergisi ve dört dilli bir elektronik ıstılahlar sözlüğü olan ARABTERM gibi dijital platformlar aracılığıyla ta‘rîb çalışmalarına büyük katkılar sağlamıştır. Ajansın bünyesinde gerçekleştirilen bu çalışmalar, ta‘rîb hareketinin tüm disiplinlerde başarılı biçimde uygulanmasına olanak sağlamış ve bulunan ıstılahların eğitim ve bilimsel yayınlar aracılığıyla Arap dünyasında yaygınlaşmasına hizmet etmiştir. Bu makale, söz konusu ajansın yaptığı ıstılahları birleştirme, Arapçaya kazandırma ve tanımlama çalışmalarını değerlendirmekte ve bu çabaların ıstılah üretimi ve yönetimi açısından taşıdığı önemi ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Istılah , ta‘rîb , terim bilim , Ta‘rîb Koordinasyon Ajansı , Mektebu Tensîki’t-Ta‘rîb.

Kaynakça

• Abdulaziz, M. H. (1990). et-Ta‘rîb fi’l-kadîm ve’l-hadîs. Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî.
• Ahmet, A. O. S. (2016). Menheciyyetu mektebi tensîki’t-ta‘rîb fî i‘dâdi’l-me‘âcimi’l-muvahhade ve tahyînihâ. el-Lisânu’l-‘Arabî, (76), 171–184.
• Aksan, D. (2015). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aktaş, S., & Kırkız, M. (2016). Arap dilinde ta‘rîb olgusu. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(2), 17–38.
• Atalay, B. (1946). Türkçe’de kelime yapma yolları. TDK.
• Belazooui, S. (2018). Cuhûdu mektebi tensîki’t-ta‘rîb fî tevhîdi’l-mustalahi’l-lisânî’l-‘Arabî beyne’l-vâki‘ ve’l-me’mûl. Mecelletu ‘Ulûmi’l-Lugati’l-‘Arabiyye ve Âdâbihâ, 13(2), 129–146.
• Bû Abdullah, L. U. (t.y.). Medhal ilâ ‘ilmi’l-mustalah ve’l-mustalahiyye. Dâru’l-Emel.
• Cebbar, H. T. (2019). Cuhûdu mektebi tensîki’t-ta‘rîb fî tevhîdi’l-mustalahî ve’s-sınâ‘ati’l-mu‘cemiyye. Cusûru’l-Ma‘rife, 3(5), 536–549.
• Çetin, N. M. (1991). Arap. DİA, (3), 276–309.
• Delîlu Mektebi Tensîki’t-Ta‘rîb. (2024). Delîlu mektebi tensîki’t-ta‘rîb. http://www.arabization.org.ma/files/guide_bca.pdf
• Gibb, H. A. R. (1991). İslam medeniyeti üzerine araştırmalar. Endülüs Yayınları.
• Fahmy, K. (2010). Paşanın adamları: Kavalalı Mehmed Ali Paşa, ordu ve modern Mısır. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Halîfe, A. (1988). el-Lugatu’l-‘Arabiyye ve’t-ta‘rîb fi’l-‘asri’l-hadîs. Min Menşûrâti Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyyeti’l-Urduniyye.
• Harb, M. (2003). Mecma‘u’l-lugati’l-‘Arabiyye. DİA, (28), 260–261.
• Hicazî, M. F. (t.y.). el-Usûsu’l-lugaviyye li ‘ilmi’l-mustalah. Mektebetu Garîb.
• el-Hilâlî, S. (1995). Tatvîru menheciyyeti vad‘i’l-mustalahâti’l-‘ilmiyye ve rumûzihâ ve muhtasarâtihâ ve tevhîdihâ ve işâ‘atihâ. el-Lisânu’l-‘Arabî, (39), 59–86.
• İbn Manzûr. (t.y.). el-Lisânu’l-‘Arab. Dâru Sâdır.
• Karaarslan, N. Ü. (2011). Ta‘rîb. DİA, (40), 26–28.
• Kaya, M. (1992). Beytülhikme. DİA, (6), 88–90.
• Kutluoğlu, M. H. (2022). Kavalalı Mehmed Ali Paşa. DİA, (25), 62–65.
• Savran, A. (1991). 19. yy. Osmanlı döneminde yeni Arap edebiyatı. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Sawaie, M. (2005). Rifâ‘a Râfi‘î et-Tahtâvî ve modern Arap edebiyat dilinin leksikolojik gelişimine katkısı. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(2), 161–183.
• Selâhaddin, A. A. (2019). el-İktirâdu’l-lugavî beyne’l-‘Arabiyye ve’l-İngiliziyye: Elfâzu’l-‘akîde enmûzecen. AJSP el-Mecelletu’l-‘Arabiyye li’n-neşri’l-‘ilmî, (14), 349–375.
• Semâ‘ne, C. H. (1998). el-Hareketu’l-mu‘cemiyye bi Mektebi Tensîki’t-ta‘rîb fî dav’i’n-nazariyyâti’l-mustalahiyyeti’l-hadîse. Mecelletu’l-Lisâni’l-‘Arabî, 46, 1–20.
• es-Seyyâdî, M. M. (1993). et-Ta‘rîb ve tensîkuhu fi’l-vatani’l-‘Arabî. Merkezu Dirâsâti’l-Vahdeti’l-‘Arabiyye.
• es-Seyyid, M. A. (2000). el-Mebâdiu’l-esâsiyye fî vad‘i’l-mustalah ve tevlîdihî. Mecelletu Mecma‘u’l-Lugati’l-‘Arabiyye bi Dımaşk, (3), 617–648.
• Şehlân, A. (1997). Cuhûdu mektebi tensîki’t-ta‘rîb fî kadâyâ’l-lugati’l-‘Arabiyye ve’t-ta‘rîb hilâle selâsîn sene. el-Lisânu’l-‘Arabî, (44), 69–89.
• eş-Şeyyâl, C. (1951). Târîhu’t-terceme ve’l-hareketi’s-sekâfiyye fî ‘asri Mehmed Ali. Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî.
• Tacir, J. (1945). Hareketu’t-terceme bi-Mısr hilâle’l-karni’t-tâsi‘ ‘aşr. Dâru’l-Ma‘ârif.
• Tüccar, Z. (1993). Dahîl. DİA, 8, 412–413.
• Yalar, M. (2009). Hazırlayıcı faktörler ışığında modern Arap edebiyatına giriş. Emin Yayınları.