Hematolojik Kanser Hastalarında Sağlık Okuryazarlığının Hastalık Algısına Etkisi

Öz

Amaç: Bu araştırma, hematolojik kanser tanısı almış bireylerde sağlık okuryazarlığının hastalık algısı üzerindeki etkisini incelemek ve bu değişkenlerin katılımcıların sosyodemografik özelliklerine göre incelenmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. Yöntem: Tanımlayıcı, kesitsel ve ilişki arayıcı tipteki bu araştırmanın örneklemini, bir üniversite hastanesinin hematoloji kliniğinde Ekim 2023–Ekim 2024 tarihleri arasında tedavi gören ve dâhil edilme ölçütlerini karşılayan 227 hematolojik kanser hastası oluşturmuştur. Veriler Hasta Tanıtım Anketi, Kanser Hastalarında Hastalık Algısı Ölçeği ve Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 ile toplanmış; tanımlayıcı istatistikler, t testi, varyans analizi, Pearson korelasyon analizi ve doğrusal regresyon analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular: Katılımcıların %64.3’ünün geliri giderlerinden azdır ve yaklaşık %58’i yetersiz veya sorunlu-sınırlı sağlık okuryazarlığı düzeyindedir. Eğitim düzeyi, gelir durumu, çalışma durumu, yaşanılan yer ve sağlık sistemine aşinalık; hastalık algısı ve sağlık okuryazarlığı ile anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuştur (p<0.05). Yaş arttıkça sağlık okuryazarlığı azalmıştır. Sağlık okuryazarlığı ile “hastalık hakkındaki görüşler” (r=-0.361) ve “olası nedenler” (r=-0.516) alt boyutları arasında anlamlı negatif korelasyon bulunmuştur. Regresyon analizinde sağlık okuryazarlığı hastalık algısını anlamlı düzeyde yordamıştır (R²=%12.6–%26.3). Sonuç ve Öneriler: Sağlık okuryazarlığı düzeyinin hastalık algısı üzerinde anlamlı ve yönlendirici bir etkisi vardır. Bireylerin sağlık hizmetlerinden etkin biçimde yararlanabilmeleri ve hastalık süreçlerini daha gerçekçi algılayabilmeleri için sağlık okuryazarlığı düzeylerinin artırılması gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hematoloji
• Hemşirelik
• Sağlığa Yönelik Tutum
• Sağlık Okuryazarlığı
• Tıbbi Onkoloji

Destekleyen Kurum

Çalışmada herhangi bir finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Araştırmaya başlanmadan önce ilgili üniversitenin Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan etik onay (599 sayılı, 07.09.2023 tarihli) ve çalışmanın yürütüldüğü hastaneden kurum izni alınmıştır. Ölçeklerin kullanımı için ölçek sahiplerinden elektronik ortamda izin alınmıştır. Çalışma, Helsinki Bildirgesi’nde belirtilen etik ilkeler doğrultusunda yürütülmüş; katılımcılara çalışmanın amacı açıklanmış, istedikleri anda çalışmadan çekilebilecekleri belirtilmiş ve gönüllü onamları alınmıştır.

The Effect of Health Literacy on Illness Perception in Hematologic Cancer Patients

Öz

Aim: This study examined the effect of health literacy on illness perception among individuals diagnosed with hematological cancer and examined these variables according to patients’ sociodemographic characteristics. Method: The sample of this descriptive, cross-sectional, and correlational study consisted of 227 hematological cancer patients treated in the hematology clinic of a university hospital between October 2023 and October 2024 who met the inclusion criteria. Data were collected using the Patient Information Form, the Illness Perception Scale for Cancer Patients, and the Turkish Health Literacy Scale-32, and analyzed using descriptive statistics, t-tests, analysis of variance, Pearson correlation, and linear regression. Results: Of the participants, 64.3% had an income lower than their expenses, and approximately 58% had inadequate or problematic-limited health literacy. Education, income, employment status, place of residence, and familiarity with the healthcare system were significantly associated with illness perception and health literacy (p<0.05). Health literacy decreased as age increased. Significant negative correlations were found between health literacy and the “views about the illness” (r=-0.361) and “possible causes” (r=-0.516) subdimensions. In regression analysis, health literacy significantly predicted illness perception (R²=12.6%–26.3%). Conclusion and Recommendations: Health literacy has a significant and guiding effect on illness perception. Improving individuals’ health literacy is essential for them to benefit effectively from health services and to perceive their illness process more realistically.

Anahtar Kelimeler

• Attitude to Health
• Hematology
• Health Literacy
• Medical Oncology
• Nursing

Kaynakça

1. Akkanat Karagil, F. M. (2023). Kanser hastalarında tanı alınan yaş aralığının hastalık algısı ve baş etme becerileri üzerindeki etkisi [Yüksek lisans tezi, KTO Karatay Üniversitesi]
2. Akman, Ö., Yıldırım, D., & Dokumacı, D. (2023). Kronik hastalığı olan bireylerin hastalık algısı ve tamamlayıcı terapileri kullanma durumlarının incelenmesi. Journal of Academic Research in Nursing, 9(2), 108–117. https://doi.org/10.55646/jaren.2023.57614
3. Aksungur, A., Bağcı, H. H., & Özdemirkan, T. (2024). Kanser eğitimleri kanser farkındalığını arttırıyor mu? Eskişehir Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Halk Sağlığı Dergisi, 9(1), 13-23. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1361295
4. Armay, Z., Özkan, M., Kocaman, N., & Özkan, S. (2007). Hastalık Algısı Ölçeği'nin kanser hastalarında Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması. Klinik Psikiyatri, 10(4), 271–280.
5. Bakan, A. B., & Yıldız, M. (2019). 21-64 yaş grubundaki bireylerin sağlık okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesine ilişkin bir çalışma. Sağlık ve Toplum, 29(3), 33–40.
6. Büyüköztürk, Ş. (2014). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı (20. baskı). Pegem Akademi.
7. Campbell, J. K., & Erickson, J. M. (2024). Interactive health literacy and symptom self-management in patients with lung cancer: A critical realist analysis. Cancer Nursing, 47(5), 397–407. https://doi.org/10.1097/NCC.0000000000001274
8. Cartwright, L. A., Dumenci, L., Cassel, J. B., Thomson, M. D., & Matsuyama, R. K. (2017). Health literacy is an independent predictor of cancer patients' hospitalizations. HLRP: Health Literacy Research and Practice, 1(4), e153–e162. https://doi.org/10.3928/24748307-20170927-01

9. Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
10. Çapık, C. (2014). İstatistiksel güç analizi ve hemşirelik araştırmalarında kullanımı: Temel bilgiler. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 17(4), 268–274.
11. Çelebioğlu, A., Yıldırım, Y., & Dinç, L. (2018). Sağlık okuryazarlığı ve halk sağlığı hemşireliği uygulamaları. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 21(4), 317–324. https://doi.org/10.17049/ahssd.402063
12. Dirik, E. K., Gürdoğan, E. P., & Kahraman, B. A. (2025). The relationship between the levels of health literacy and knowledge about COVID-19 of individuals with chronic diseases. Journal of Academic Research in Nursing, 11(1), 33–40. https://doi.org/10.55646/jaren.2024.65982
13. Downe-Wamboldt, B., Butler, L., & Coulter, L. (2006). The relationship between meaning of illness, social support, coping strategies, and quality of life for lung cancer patients and their family members. Cancer Nursing, 29(2), 111–119. https://doi.org/10.1097/00002820-200603000-00007
14. Duong, T. V., Aringazina, A., Baisunova, G., Pham, T. V., Pham, K. M., Truong, T. Q., … Chang, P. W. (2017). Measuring health literacy in Asia: Validation of the HLS-EU-Q47 survey tool in six Asian countries. Journal of Epidemiology, 27(2), 80–86. https://doi.org/10.1016/j.je.2016.09.005
15. Elsamadicy, A. A., Wang, C., Reeves, B. C., Sherman, J. J., Craft, S., Rajjoub, R., … Sciubba, D. M. (2023). Socioeconomic and racial/ethnic disparities in perception of health status and literacy in spine oncological patients. Spine, 48(15), 1107–1115. https://doi.org/10.1097/BRS.0000000000004814
16. Hasannejadasl, H., Roumen, C., Smit, Y., Dekker, A., & Fijten, R. (2022). Health literacy and eHealth: Challenges and strategies. JCO Clinical Cancer Informatics, 6, e2200005. https://doi.org/10.1200/CCI.22.00005
17. Karabulutlu, E. Y., & Karaman, S. (2015). Kanser hastalarında hastalık algısının değerlendirilmesi. Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi, 2(3), 271–284.
18. Kayış, A. R. (2009). Hastalarda hastalık algısı ile tedaviye uyum arasındaki ilişki [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi].
19. Koay, K., Schofield, P., & Jefford, M. (2012). Importance of health literacy in oncology. Asia-Pacific Journal of Clinical Oncology, 8(1), 14–23. https://doi.org/10.1111/j.1743-7563.2012.01500.x
20. Kocaman, N., Kutlu, Y., Özkan, M., & Özkan, S. (2007). Predictors of psychosocial adjustment in people with physical disease. Journal of Clinical Nursing, 16(3a), 6–16. https://doi.org/10.1111/j.1365-2702.2006.01764.x
21. Kuş, F., Bulantekin Düzalan, Ö., & Durhan, A. (2024). Kolorektal kanser tanılı yetişkinlerde hastalık algısının yaşam kalitesi üzerine etkisi: Tanımlayıcı çalışma. Yaşam Boyu Hemşirelik Dergisi, 1(1), 20–38. https://doi.org/10.29228/llnursing.71338
22. Kutner, M., Greenberg, E., Jin, Y., & Paulsen, C. (2006). The health literacy of America's adults: Results from the 2003 National Assessment of Adult Literacy (NCES 2006-483). U.S. Department of Education. https://nces.ed.gov/pubs2006/2006483.pdf
23. Mackert, M., Mabry-Flynn, A., Champlin, S., Donovan, E. E., & Pounders, K. (2016). Health literacy and health information technology adoption: The potential for a new digital divide. Journal of Medical Internet Research, 18(10), e264. https://doi.org/10.2196/jmir.6349
24. Menekli, T., Doğan, F., & Elkıran, E. T. (2020). Kanserli hastalarda hastalık algısı ve yaşam kalitesi. Harran Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 17(3), 467–474. https://doi.org/10.35440/hutfd.752016
25. Moss-Morris, R., Weinman, J., Petrie, K., Horne, R., Cameron, L., & Buick, D. (2002). The revised illness perception questionnaire (IPQ-R). Psychology and Health, 17(1), 1–16. https://doi.org/10.1080/08870440290001494
26. Nakata, H., Halbach, S., Geiser, F., Stock, S., Kowalski, C., Enders, A., Pfaff, H., & Ernstmann, N. (2021). Health literacy, mental disorders and fear of progression and their association with a need for psycho-oncological care over the course of a breast cancer treatment. Psychology, Health & Medicine, 26(7), 818–831. https://doi.org/10.1080/13548506.2020.1772987
27. Okan, F., & Okan, S. (2023). Osteoporoz Tanılı Bireylerin Sağlık Okuryazarlığı Düzeyinin Belirlenmesi. Turkish Journal of Osteoporosis, 29(1), 46-52. https://doi.org/10.4274/tod.galenos.2022.99267
28. Okanlı, A., & Karabulutlu, E. Y. (2011). Hemodiyaliz hastalarında hastalık algısının değerlendirilmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 14(4), 25–31.
29. Okyay, P., & Abacıgil, F. (2016). Türkiye sağlık okuryazarlığı ölçekleri geçerlilik ve güvenilirlik çalışması (Yayın No. 1025). T.C. Sağlık Bakanlığı.
30. Oldach, B. R., & Katz, M. L. (2014). Health literacy and cancer screening: a systematic review. Patient Education and Counseling, 94(2), 149–157. https://doi.org/10.1016/j.pec.2013.10.001
31. Oti, N. O. O., de Villiers, M., Adejumo, P., Okumu, R., Maliti, B., Elkateb, N., & Hammad, N. (2021). Strengthening of oncology nursing education and training in Africa in the year of the nurse and midwife: addressing the challenges to improve cancer control in Africa. Ecancermedicalscience, 15, 1209. https://doi.org/10.3332/ecancer.2021.1209
32. Ovayolu, Ö. (2017). Onkolojik sorunlar ve hemşirelik yönetimi. İçinde N. Ovayolu & Ö. Ovayolu (Ed.), Temel iç hastalıkları hemşireliği ve farklı boyutlarıyla kronik hastalıklar (2. baskı, ss. 460–488). Çukurova Nobel Tıp Kitabevi.
33. Park, W. J., Park, J. H., Cho, S., & Shin, M. G. (2021). Twenty-year incidence trend of hematologic malignancies in the Republic of Korea: 1999-2018. Blood Research, 56(4), 301–314. https://doi.org/10.5045/br.2021.2021187
34. Özkan, S., Uğraş Dikmen, A., Baran Aksakal, F. N., Çalışkan, D., Tüzün, H., Taşçı, Ö., … Ceylan Ünal, S. (2018). Türkiye sağlık okuryazarlığı düzeyi ve ilişkili faktörleri araştırması. Özyurt Matbaacılık.
35. Öztosun, E. (2022). Kanser hastalarında sağlık okuryazarlığı ve hastalık algısı ilişkisi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi].
36. Pala, B. (2023). Koroner arter hastalarında sağlık algısı ve sağlık okuryazarlığı arasındaki ilişki [Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi].
37. Rocque, G. B., Patel, M. I., Wallner, L. P., Bailey, S. C., Schear, R., Gunn, C. M., Rivers, J., Wilson, R., Freeman, E. C., Buckingham, T. L., May, S. G., & Kamal, A. H. (2024). Patient-Centered Decision-Making in Metastatic Breast Cancer Care Delivery: A Call to Action. Journal of the National Comprehensive Cancer Network : JNCCN, 22(1), e237113. https://doi.org/10.6004/jnccn.2023.7113
38. Sørensen, K., Van den Broucke, S., Fullam, J., Doyle, G., Pelikan, J., Slonska, Z., Brand, H., & (HLS-EU) Consortium Health Literacy Project European (2012). Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health, 12, 80. https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-80
39. Sørensen, K., Pelikan, J. M., Röthlin, F., Ganahl, K., Slonska, Z., Doyle, G., Fullam, J., Kondilis, B., Agrafiotis, D., Uiters, E., Falcon, M., Mensing, M., Tchamov, K., van den Broucke, S., Brand, H., & HLS-EU Consortium (2015). Health literacy in Europe: comparative results of the European health literacy survey (HLS-EU). European Journal of Public Health, 25(6), 1053–1058. https://doi.org/10.1093/eurpub/ckv043
40. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Allyn and Bacon.
41. Tanrıöver, M. D., Yıldırım, H. H., Demiray Ready, F. N., Çakır, B., & Akalın, H. E. (2014). Türkiye sağlık okuryazarlığı araştırması. Sağlık-Sen Yayınları, 6, 42–47.
42. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2021). Ulusal kanser kontrol programı 2021–2026 (M. Türkyılmaz & S. Özkan, Ed.). T.C. Sağlık Bakanlığı Yayınları.
43. Temel, A. B., & Çimen, Z. (2017). Kronik hastalığı olan yaşlı bireylerde sağlık okuryazarlığı, sağlık algısı ve ilişkili faktörler. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 33(3), 105-125. https://izlik.org/JA27SW82XD
44. Tozlu, M. (2024). Sağlık okuryazarlığı düzeyinin kanser taramalarına yönelik tutum üzerine etkisi [Yüksek lisans tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi].
45. Türkoğlu, Ç. (2016). Sağlık okuryazarlığı ile öz bakım gücü düzeyi arasındaki ilişkinin incelenmesi: Isparta ili örneği [Yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi].
46. Weinman, J., Petrie, K. J., Moss-Morris, R., & Horne, R. (1996). The illness perception questionnaire: A new method for assessing the cognitive representation of illness. Psychology & Health, 11(3), 431-445. https://doi.org/10.1080/08870449608400270
47. Wibisono, O. M. (2024). Health literacy: Definition, types, and strategies to improve. IJRP, 140 (1), 288-291. https://doi.org/10.47119/IJRP1001401120245977
48. World Health Organization. (2024, April 4). Cancer [Fact sheet]. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
49. Yang, Y., Jiang, L., Wang, S., Chen, H., Yi, M., Wu, Y., Li, Z., & Fang, X. (2022). A comprehensive pan-cancer analysis on the immunological role and prognostic value of TYMP in human cancers. Translational Cancer Research, 11(9), 3187–3208. https://doi.org/10.21037/tcr-22-502
50. Yılmaz, Y., Gürbüz, M., & Çay Şenler, F. (2024). The Relationship Between Illness Perception and Coping Strategies in Cancer Patients Undergoing Chemotherapy. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 77(4), 389-396. https://doi.org/10.4274/atfm.galenos.2024.68095