Sosyal Bilimler Alanında Çalışan Akademisyenlerin Dijitalleşmeye Bakışı

Öz

Dijitalleşme, pek çok meslek alanında olduğu gibi akademisyenlikte de mesleki pratiklerin dönüşümüne yol açmaktadır. Dijitalleşmenin akademiye etkilerine dair literatür artsa da akademisyenlerin bu süreci nasıl anlamlandırdığına yönelik çalışmalar sınırlıdır. Bu sebeple çalışma sosyal bilimler alanında çalışan akademisyenlerin çalışma hayatlarının dijitalleşmeden nasıl etkilendiğini ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın verileri, sosyal bilimler alanında çalışan on altı akademisyenle yüz yüze ve e-mülakat tekniğiyle gerçekleştirilen görüşmelerden elde edilmiştir. Nitel araştırma yöntemleri kullanılarak toplanan veriler, betimsel ve tematik analiz teknikleriyle incelenmiş ve beş ana tema ile sekiz alt tema belirlenmiştir. Akademik bilgi üretimi, ders pratikleri ve idari işler temaları çerçevesinde ele alınan veriler, dijitalleşmenin akademide hem avantajlara hem de dezavantajlara sahip karmaşık bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Dijital araçlar, bilgi üretiminde hız, kolaylık ve şeffaflık sağlarken, içeriklerin ve yazım dilinin tek tipleşmesine yol açarak neoliberal politikaların da etkisiyle performansa dayalı değerlendirme sistemlerini güçlendirmiştir. Bilginin metalaşması ve derslerde dijital araçların kullanımı emeğin niteliğini dönüştürmüş; ancak bu süreç, teknolojik farklılıklar nedeniyle akademisyen-öğrenci ilişkisinde bilgi temelli hiyerarşinin zayıflamasına yol açmıştır. Öğrencilerin yapay zekâ araçlarına yönelimi, akademik üretimde özgünlük ve derinlik kaybı riskini artırmaktadır. İdari süreçlerde dijitalleşme, toplantı ve dokümantasyon işlemlerini kolaylaştırmakla birlikte, zaman ve mekândan bağımsız çalışma olanağı, iş-özel yaşam sınırlarının bulanıklaşmasına ve tükenmişlik gibi sorunlara neden olmaktadır. Teknolojik gelişmelerin hızının, bu süreçte normların oluşumunu engellediği ve bu durumun bireysel ve kurumsal sorunları derinleştirdiği görülmektedir. Ayrıca, yapay zekâ ve dijital araçların akademik üretimde etik kullanımına yönelik standartların belirlenmesi ve kurumsal politikaların bu doğrultuda geliştirilmesi, akademik niteliğin korunmasına katkı sunabileceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Akademisyenler
• Araştırma yöntemleri
• Dijitalleşme
• Sosyal bilimler
• Yapay zekâ

The Perspective of Social Science Academics on Digitalization

Öz

Digitalization has led to the transformation of professional practices in academia, as in many other fields. Although the literature on the impact of digitalization in academia is expanding, studies on how academics interpret this process remain limited. This study examines how digitalization affects the working lives of social science academics. Data were collected through face-to-face and e-interviews with sixteen academics and analyzed using qualitative research methods, employing descriptive and thematic analysis techniques. Five main themes and eight sub-themes were identified. Findings indicate that digitalization presents both advantages and challenges in academia. While digital tools enhance speed, accessibility, and transparency in knowledge production, they also contribute to the homogenization of content and writing styles, reinforcing neoliberal performance-based evaluation systems. The commodification of knowledge and the integration of digital tools in teaching have altered academic labor, weakening traditional knowledge-based hierarchies in academic-student relationships due to technological disparities. The increasing reliance of students on artificial intelligence tools further raises concerns about the loss of originality and intellectual depth in academic production. In administrative tasks, digitalization facilitates meetings and documentation but also leads to the erosion of work-life boundaries, contributing to burnout. The rapid pace of technological advancements hinders the establishment of norms, exacerbating institutional and individual challenges. Establishing ethical standards for the use of AI and digital tools in academic production and developing institutional policies accordingly may help preserve academic integrity and quality.

Anahtar Kelimeler

• Academics
• Artifical intellegence
• Digitalization
• Research methods
• Social sciences

Kaynakça

1. Afşar, B., Büyükdoğan, B. (2020). Covıd-19 pandemisi döneminde İİBF ve SBBF öğrencilerinin uzaktan eğitim hakkındaki değerlendirmeleri, Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi (5), ss. 161-182
2. Albert, M. (2003). Universities and the market economy: The differential impact on knowledge production in sociology and economics. Higher Education, 45, 147-182.
3. Alpan, G. B. (2013). Powerpoint ile işlenen derslere eleştirel bir bakış: Öğrenci yorumları Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(44).
4. Atalay, S. (2019). Akademik taylorizm, performans yönetimi ve akademik üretimde niceliğin önemi: Akademisyenler üzerine niteliksel bir çalışma, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 42, 291-322.
5. Ateşoğlu, N. (2022). Mikro direnişler: eleştirel bir pedagoji incelemesi. İstanbul: Kriter Yayınevi.
6. Attalla, S. M., Ebrahim, J., Ads, H, Razak, N.A., Mohamad, N. (2020). Staff reflection on the effectiveness of Whatsapp usage for organizational communication: a study in a private malaysian medical school., Malaysian Journal of Medicine and Health Sciences, 16(SUPP7), 57-62.
7. Ayyildiz, P., Yilmaz, A., Baltaci, H. S. (2021). Exploring digital literacy levels and technology integration competence of turkish academics. International Journal of Educational Methodology, 7(1), 15-31.
8. Baudrillard, J. (2008). Tüketim toplumu söylenceleri ve yapıları (H. Deliçaylı ve F. Keskin, Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

9. Banerjee, B., Paul, D., Adhikari, S., Dey, S. (2023). Role of chatgpt on social science research in future perspective: An overview. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4599785 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4599785
10. Başar, R. (2022). Türkiye’de salgın döneminde kullanılan uzaktan eğitim platformları ile yaşanan sürecin eğitim profesyonelleri ve öğrenciler tarafından değerlendirilmesi. Sakarya İktisat Dergisi, 11(4), 481-510.
11. Bauman Z. (2015). Bireyselleşmiş toplum, (Y. Alagon, Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
12. Bauman, Z. (2018). Akışkan modernite, (S. O. Çavuş, Çev). İstanbul: Can Yayınları.
13. Becker, H. (2015). Sosyal bilimcilerin yazma çilesi yazımın sosyal organizasyonu kuramı, (Ş. Geniş Çev.), Ankara: Heretik Yayınları.
14. Bell, D. (1999). The coming of post industrial society, USA: Basic Books.
15. Bogdan, R. C., Biklen, S. K. (1998). Qualitative research for education: An introduction to theory and methods. Needham Heights, MA: Allyn and Bacon, Inc.
16. Bradley, E. H., Curry, L. A., ve Devers, K. J. (2007). Qualitative data analysis for health services research: Developing taxonomy, themes, and theory, Health Services Research, 42(4), s. 1758-1772.
17. Braverman, H. (2008). Emek ve tekelci sermaye yirmi birinci yüzyılda çalışmanın değersizleşmesi. İstanbul: Kalkedon Yayınları.
18. Brink, H. V. D., Packmohr, S., Vogelsang, K. (2020). The digitalization of universities from a students’ perspective. 6th International Conference on Higher Education Advances (HEAd'20). https://doi.org/10.4995/head20.2020.11181
19. Bulut, E. (2021). Üniversite öğrencilerinin salgın dönemi uzaktan eğitim deneyimleri: Ordu Üniversitesi sosyoloji bölümü ve BESYO örneği. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(2), 533-548.
20. Burton, S., Bowman, B. (2022). The academic precariat: Understanding life and labour in the neoliberal academy. British Journal of Sociology of Education, 43(4), 497-512.
21. Can-Yalçın, R., Beğenirbaş, M. (2021). Covıd-19 pandemi sürecinde teknostres ve iş-aile çatışması, Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(2). 701-730. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.869266
22. Castells, M. (2005). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür, 1. Cilt Ağ Toplumunun Yükselişi, (E. Kılıç, Çev.), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
23. Chul-Han B. (2022). Enfokrasi: Dijitalleşme ve demokrasinin krizi (M. Özdemir, Çev.) İstanbul: Ketebe Yayınları.
24. Cilesiz, S. (2011) A phenomenological approach to experiences with technology: current state, promise, and future directions for research. Education Tech Research Dev 59, s. 487–510. https://doi.org/10.1007/s11423-010-9173-2
25. Crompton, R., Jones, G. (1986). White-collar proletariat, deskilling and gender in clerical work., Houndmills, Basingstoke, Hampshire ve Londra, MacMillan Education Ltd.
26. Çam, S., Eke, E. (2022). Yükseköğretim kurumu çalışanlarının yönetimde dijitalleşme algısı: Nitel bir araştırma, Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 13, 273-287. https://doi.org/10.21076/vizyoner.1143593
27. Çelik, N., Ateşoğlu, N. (2023). Dijitalleşmenin eğitim üzerindeki etkileri: Sosyoloji eğitimi üzerine eleştirel bir deneme. Dijital Kültür Bir Değişim Öyküsü (Medya, İletişim ve Eğitim Araştırmaları) içinde (s. 179-198), İstanbul: Eğitim Yayınevi.
28. Çetinkaya-Yarımçam, E. (2017). Sosyal bilimler alanındaki akademisyenlerin bilgi ve iletişim teknolojileri anlatıları, Moment Dergi, 4(2), 326-351.
29. Denzin, N. K., Lincoln, Y. S. (2005). Introduction: The discipline and practice of qualitative research. In N. K. Denzin ve Y. S. Lincoln (Eds.), The Sage handbook of qualitative research (3rd ed., pp. 1–32). Sage Publications Ltd.
30. Dergaa, I., Chamari, K., Zmijewski, P., Saad, H. B. (2023). From human writing to artificial intelligence generated text: eEamining the prospects and potential threats of ChatGPT in academic writing. Biology of sport, 40(2), 615-622.
31. Ding, W. W., Levin, S. G., Stephan, P. E., Winkler, A. E. (2010). The impact of ınformation technology on academic scientists' productivity and collaboration patterns. Management Science, 56(9), 1439-1461. https://doi.org/10.1287/mnsc.1100.1195
32. Dönmez, İ., Yurdakul, H., Taşmurat, T. (2020). Dijitalleşme ve akademik yayıncılık: İletişim fakültesi dergileri üzerine nicel bir araştırma. Selçuk İletişim, 13(3), 1231-1263.
33. Elçi, A., Seçkin, Z., Doğan, O. (2022). A case study on the evaluation of Whatsapp groups established for managerial purposes by academicians. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (47), 93-107. https://doi.org/10.52642/susbed.1012770
34. Ercan, C., Soner, K. Ü. N. Ç. (2020). Covıd-19 nedeniyle üniversitelerde verilen uzaktan eğitime öğrencilerin bakış açısı: Gaziantep Üniversitesi sosyal bilimler MYO örneği, International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 7(61), 3320-3329.
35. Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon.
36. Harvey, D. (2015), Neoliberalizmin kısa tarihi, (A. Onacak, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
37. Kaytan, M., Doğan, E. T. (2023). Akademik çalışmanın dönüşümünde dijitalleşmenin rolü. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(4), 468-494.
38. Kurtdaş, E. M. (2021). Distance education in the digital age: hopes, dreams and facts, Inonu University Journal of the Faculty of Education, 22(3), 2347-2378. DOI: 10.17679/inuefd.100608
39. Lachenmayer, D. (2019). Let it flow: the monopolization of academic content providers and how it threatens the democratization of ınformation. The Serials Librarian, 75(1–4), 70–80. https://doi.org/10.1080/0361526X.2018.1556189
40. Larivière, V., Haustein, S., Mongeon, P. (2015). The oligopoly of academic publishers in the digital era. Plos One, 10(6), e0127502. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0127502
41. Legner, C., Eymann, T., Heß, T., Matt, C., Böhmann, T., Drews, P., … Ahlemann, F. (2017). Digitalization: Opportunity and challenge for the business and ınformation systems engineering community. Business ve Information Systems Engineering, 59(4), 301-308. https://doi.org/10.1007/s12599-017-0484-2
42. Lincoln, Y. S., Guba E.G. (1985). Establishing trustworthiness. Naturalistic inquiry, 289(331). Sage Publication.
43. Lund, B. D., Wang, T., Mannuru, N. R., Nie, B., Shimray, S., Wang, Z. (2023). ChatGPT anda new academic reality: Artificial Intelligence‐written research papers and the ethics of the large language models in scholarly publishing. Journal of the Association for Information Science and Technology, 74(5), 570-581.
44. Lyotard, J. F. (1997). Postmodern durum, (A. Çiğdem, Çev.), Ankara: Vadi Yayınları.
45. Manchanda, M., Arora, J. (2023). Higher education’s position in shaping the workforce of the future and the importance of adapting to the digital age. International Journal of Educational Reform, 0(0). https://doi.org/10.1177/10567879231211285
46. Marx, K. (2011). Kapital: Ekonomi politiğin eleştirisi cilt: 1, (M. Selik ve N. Satılgan Çev.), İstanbul: Yordam Kitap.
47. Mills, C.W. (2016) Sosyolojik tahayyül (Ö. Küçük Çev.), İstanbul: Hil Yayınları.
48. Molesworth, M., Nixon, E., Scullion, R. (2009). Having, being and higher education: The marketisation of the university and the transformation of the student into consumer Teaching in Higher Education, 14(3), 277-287. https://doi.org/10.1080/13562510902898841
49. Oliveira, T. M. (2019) Alternative metrics and open science in Latin America: Challenges for democratization of knowledge. Transinformação 31
50. Öztürk, A. (2025). İletişim teknolojilerinin toplumsal dinamikleri: Habermas ve Castells’in teorik yaklaşımlarının karşılaştırılması. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 35-55. https://doi.org/10.21547/jss.1563809
51. Patton, D. U., Landau, A. Y., Mathiyazhagan, S. (2023). ChatGPT for social work science: Ethical challenges and opportunities. Journal of the Society for Social Work and Research, 14(3), 553-562.
52. Patton, M. Q. (2015). Qualitative research ve evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage publications.
53. Pozin, M. A. A., Nawi, M. N. M. (2018). Effective of communication using WhatsApp: industrialised building system (IBS) construction, AIP Conference Proceedings 2016, 020018, https://doi.org/10.1063/1.5055420
54. Qin, X., Huang, M., Ding, J. (2024). AITurk: Using ChatGPT for social science research. Available at SSRN 4922861.
55. Ritzer, G. (2000). Büyüsü bozulmuş dünyayı büyülemek. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
56. Ritzer, G. (2011). Toplumun McDonaldaştırılması. Çağdaş toplumun yaşamın değişen karakteri üzerine bir inceleme. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
57. Ronzhina, N., Kondyurina, I., Voronina, A., Igishev, K., Loginova, N. (2021). Digitalization of modern education: Problems and solutions, International Journal of Emerging Technologies in Learning (iJET), 16(4), 122-135.
58. Rosa, H. (2013). Social acceleration: A new theory of modernity. Columbia University Press.
59. Sağır, A., Sağır, P. M. (2019). Bilginin dijitalleşmesi bağlamında akademik üretim mekanizmalarının dönüşümü: Matbaadan dijital ortama dergi yayıncılığı, Journal of Economy Culture and Society, 59, 121-141.
60. Selwyn, N. (2014). Digital technology and the contemporary university: Degrees of digitization. Routledge.
61. Strauss, A., Corbin, J. (1990). Basics of qualitative research, California, Sage Publications.
62. Tarafdar, M., Tu, Q., Ragu-Nathan, T. S., Ragu-Nathan, B. S. (2011). Crossing to the dark side: Examining creators, outcomes and inhibitors of technostress, Communications of the ACM, 54, (9), 113-120.
63. Tekerek, T. (2023), Taşra üniversiteleri Ak Parti’nin arka kampüsü, İstanbul: İletişim Yayınları.
64. Thompson, W. (1824). An inquiry into the principles of the distribution of wealth most conducive to human happiness: applied to the newly proposed system of voluntary equality of wealth. Longman, Londra
65. Turcotte, P. L., Holmes, D. (2024). Vanishing academics: On the importance of speed and becoming‐imperceptible. Nursing Inquiry, 31(2), e12619.
66. Tülübaş, T., Göktürk, Ş. (2020). Neoliberal governmentality and performativity culture in higher education: reflections on academic ıdentity. Research in educational administration and leadership, 5(1), 198-232. https://doi.org/10.30828/real/2020.1.6
67. Vatansever, A., Gezici-Yalçın, M. (2022). Ne ders olsa veriririz akademisyenin vasıfsız işçiye dönüşümü, İstanbul: İletişim Yayınları.
68. Vostal, F. (2015). Speed kills, speed thrills: Constraining and enabling accelerations in academic work-life. Globalisation, Societies and Education, 13(3), 295-314.
69. Weller, M. (2011). The digital scholar: How technology is transforming scholarly practice. Bloomsbury Academic.
70. Wolcott, H. F. (1994). Transforming qualitative data: description, analysis, and ınterpretation, California, Sage Publication
71. Yıldırım, A., Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri, Ankara: Seçkin Yayınları, 11. Baskı.
72. Yıldız, E. (2020). Çevrimiçi öğrenme ortamlarında uzaktan eğitim öğrencilerinin topluluk hissine etki eden faktörlerin incelenmesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 180-205. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.8c.1s.9m
73. Yousefikhah, S. (2017). Sociology of innovation: Social construction of technology perspective. AD-minister, (30), 31-43.
74. Zriba, H. (2019). The role of digital humanities in the democratization of knowledge. Journal of Humanities and Social Sciences Studies, 1(4), 82-92.