An Evaluation on The Legal, Social and Political Dimensions of Gender Politics in Türkiye

Öz

Gender refers to the behaviors, roles and responsibilities expected of women and men based on societies' cultural norms and value judgments. This concept is a process of identity construction that is figured not only by biological sex, but also by societal perceptions of gender roles and expectations. Society ascribes different roles to men and women, and these roles may change over time and in social contexts. In this sense, gender politics can be specified as the set of policies, laws and practices implemented and advanced by the state and official institutions to eliminate discrimination between genders, to ensure gender equality and to protect this equality. In this study, an evaluation of Türkiye's gender policy is presented. For this purpose, while evaluating Türkiye's gender politics and gender equality, comparative data between countries in the light of international reports, Türkiye's legal sources and international legal bases were utilized. Many important achievements such as women's right to vote and be elected, opportunities in education and participation in working life were realized in Türkiye at an earlier date compared to many countries around the world. However, although it can be stated that these achievements are embodied in laws, it is understood that social perceptions and practices do not always coincide with legal regulations. At this point, the importance of positive discrimination for the full realization of equal rights is emphasized. Positive discrimination not only provides women with access to more opportunities, but also allows for a more equitable reconstruction of the social structure. In this sense, gender equality and positive discrimination, which are also emphasized in this study, should be taken as a priority agenda item in gender politics.

Anahtar Kelimeler

• Gender
• Positive Discrimination
• Gender Equality
• Social Gender Discrimination

Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet Siyasetinin Yasal, Sosyal ve Siyasi Boyutları Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Toplumsal cinsiyet, toplumların kültürel normlarına ve değer yargılarına dayalı olarak kadınlardan ve erkeklerden beklenen davranışları, rolleri ve sorumlulukları ifade eder. Bu kavram, sadece biyolojik cinsiyetle değil, aynı zamanda toplumun cinsiyetler arası algı ve beklentileriyle şekillenen bir kimlik inşa sürecidir. Toplum, erkek ve kadına farklı roller yükler ve bu roller de zaman içinde ve sosyal bağlamda değişiklik gösterebilir. Bu anlamda toplumsal cinsiyet siyaseti, cinsiyetler arasında oluşan ayrımcılığı ortadan kaldırmak, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak ve sağlanan eşitliği korumak amacıyla devlet ve resmî kurumlar tarafından uygulanan ve geliştirilen politikalar, yasalar ve uygulamalar bütünü olarak ifade edilebilir. Bu çalışmada, Türkiye’nin yürüttüğü toplumsal cinsiyet siyaseti konusunda bir değerlendirme sunulmaktadır. Bu amaçla, Türkiye’nin toplumsal cinsiyet siyaseti ve aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda değerlendirme yapılırken; uluslararası raporların ışığında ülkeler arası karşılaştırmalı verilerden, Türkiye’nin hukuki kaynaklarından ve uluslararası yasal dayanaklarından yararlanılmıştır. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı, eğitimde fırsatlar, çalışma hayatında katılım gibi pek çok önemli kazanım, dünya çapında pek çok ülkeye göre Türkiye’de erken bir tarihte hayata geçirilmiştir. Ancak bu kazanımların yasalarda somutlaşmış olduğu ifade edilebilir olsa da toplumsal algıların ve pratiklerin, her zaman yasal düzenlemelerle örtüşmediği anlaşılmıştır. Bu noktada, eşit hakların tam olarak hayata geçirilebilmesi için pozitif ayrımcılığın önemi üzerinde durulmaktadır. Pozitif ayrımcılık, sadece kadınların daha fazla fırsata erişmesini sağlamakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal yapının daha adil bir şekilde yeniden inşa edilmesine de olanak tanımaktadır. Bu anlamda, bu çalışmada da üzerinde durulan, toplumsal cinsiyet eşitliği ve pozitif ayrımcılık, toplumsal cinsiyet siyasetinde öncelikli bir gündem maddesi olarak alınmalıdır.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Cinsiyet
• Pozitif Ayrımcılık
• Toplumsal Cinsiyet Eşitliği
• Toplumsal Cinsiyet Ayrımcılığı

Etik Beyan

Çalışma kapsamında Etik Kurul onayına gerek yoktur.

Kaynakça

1. Arıkboğa, E. (2019). Belediye meclislerinde kadın üyeler: 2014 yerel seçimlerinde yükselişin ve değişimin izlerini sürmek. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11 (1), 21-34.
2. Atlı, K. M. Ve Tulunay Ateş, Ö. (2023). Toplumsal cinsiyet eşitliğine dair yapılan çalışmaların incelenmesi. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 7 (2), 21-36.
3. Avrupa Birliği (2010). Türkiye 2010 yılı ilerleme raporu. Elde edilme tarihi: 10.12.2024, https://www.ab.gov.tr/files/AB_Iliskileri/AdaylikSureci/IlerlemeRaporlari/turkiye_ilerleme_rap_2010.pdf
4. Aydemir, D. ve Aydemir, E. (2011). Türkiye Siyaseti'nde kadın: Çok oluyoruz. Ankara: USAK Yayınları, Rapor No: 11-05.
5. Ayhan, A. (2009-3). Eşitlik ilkesi ve tarihçesi: Türkiye'de kadın erkek eşitliği ve eşitsizliği. Hukuk Gündemi Dergisi , 12, 45-51.
6. Bardakçı, Ş. ve Oğlak, S. (2022). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği endeksi ve Türkiye. Toplumsal Politika Dergisi, 3 (1), 71-90.
7. Demir, A. (2011). Yasal düzenlemelerde kadın hakları. Hukuk Gündemi Dergisi , 1, 32-36.
8. Dikici, E. (2016). Feminizmin üç ana akımı: Liberal, marksist ve radikal feminizm teorileri. The Journal of Academic Social Science Studies, (43), 523-532.

9. Ecevit, Y. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliğinin temel kavramları. Ankara: Cinsiyet Eşitliği İzleme Derneği Yayınları.
10. Eroğlu, F. (Nisan 2012). Yakın dönem anayasalarında toplumsal cinsiyet ve kadın-erkek eşitliği ile ilgili düzenlemeler. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Araştırma Merkezi.
11. Eroğlu, F. ve İrdem, Ş. (2016). Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ve yönetim kademelerindeki yansımaları. Pamukkale İşletme ve Bilişim Yönetimi Dergisi, 3 (2), 11-35.
12. Eroğul, N. ve Zabun, B. (2022). Toplumsal cinsiyet çalışmaları: Erkeklik çalışmaları ile eleştirel erkeklik çalışmaları bağlamında bir değerlendirme. International Academic Social Resources Journal, 7 (2), 1229-1237.
13. Giddens, A. (2012). Sosyoloji. (Yılmaz, İ. Çev.) İstanbul: Kırmızı Yayınları.
14. Göğüsdere, C. (2019). Türkiye'de toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme: Kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları ve kanunlar özelinde bir değerlendirme. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 3 (1), 25-37.
15. Güneş, A. (2021). Kesişimsellik yaklaşımı bağlamında kadına yönelik toplumsal cinsiyete dayalı şiddete ilişkin CEDAW komitesi genel tavsiye 35 sayılı kararın analizi. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 29 (3), 1739-1771.
16. Güneş, F. (2017). Feminist kuramda ataerki tartışmaları üzerine eleştirel bir inceleme. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27 (2), 245-256.
17. Hartmann, H. (2012). Marksizmle feminizmin mutsuz evliliği. G. Savran ve N. Tura içinde, Kadının Görünmeyen Emeği (s. 157-206). İstanbul: Yordam Kitap.
18. Hepşen, Özlem (2010) Tevrat, İncil ve Kuran-ı Kerimde Kadın Bedeni. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
19. Heywood, A. (2006). Siyaset. Ankara: Liberte Yayınları.
20. Işık, N. (2007). Toplumsal cinsiyet ve siyaset. U. Dufner ve S. Sevim (Ed.). Türkiye'de toplumsal cinsiyet çalışmaları (1. Baskı, s. 56-68). İstanbul: Sena Ofset.
21. Karadeniz Benli, C. ve Kulakaç, Ö. (2021). Bir paradigma olarak kesişimsellik teorisi ve hemşirelik. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi, 6 (2), 211-234.
22. Karakaş, B. ve Çevik, Ö. C. (2016). Cinsiyet eşitsizliğinin ölçülmesi: Küresel cinsiyet uçurumu endeksine eleştirel bir yaklaşım. Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 5 (13), 67-81.
23. Kıran, E. (2017). Toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında Türkiye'de çocuk gelinler. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, ICOMEP 2017 Özel Sayısı, 1-8.
24. Kimberle, C. (1989). Demarginalizing the intersection of race and sex: A black feminist critique of antidiscrimination doctirine, Feminist Theory and antiracist politics. University of Chicago Legal Forum, 1989 (1), 139-167.
25. Korkusuz, G. (2013). Cinsel saldırı suçu (TCK Md. 102). İstanbul Hukuk Mecmuası, 71 (1), 815-854.
26. Kuyaksil, A. (2009). Türk anayasalarında kadın hakları ve gelişimi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6 (11), 328-352.
27. Milli Eğitim Bakanlığı (2014). Mesleki gelişim, etkili iletişim. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, http://mebk12.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/70/02/320095/dosyalar/2014_10/07102728_etkililetiim.pdf , Elde Etme Tarihi: 01 Ağustos 2024.
28. Nalbant, F. ve Korkmaz, T. (2019). Feminist teori temelinde toplumsal cinsiyet eşitliğinin Türkiye bağlamında değerlendirilmesi. Artvin Çoruh Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5 (2), 165-186.
29. Oğuz Gök, G. (2024). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği endeksleri ve epistemik adalet: Avrupa toplumsal cinsiyet eşitliği enstitüsü endeksi üzerine bir inceleme. Fe Dergisi: Feminist Eleştiri, (1), 23-55.
30. Özipek, B. ve Şöhret, M. (2024). Toplumsal cinsiyet algısının siyasete yansıması üzerine bir değerlendirme, 1. Bilsel International Korykos Scientific Researches and Innovation Congress, (27-28 January,2024), Mersin: Proceeding Book, 770 - 784.
31. Özveren, A. D. ve Dama, N. (2022). Türkiye'de toplumsal cinsiyet eşitliğine dair mevcut durum algısı. Çalışma İlişkileri Dergisi, 13 (1), 107-122.
32. Sancar, S. (2021). Türkiye'de toplumsal cinsiyet eşitliğini izleme raporu 2019-2020. Ankara: CEİD Yayınları.
33. Sayın, A. (2007). Toplumsal cinsiyet ve çalışma hayatı. U. Dufner ve S. Sevim (Ed.). Türkiye'de toplumsal cinsiyet çalışmaları (1. Baskı, s. 35-42). İstanbul: Sena Ofset.
34. Şahin, F. (2011). Kadınların siyasal katılımları çerçevesinde kadın meclislerinin yerel siyasetteki etkin ilkleleri ve üye profilleri. (Uzmanlık Tezi). Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı veri tabanından erişildi. https://www.aile.gov.tr/media/2526/fundasahin.pdf
35. Şen, N. ve Şöhret, M. (2023). Ekonomik kalkınmada kadının rolü, Ulusal Ceteris Paribus Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 50-63.
36. Şırkı, E. ve Efe Güney, M. (2023). Uluslararası toplumsal cinsiyet eşitliği endekslerine göre Türkiye'nin durumu ve öneriler. II. International Congress on Social Sciences & amp; Humanities (s. 706-717). İzmir: Ege Üniversitesi.
37. TC Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü (Eylül, 2008). Toplumsal cinsiyet eşitliği ulusal eylem planı. Ankara: TC Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü.
38. The World Economic Forum (WEF). (2006). Global gender gap report 2014. Elde edilme tarihi: 23 Ocak 2026, https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2006/
39. The World Economic Forum (WEF). (2021). Global Gender Gap Report 2014. Elde edilme tarihi: 20 Ocak 2026, https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2021/
40. The World Economic Forum (WEF). (2022). Global Gender Gap Report 2014. Elde edilme tarihi: 20 Ocak 2026, https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2022/
41. The World Economic Forum (WEF). (2023). Global Gender Gap Report 2014. Elde edilme tarihi: 21 Ocak 2026, https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2023/
42. The World Economic Forum (WEF). (2024). Global Gender Gap Report 2024. Elde edilme tarihi: 24 Kasım 2024, https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2024/
43. The World Economic Forum (WEF). (2025). Global Gender Gap Report 2014. Elde edilme tarihi: 21 Ocak 2026, https://www.weforum.org/publications/global-gender-gap-report-2025/
44. TBMM Kadın ve Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu (2012). Toplumsal Cinsiyet Açısından Anayasa Konulu Komisyon Raporu. Ankara: TBMM Kadın ve Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu Yayınları, No: 9.
45. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) (2024). Cinsiyete Göre Eğitim Düzeyi İstatistikleri. Elde edilme tarihi: 02.10.2025, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ulusal-Egitim-Istatistikleri-2024-53937
46. Ugan, A. A. (2017). Türkiye büyük millet meclisinde kadınların temsiliyet oranı ve siyasi partilerdeki yeri. Kesit Akademi Dergisi, 3 (2), 389-404.
47. Walby, S. (2009). Globalization and inequalities: Complexity and contested modernities. London: Sage Publications.
48. Yavuzdoğan, S. (2014). Danıştay’ın naklen atamalarda aile birliğinin korunması amacıyla eş durumunun gözetilmesi. TBB Dergisi, 27 (115), 181-210.
49. Yılmaz, M. (2025). Toplumsal cinsiyet üzerine yapılan çalışmalar ve sosyal politika uygulamaları: Samsun ili örneği. Biga İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6 (1), 24-47.
50. Yüksek Seçim Kurumu (YSK). (2024). Seçim Sonuçları İstatistikleri. Elde edilme tarihi: 25.09.2025, https://www.ysk.gov.tr/tr/secim-i%CC%87statistikleri/78318
51. Zeyneloğlu, S. ve Kısa, S. (Ocak-Nisan 2012). Toplumsal cinsiyet bakış açısıyla Türk ve dünya kadınlarının sosyal statüsü. Sağlık ve Toplum Dergisi, 22 (1) , 7-16.
52. Zorlutuna, Ş. (2024). Türkiye'de illerin toplumsal cinsiyet eşitliğine göre sınıflandırılması. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 16 (30), 19-35.