Thoughts Of The Adana Farmers' Unıon On Land Reform

Yıl 2026, Cilt: 25 Sayı: 1, 238 - 254, 29.01.2026

Neslihan Bolat Bozaslan

Öz

The economy of the Ottoman Empire relied primarily on agriculture. In the vast geography extending from the outskirts of Vienna to the Iranian mountains, land was considered the common property of the dynasty. Until the Tanzimat period, it had succeeded in ensuring land cultivation based on a division method rooted in Islamic principles. During the Tanzimat period, it introduced a new system of land management by enacting the Land Code. In this system, which continued until 1926, landowners were still not small farmers, as land was again concentrated in a single hand. Various efforts were made to solve this unjust situation when the Republic was declared, albeit for a short time. The 1923 Settlement Law, the 1926 Budget Law, and the 1934 Settlement Laws included various initiatives aimed at providing land to landless farmers. Mustafa Kemal Atatürk emphasized this issue significantly during his opening speech in the Grand National Assembly on October 2, 1936, stating, "I expect the Land Law to reach a conclusion through the great benevolence of the Assembly. It is essential that every Turkish peasant family owns the land on which it will live and work. This is the solid foundation and construction of the homeland. Furthermore, we wish to promote the use of modern methods in managing large tracts of land to ensure greater production for the homeland." In 1937, an important step towards land reform was taken by amending Article 74 of the 1934 Settlement Law. The law proposal prepared in 1938 was brought to the parliament's agenda, but the passing of Atatürk and the onset of World War II postponed the issue until 1945. Although İsmet İnönü mentioned land reform in the opening speeches of the parliament in 1942 and 1943, the impact of the war prevented it from becoming a priority issue. The matter of providing land to landless peasants, which had been attempted since the declaration of the Republic, was enacted into law on June 11, 1945. However, this situation also brought along a number of problems. Large landowners, who held and cultivated a significant portion of the land, resisted this implementation. In our study, thoughts on land reform have been presented in light of the report and archival documents prepared by the Adana Farmers' Union, headed by Fazlı Meto.

Anahtar Kelimeler

Land Distribution Law , Ottoman Land System , Adana Farmers' Union , June 11, 1945 , Fazlı Meto

Toprak Reformu Hakkında Adana Çiftçi Birliğinin Düşünceleri

Öz

Osmanlı Devleti’nin ekonomisi ağırlıklı olarak tarıma dayanmaktaydı ve Tanzimat dönemine kadar fıkhi esaslara dayanan bir taksim yöntemi ile toprakların işlenmesini sağlamayı başarmıştı. Tanzimat döneminde Arazi kanunnamesi çıkararak toprak işletim sistemine yeni bir usul getirmişti. 1926 yılına kadar devam eden bu sistemde eskiden olduğu gibi toprak sahipleri küçük çiftçiler değildi. Araziler yine tek bir elde toplanıyordu. Cumhuriyet ilan edildiğinde kısa bir süre devam eden bu durumu çözebilmek için 1923 İskân Kanunu, 1926 bütçe kanunu, 1934 İskân Kanunlarında topraksız çiftçinin topraklandırılması yönünde çeşitli girişimlerde bulunuldu. Mustafa Kemal Atatürk çok önem verdiği bu konuyu 2 Ekim 1936 tarihinde meclisin açış konuşmasında “Toprak kanununun bir neticeye varmasını Kamutayın yüksek himmetinden beklerim. Her Türk çiftçi ailesinin, geçineceği ve çalışacağı toprağa malik olması, behemehal lâzımdır. Vatanın sağlam temeli ve imarı bu esastadır. Bundan fazla olarak, büyük araziyi modern vasıtalarla işletip vatana fazla istihsal temin edilmesini teşvik etmek isteriz” diyerek ifade etti. 1937 yılında 1934 tarihli iskân kanunun 74. Maddesinde değişiklik yapılarak toprak reformuna yönelik önemli bir adım atıldı. 1938 yılında hazırlanan kanun tasarısı meclisin gündemine gelir fakat Atatürk’ün aramızdan ayrılması nedeniyle ertelenmek durumunda kalır. Her ne kadar İsmet İnönü meclisin 1942-1943 yılı açış konuşmalarında toprak reformundan bahsetse de savaş yıllarının etkisi ile öncelikli konular arasına giremez. Bu tasarı ancak 11 Haziran 1945 tarihinde kanunlaştırılarak yürürlüğe konur. Fakat arazinin büyük bir kısmını elinde bulunduran büyük toprak sahipleri bu uygulamaya direnç gösterirler. Çalışmamızda Fazlı Meto başkanlığındaki Adana Çiftçi Birliğinin bu konuda hazırlamış olduğu rapor ve arşiv belgeleri ışığında toprak reformu hakkında düşünceleri ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Fazlı Meto , Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu , Adana Çiftçi Birliği , Osmanlı Toprak Sistemi , 11 Haziran 1945.

Kaynakça

• BCA, Yer Bilgisi: 182 - 255 – 7, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: 212, Belge Tarihi: 19.07.1937.
• BCA, Yer Bilgisi: 84 - 89 – 5 Kurum: 30-18-1-2 / KARARLAR DAİRE BAŞKANLIĞI (1928- ), Dosya Ek: 257-228, Belge Tarihi: 08.10.1938.
• BCA, Yer Bilgisi: 207 - 414 – 21-, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: 250,Belge Tarihi: 27.01.19409.
• BCA, Yer Bilgisi: 207 - 414 – 21-1, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: 250,Belge Tarihi: 27.01.1940.
• BCA, Yer Bilgisi: 207 - 414 – 21-2, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: 250,Belge Tarihi: 27.01.1940.
• BCA, Yer Bilgisi: 207 - 414 – 21-3, Kurum: 30-10-0-0 / MUAMELAT GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: 250,Belge Tarihi: 27.01.1940.
• BCA, Yer Bilgisi: 74 - 467 – 11, Kurum: 30-1-0-0 / BAŞBAKANLIK ÖZEL KALEM MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: E8, Belge Tarihi: 26.08.1948.
• BCA, Yer Bilgisi: 74 - 467 – 11-3, Kurum: 30-1-0-0 / BAŞBAKANLIK ÖZEL KALEM MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: E8, Belge Tarihi: 26.08.1948i.
• BCA, Yer Bilgisi: 74 - 467 – 11-4, Kurum: 30-1-0-0 / BAŞBAKANLIK ÖZEL KALEM MÜDÜRLÜĞÜ, Dosya Ek: E8, Belge Tarihi: 26.08.1948.
• Atasagun, Y.S. (1941). Türkiye'de içtimai siyaset meseleleri. İstanbul.
• Atatürk'ün Türkiye Büyük Millet Meclisini açış konuşmaları, https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/9f675e0f-67a9-4464-ba1b-4afcaea2dfc7 : Erişim tarihi: 15.01.2025.
• Aydın, M.K. (2018). CHP’de parti içi muhalefetin ilk örneği: çiftçiyi topraklandırma kanunu ve TBMM’de yaşanan tartışmalar. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı. 41 – S.359-384.
• Aydoğdu, M. (2015). Ortaçağ feodal mülkiyet anlayışı ve Osmanlı hukukundaki toprak sisteminin Türk hukukundaki tarımsal işletmelerin mirasçılara özgülenmesine etkileri. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 17, S. 2: 1-26.
• Candeğer, Ü. (2003). Lozan ahali mübadelesi çerçevesinde Yunanistan ve adalardan Muğla`ya gelen Türk göçmenlerin iskânı (1923-1930). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Muğla.
• Cumhuriyet Halk Partisi dördüncü büyük kurultayı görüşmeleri tutulgası, 9-16 Mayıs 1935https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/407c4d44-ffa2-4cc9-94f1-54e4fb3a8dff. Erişim Tarihi: 02.03.2025.
• Çamurcuoğlu, G. (2009). Türkiye Cumhuriyeti'nin toprak reformu ve milli burjuvazi yaratma çabası. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13(1), 161-178.
• “Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu”, https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/6032.pdf. Erişim Tarihi: 26.02.2025.
• “7 Ekim 1936 Atatürk’ün meclis açış konuşması”. https://resmigazete.gov.tr/arsiv/3448.pdf. 15.02.2025.
• Dernek, Z. (2006). Cumhuriyet’in kuruluşundan günümüze tarımsal gelişmeler. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 1(1):1-12.
• Doğru, D. (2021). 1923-1950 yılları arasında toprak reformu girişimleri ve çiftçiyi topraklandırma kanununa yapılan muhalefet. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10(2), 824-839.
• Emgili, F. (2021). Halkevlerinin köy ve köycülük faaliyetleri. Tarih ve Günce (8), 195-226.
• Ezer, F. (2010). 1929 Dünya ekonomik krizinin Türkiye’ye etkileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Cilt: 20, Sayı: 1, s. 427-442.
• Görücü, Ç. (2020). “1934 İskân kanunu: Erken Cumhuriyet döneminde nüfusu “mütecanis” hale getirmeye yönelik bir girişim”. YDÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 82 Cilt / Volume 2.
• İnan, S. (2002). Muhalefette Adnan Menderes (1945-1950). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Isparta.
• İnce, E. (2006). Köylüyü Topraklandırma Kanunu’nun Türk Siyasal Yapısının Oluşumu Üzerindeki Etkileri. ÇTTAD, V/13, (2006/Güz)
• Kaya, K., Sevinç, G., Asoğlu, V., Sevinç, M., R., (2015). Cumhuriyet dönemi (1923-1950) tarım sektöründeki gelişmelerin günümüz kırsal kalkınma anlayışı ile karşılaştırılması. Kamu-İş; C:14, S:1/ 63.
• Kayıran, M. & Metintaş, M., Y. (2018). 1945 çiftçiyi topraklandırma kanunu ve uygulanması. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 10 Sayı: 19, 647-666.
• Kenanoğlu, M. (2006). 1858 arazi kanunnamesi ve uygulanması. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları. Sayı 1, (Bahar), 107-138.
• Küçükkalay, A. M. (1999). Osmanlı toprak sistemi -miri rejim. Osmanlı Ansiklopedisi. Yeni Türkiye Yayınları, vol. 3, 53-58.
• Memili, S. (2023). “Böyle kuruldu Adana çiftçiler birliği”. https://www.refleksgazetesi.com/boyle-kuruldu-adana-ciftcilerbirligi/8539/#:~:text=1%2D%2001.10.1930%20tarihinde%20Adana,ad%C4%B1yla%20bir%20%C3%A7ift%C3%A7i%20cemiyeti%20kurulmu%C5%9Ftur. Erişim tarihi: 20.01.2025
• Meto, F. (1941). Toprak reformu hakkında Adana Çiftçi Birliğinin düşünceleri. Adana Türk Sözü Basımevi, Adana.
• Önal, N. E. (2010). Türkiye’nin iktisadi ve siyasi tarihinde toprak reformu tartışmalarının rolü. Memleket Siyaset Yönetim, 5(12), 6-20.
• Özer, S. (2024). Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilemeyen bir proje: Adana şeker fabrikası. Tarihçilik Yolunda 40 Yıllık Bir Ömür - Yunus Misali - Prof. Dr. Saim Savaş Armağanı Tarih Yazıları, Editörler: Leyla Aksu Kılıç Mehmet Önder Duran, Çizgi Kitabevi, Konya.
• Öztürkci, A. (2020). Cumhurbaşkanı İnönü’nün TBMM’yi açış konuşmaları bağlamında Türk dış politikası ve Türkçü-Turancı akımlar (1939-1944). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (49), 103-132.
• Pamak, M. (1980). Türkiye’de toprak reformu. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Konferansları Dergisi. S.127-159.
• Polat, M. (2020). Lozan barış antlaşmasına göre mübadele uygulamaları ve Cebel-i Bereket sancağına yerleştirilen mübadiller. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2(2), 31-67.
• Sencer, M. (1984). Tanzimat’a kadar Osmanlı yönetim sistemi. Amme İdaresi Dergisi, Cilt 17, Sayı 2, s. 21-44.
• Tamer, A. & Bozbeyoğlu, A. Ç. (2016). 1927 nüfus sayımının Türkiye’de ulus devlet inşasındaki yeri: basında yansımalar. Nüfusbilim Dergisi, 26(1), 73-88.
• Tekelioğlu, Y. (2010). Toprak reformu ve Türkiye uygulamaları”. Akdeniz İ.İ.B.F. Dergisi (19), 43-80.
• Türker, M. (2010). Dünya’da ve ülkemizde toprak ve tarım reformu uygulamaları. Üçüncü Sektör Kooperatifçilik. 45, (3): 38-57 38.
• Yedek, Ş. & Sertel, S. (2018). Toprak reformu ve çiftçiyi topraklandırma kanunu uygulamalarının Türk tarımına etkisi Türkiye'de Tarım Politikaları ve Ülke Ekonomisine Katkıları Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Şanlıurfa.
• Yurtseven, A. (2024). Osmanlı İmparatorluğu’nda toprak sistemine bir bakış, Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 8(39), 311–316.