The Gözleve-Centered Salt Economy in Crimea: Administrative Structures, Production and Social Dynamics (1675–1700)

Öz

Salt, throughout history, has carried a strategic value beyond being a basic food commodity, shaping economic and social structures. From ancient times, salt production and trade have played a significant role in the economic development of societies and the fiscal organization of states. This article examines salt production and trade in Gözleve, a district of the Crimea between 1675 and 1700, from a multidimensional perspective. Gözleve, with its high production capacity and access to ports on the Black Sea, surpassed the role of a center merely serving regional needs, emerging as a strategic economic hub connecting Ottoman territories to external markets. The production and circulation of salt influenced a wide range of practices, from labor organization to tax collection, from credit arrangements to local trade customs. In this context, units of measurement unique to Crimea, such as bessere and sapo, formed the basis of regional trade and legal regulations, and played a significant role in the interaction between local practices and the Ottoman central legal and administrative system. Analyses based on qadi court registers, customs records, and travelers’ accounts demonstrate that salt was not only an economic commodity but also held central importance in social structures and legal arrangements. In particular, the use of slave and convict labor indicates that salt production functioned both as a tool for social control and as a source of employment. The Gözleve case illustrates how disputes over the weighing, storage, transport, and delivery of salt reveal the regulatory role of local courts in economic life.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Crimean Khanate
• Gözleve
• Salt
• Saltworks

Kırım’da Gözleve Merkezli Tuz Ekonomisi: İdari Yapılar, Üretim ve Toplumsal Dinamikler (1675-1700)

Öz

Tuz, tarihsel süreçte temel bir gıda maddesi olmanın ötesinde, ekonomik ve sosyal yapıları şekillendiren stratejik bir emtia niteliği taşımıştır. Eski çağlardan başlayarak tuz üretimi ve ticareti, toplumların ekonomik kalkınmasında ve devletlerin mali organizasyonlarında önemli bir yer tutmuştur. Bu makale, 1675–1700 yılları arasında Kırım’ın Gözleve kazasında yürütülen tuz üretimi ve ticaretini çok boyutlu bir perspektifle ele almaktadır. Gözleve, yüksek üretim kapasitesi ve Karadeniz’e açılan liman bağlantıları sayesinde, bölgesel ihtiyaçları karşılayan bir merkez olmanın sınırlarını aşarak Osmanlı toprakları ile dış pazarlara açılan stratejik bir iktisadi kavşak noktası olarak öne çıkmıştır. Tuzun üretimi ve dolaşımı, iş gücü örgütlenmesinden vergi tahsilatına, borçlanmadan yerel ticaret teamüllerine kadar geniş bir yelpazede etkisini göstermiştir. Bu çerçevede, bessere ve sapo gibi Kırım’a özgü ölçü birimleri, bölgesel ticaretin ve hukuki düzenlemelerin temelini oluşturmuş; ayrıca yerel pratiklerle Osmanlı merkezi hukuk ve idari sisteminin etkileşiminde belirgin bir katkı sağlamıştır. Kadı sicilleri, gümrük kayıtları ve seyyah anlatılarına dayanan analizler, tuzun yalnızca ekonomik bir meta değil aynı zamanda toplumsal yapı ve hukuki düzenlemelerde de merkezi bir öneme sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle köle ve hükümlü emeğinin kullanımı, tuz üretiminin hem sosyal kontrol hem de istihdam aracı olarak işlev gördüğüne işaret etmektedir. Gözleve örneği üzerinden tuzun tartımı, saklanması, taşınması ve teslimine ilişkin yaşanan uyuşmazlıklar, mahalli mahkemelerin ekonomik hayat üzerindeki düzenleyici etkisini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Kırım Hanlığı
• Gözleve
• Tuz
• Tuzla

Etik Beyan

Bu çalışma, Prof. Dr. Yücel Öztürk danışmanlığında 2022 yılında tamamlanan “Bir Kırım Şehri: Gözleve (1675–1700)” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Anhegger, R. ve İnalcık, H. (1956). Kanunname-i sultani ber muceb-i örf-i Osmani. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Barkan, Ö. L. (1943). XV ve XVI. asırlarda Osmanlı imparatorluğu’nda zirai ekonominin hukuki ve mali esasları/ I. cilt kanunlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
3. Bıyık, Ö. (2007). Osmanlı yönetiminde Kırım (1600-1774). (Doktora tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp)
4. Braudel, F. (2017). Maddi uygarlık/gündelik hayatın yapıları. (Kılıçbay, M. A. Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
5. Bülbül, İ. ve Işık, (2022). Kırım Hanlığı’nda tuz üretimi ve tuzlalar. Öztürkçü Akçay, A. (Ed.). Sosyal beşeri ve idari bilimler alanında uluslararası araştırmalar (e-kitap) III (1. Baskı, s. 223-233). İstanbul: Eğitim Yayınları.
6. Celalzade Mustafa Çelebi. (1966). Celalzade kanunnamesinin tetkik ve tahlili. (Mezuniyet tezi, N. Öz. Haz.). İstanbul Üniversitesi veri tabanından erişildi. (https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/04143.pdf)
7. Chardin, J. (2014). Chardin seyahatnamesi-İstanbul, Osmanlı toprakları, Gürcistan, Ermenistan, İran- 1671-1673. Yerasimos, S. (Ed.). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
8. Çelik, D. (2011). 67 A 90 Nolu ve 1017-1022(1608–1613) tarihli Kırım Hanlığı kadıasker defteri (tahlil ve transkripsiyon). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.

9. Evliya Çelebi. (2011). Seyahatname 7/2. (Kahraman, S. A. Nşr.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
10. Fisher, A. (1978). The Crimean Tatars. Stanford: Hoover Institution Press.
11. Gökbilgin, Ö. (1973). 1532-1577 yılları arasında Kırım Hanlığı’nın siyasi durumu. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları. Gözaydın, E. F. (1948). Kırım-Kırım Türklerinin yerleşme ve göçmeleri. İstanbul: Vakit Matbaası.
12. Güçer, L. (1963). XV.-XVII. asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda tuz inhisarı ve tuzlaların işletme nizamı. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 23(1-2), 97-143.
13. Günay, V. (2004). Türk sosyo-kültürel hayatında tuzun yeri üzerine. Naskali, E.G., Şen, M. (Ed.).Tuz kitabı. (1. Baskı, s. 105-112). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
14. Heredot. (2012). Tarih. (Ökmen, M. Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
15. Hezarfen Hüseyin Efendi (1998). Telhisü’l-beyân fî kavânin-i Âl-i Osman. (İlgürel, S. Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu. https://www.davidrumsey.com (08.07.2025).
16. İbn Battuta, E. A. M. (2004). İbn Battuta seyahatnamesi II. (Aykut, A.S, Çev., İnceleme ve Notlar) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. İnalcık, H. (1944). Yeni vesikalara göre Kırım Hanlığının Osmanlı tabiliğine girmesi ve ahidname meselesi. Belleten, 8/30, 185-229.
18. İnalcık, H. (1995). Sources and studies on the Ottoman Black Sea I. the customs register of Caffa, 1487-1490. Harvard University.
19. İnalcık, H. (1999). Osmanlı-Rus ilişkileri 1492-1700. Türk-Rus ilişkilerinde 500 yıl s1491-1992 (s. 25-36). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
20. İnalcık, H. ve Quataert, D. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi. I. İstanbul: Eren Yayıncılık. Kallek, C. (2007). Okka. DİA, https://islamansiklopedisi.org.tr/okka (08.07.2025).
21. Kaysunizade Nidai Remmal Hoca. (1973) Tarih-i Sahip Giray Han. (Gökbilgin, Ö. Haz.). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
22. Kazan, Ö. (2004). Karay kültüründe tuz. Naskali, E.G., Şen, M. (Ed.). Tuz kitabı. (1. Baskı, s. 123-132). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
23. Kırım Şer‘iyye Sicilleri: 20, 22, 23b, 26, 27, 28, 30, 31, 34 Numaralı Defterler.
24. Kurlansky, M. (2003). Tuz insanlığın tuzlu tarihi. (Çakıroğlu, A. Çev.). İstanbul: Aykırı Yayıncılık.
25. Naskali, E. G. ve Şen, M. (Ed.). (2004). Tuz kitabı. Aykırı Yayıncılık.
26. Öztürk, Y. (2013). XVI. Yüzyılda Kefe’nin yakın ye uzak hinterlandı ile ticareti. Köse, O vd. (Ed.) Tarih boyunca Karadeniz ticareti ve Canik II (s. 1157-1166). Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
27. Öztürk, Y. (2014). Osmanlı hâkimiyetinde Kefe (1475-1600). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
28. Peyssonnel, C. C. (1787). Traité sur le commerce de la mer noire. (Tome I). Paris: Cuchet.
29. Polat Yılmaz. H. (2018). Kefe mukataası ahkâm defteri(1643- 1707). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
30. Smith, W. (Ed.). (1857). Via Salaria. İçinde Dictionary of Greek and Roman geography (Vol: 2, p. 1304). London: Walton and Maberly.
31. Suleymanov, S. (2012). Kırım karayları. (Doktora tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp).
32. Tabak, F. (2010). Solan Akdeniz 1550-1870 coğrafi-tarihsel bir yaklaşım. (Elhüseyni, N. Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
33. Tott, B. de. (1786). Memoirs of Baron de Tott: Containing the state of the Turkish Empire and the Crimea during the late war with Russia, with numerous anecdotes, facts, and observations on the manners and customs of the Turks and Tartars (2nd ed., Vol. 1). London: G. C. J. and J. Robinson.
34. Ürekli, M. (1989). Kırım Hanlığı’nın kuruluşu ve Osmanlı himayesinde yükselişi. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.