“Remembering Through Films”: The Role of Films in Collective Memory: Examples from Turkey

Öz

Cultural memory is one of the key elements in forming a society’s identity and maintaining its connection with the past. Films, as products of cultural memory, play an effective role in the construction of social memory. This study aims to analyze the relationship that films establish with social memory through selected examples and to identify how viewers relate to the representations of social memory within these films. Within the scope of the research, viewing rates have been accepted as a criterion directly proportional to the audience’s interest in films. In terms of scope and limitations, four films that surpassed the five-million-viewer threshold and were screened in movie theaters in Turkey were selected through purposive sampling. While “Fetih 1453” and “Ayla” are based on historical events, “Bergen” and “Müslüm” address social sensitivities such as violence against women and class differences. The study aims to conduct a thematic analysis of the films, identify common themes, and reveal the connection these films establish with collective memory through these themes. For this purpose, content analysis, one of the qualitative research methods, was used to determine, code, and categorize the themes. Furthermore, specific scenes were described to explain the connection established with social memory through these scenes. The findings were examined in relation to the theories discussed in the literature section, focusing on the relationship between films and social memory. The main objective of the study is to determine the impact of films as sites of memory in connecting the past and the present. Therefore, the individual and collective traumas reflected in the selected films were evaluated in proportion to the attention these films received, and their roles in identity construction and the cultural traces they carried were explained with examples from contemporary society. The study concludes that the analyzed films not only remind us of the past but also establish meaningful connections with contemporary social issues, playing an important role in the reproduction of collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Cultural Memory
• Collective Memory
• Cinema
• Sites of Memory

“Filmler ile Hatırlamak”: Toplumsal Hafızada Filmlerin Yeri: Türkiye’den Örnekler

Öz

Kültürel bellek bir toplumun kimlik oluşturmada ve geçmişi ile bağ kurulmasında önemli unsurlardan biridir. Filmler toplumsal hafıza inşasında, kültürel bellek ürünleri olarak etkin şekilde görev alırlar. Çalışma, filmlerin toplumsal hafıza ile kurdukları ilişkiyi örnekler üzerinden analiz etmeyi ve izleyicinin filmde yer alan toplumsal hafızaya dair anılarla kurduğu ilişkileri saptamayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, izlenme oranları, izleyicinin filmlere gösterdiği ilgi ile doğru orantılı bir kıstas olarak kabul edilmiştir. Kapsam ve sınırlılıklar bağlamında, amaçlı örneklem olarak Türkiye’de sinema salonlarında gösterime giren ve en yüksek izlenme oranına sahip filmler arasından beş milyon sınırını aşan dört film seçilmiştir. Seçilen “Fetih 1453”, “Ayla”, tarihi olaylara dayanırken “Bergen” ve “Müslüm”, kadına şiddet ve sınıfsal farklılıklar gibi toplumsal hassasiyetlere değinen filmlerdir. Çalışmada, filmlerin tematik incelemesi yapılarak, ortak temaların tespit edilmesi ve filmlerin bu temalar aracılığı ile kolektif hafıza ile kurdukları bağı ortaya konması amaçlanmaktadır. Bunun için nitel Analiz yöntemlerinden içerik analizi kullanılarak temalar belirlenmiş ve kodlanıp kategorize edilmiştir. Ayrıca belirli sahneler betimlenerek sahneler aracılığı ile toplumsal hafıza ile kurulan bağ açıklanmıştır. Ortaya çıkan bulgular, filmlerin toplumsal hafıza ile kurduğu ilişki bağlamında literatür kısmında bahsi geçen kuramlara dayandırılarak incelenmiştir. Çalışmanın amacı filmlerin birer hafıza mekânı olarak geçmişle bugünün ilişkisini kurmadaki etkisini saptamaktır. Bu nedenle, seçilen filmlerin yansıttığı bireysel ve kolektif travmaların toplumdaki karşılığı, filmlerin gördüğü ilgi ile doğru orantılı olarak değerlendirilmiş ve filmlerin kimlik inşasındaki rolleri ve kültürel izleri günümüz toplumundan örnekler açıklanmıştır. Çalışmanın sonucunda incelen filmlerin, yalnızca geçmişi hatırlatmakla kalmayıp günümüz toplumsal meseleleriyle anlamlı bağlar kurarak kolektif hafızanın yeniden üretiminde önemli bir rol oynadığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel Bellek
• Toplumsal Bellek
• Sinema
• Hafıza Mekanları

Kaynakça

1. Anderson, B. (1995). Imagined communities: The origins and spread of nationalism. İstanbul: Metis Yayınları.
2. Assmann, J. (2001). Kültürel bellek: Yazı, hatırlama ve politik kimlik. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
3. Box Office Türkiye. (n.d.). Bergen. Retrieved from https://boxofficeturkiye.com/film/bergen--2015133
4. Box Office Türkiye. (n.d.). Fetih 1453. Retrieved from https://boxofficeturkiye.com/film/fetih-1453--2010437
5. Box Office Türkiye. (n.d.). Müslüm. Retrieved from https://boxofficeturkiye.com/film/muslum--2014050
6. Custen, G. F., & Landy, M. (Eds.). (2001). The historical film: History and memory in media. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.
7. Erdoğan, İ. (2024). Toplumsal bellekten medya belleğe: Hafıza inşasında dijital ortamlar. 4. Boyut Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 25, 167–187. https://doi.org/10.26650/4boyut.2024.1527628
8. Erman, T. (2004). Gecekondu çalışmalarında “öteki” olarak gecekondulu kurguları. European Journal of Turkish Studies, 1, 1–20. https://doi.org/10.4000/ejts.85

9. Halbwachs, M. (1950). La mémoire collective. Paris: Presses Universitaires de France.
10. Hall, S. (1990). Cultural identity and diaspora. In J. Rutherford (Ed.), Identity: Community, culture, difference (pp. 222–237). London: Lawrence & Wishart.
11. Huyssen, A. (1999). Alacakaranlık anıları: Bellek yitiminde zamanı belirlemek (K. Atakay, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
12. İlhan, M. (2018). Kültürel bellek: Sözlü kültürden yazılı kültüre hatırlama. Ankara: Doğu Batı Yayınları.
13. İnce, Gökçen Başaran (2010), Medya ve Toplumsal Hafıza, Kültür ve İletişim Dergisi, 2010 kış, 13(1), (9-29 s.)
14. Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu. (2024). 2024 yılında erkekler tarafından en az 394 kadın öldürüldü, 259 kadın şüpheli şekilde ölü bulundu. Retrieved on June 21, 2025, from https://kadincinayetlerinidurduracagiz.net/veriler/3129
15. Kellner, D., & Ryan, M. (2010). Politik kamera: Çağdaş Hollywood sinemasının ideolojisi ve politikası (E. Özsayar, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
16. Nora, P. (1996). Realms of memory: Rethinking the French past (Vol. 1). New York: Columbia University Press.
17. Nora, P. (2006). Hafıza mekânları (M. E. Özcan, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
18. Orta, N. (2019). Kadın cinayetleri ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği üzerine bir değerlendirme. Selçuk İletişim, 12(2), 1094–1126. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/769517
19. Öztemiz, Y., & Yılmaz, A. (2021). Türkiye’de toplumsal hafıza çalışmaları üzerine bir inceleme. DTCF Dergisi, 57(1), 493–523. https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000001524
20. Sönmez, M. F., & Kazan, F. (2023). Rap müzikte arabesk kodların izdüşümleri: “Biz kötüyüz, aynen.” Premium E-Journal of Social Sciences (PEJOSS), 7(35), 1448–1462. https://doi.org/10.5281/zenodo.10035564
21. Sönmez, S. (2012). Toplumsal bellek ve sinema: Türkiye sinemasında travmatik temsiller (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
22. Susam, S. (2015). Toplumsal bellek ve belgesel sinema. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
23. Wood. R. (2004). Hitchkock Sineması. Çev. Ertan Yılmaz. İstanbul: Kabalcı Yayınları
24. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.