Osmanlı’dan Günümüze Kalan Kültürel Miras: Tarihî Antep Uzun Çarşısını “Uzun Çarşının Uluları” Eseri Üzerinden Okumak

Öz

Türk tarihi içinde çeşitli açılardan önem arz eden ve Doğu medeniyetleriyle özdeşleşen yapıların başında tarihî uzun çarşılar gelmektedir. Taşıdıkları fonksiyonellikleriyle dönemlerinin içtimai hayatına dair derinlikli bilgiler sunan uzun çarşılar, özellikle Osmanlı Dönemi’nde ciddi gelişimler gösterir. Gerek mimari yönü gerekse kültür hayatına tesirleriyle şehir ve bölgenin ticaret ve kültür merkezi hâline gelmesini sağlarlar. Günümüzde de varlığını devam ettiren bu mekânları Osmanlı’dan kalan somut kültürel miras şeklinde değerlendirmek yanlış olmayacaktır. Tarihî uzun çarşılar, mekân-insan ilişkisindeki çok yönlü etkileriyle şehir ve insan profilinin çeşitlenmesi ve gelişiminde pay sahibidirler. Bu çalışmanın amacı Osmanlı Dönemi’nin önemli ticaret ve kültür merkezlerinden biri olan eski Antep’in tarihi Uzun Çarşısını nesnel ve kurmaca taraflarıyla incelemektir. Çalışmada Antep Uzun Çarşısı, incelemeye esas metin olarak tercih edilen Mitat Enç’in Uzun Çarşının Uluları eserindeki görünümüyle değerlendirilmiştir. Çalışmada mekân odaklı bir bakış açısı hâkim olduğu için yöntemde edebiyat ve mimari paydaşlığından hareketle mekân-insan ilişkisine yoğunlaşılmıştır. Yapılan tahlillerde betimsel bir yaklaşım benimsenmiştir. Kent ve kente has bir mekân ile söz konusu mekânın bireyden topluma doğru genişleyen etkisi, ilgili disiplinler etrafında anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Elde edilen verilerden hareketle eski Antep’in uzun çarşısının sadece ticaret merkezi olarak değil, döneminin sosyal, psikolojik ve tarihsel değişkenlerini objektif şekilde işleyen ve sosyolojik veriler sunan bir misyon taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mithat Enç
• Uzun Çarşının Uluları
• edebiyat
• kültürel miras
• Gaziantep Uzun Çarşısı

Cultural Heritage from the Ottoman Era to Today: Reading the Historical Antep Long Bazaar Through the Work “Uzun Çarşının Uluları”

Öz

Historical long bazaars hold significant importance in Turkish history for several reasons and are closely linked to Eastern civilisations. These bazaars provided valuable insights into the social dynamics and operations of their era and experienced notable evolution, especially during the Ottoman period. They assisted the city and region become a hub of trade and culture through their architectural features and influence on cultural life. Their continued existence today signifies their role as vital, tangible cultural heritage from that time. Historical long bazaars have a share in the diversification and development of the city and human profile with their multifaceted effects on the space-human relationship. This research focuses on the historical relevance of the Long Bazaar in old Antep, recognised as a central commercial and cultural venue during the Ottoman era, highlighting both its physical features and fictional stories. The study critically evaluates the Antep Long Bazaar, utilising Mitat Enç's work, "Uzun Çarşının Uluları" as its primary resource. Through a space-oriented perspective, this methodology emphasises the complex interaction between space and people, bolstered by the unified relationship between literature and architecture. A descriptive method has been applied in the analysis, delving into the city and its notable spaces to examine their influence -from individual experiences to societal impacts- thereby enhancing understanding across relevant fields. The findings reveal that the old Antep bazaar acts not only as a trading centre but as a venue that systematically explores the social, psychological, and historical dimensions of its era and sociological insights.

Anahtar Kelimeler

• Mitat Enç
• literature
• cultural heritage
• Gaziantep Long Bazaar
• Uzun Çarşının Uluları

Kaynakça

1. Abdula, H. and Aygen, Z. (2022). Architecture and monumentality in literature: the example of bridge on the Drina by Ivo Andriç. Litera, 32(1), 407-434.
2. Adıgüzel, G. (28 January 2022). Yumrukları memleket kadar büyük Uzun Çarşı'nın ulu şehri: Gaziantep (The great city of uzun çarşı, whose fists are as big as the country: Gaziantep). Accessed link: https://www.gzt.com/cins/yumruklari-memleket-kadar-buyuk-uzun-carsinin-ulu-sehri-gaziantep-3367051/
3. Akarsu, H. T. ve Erdoğan, N. (2016). Edebiyatta mimarlık. İstanbul: Yem Yayınları.
4. Alisinanoğlu, İ. (2022). Uzunçarşı. Accessed link: https://www.gaziantepgunes.com/makale/10345858/ibrahimalisinanoglu/uzuncarsi
5. Burcu Yılmaz, E. (2019). Edebiyat şehir hafıza -Türk Romanında hafıza mekânı olarak şehir (1940-1960)-. İstanbul: Kesit Yayınları.
6. Çağlak, U. (2020). Esnaflar arası komşuluk ilişkileri: Konya bedesten çarşısı üzerine bir değerlendirme (Neighborhood relations between tradesmen: an evaluation on Konya bedesten bazaar). Journal of Social Sciences of Mus Alparslan University Anemon, 8(5), 1621-1631.
7. Demirel, Ö. (2012). Examples of Ottoman grand bazaars: the grand bazaars of Ankara and Sivas. In Proceedings of International Symposium on the History of Ankara (p. 377-293). Ankara: Master Basım.
8. Enç, M. (1977). Uzun çarşının uluları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

9. Evliya Çelebi. (2005). Seyahatnâme. C. IX. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
10. Eyice, S. (1992). Bedesten. İslâm ansiklopedisi (C. 5, s. 302-311). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
11. Gaziantep Provincial Directorate of Culture and Tourism. (2024). Restored Historical Antep Houses and Mansions’ https://gaziantep.ktb.gov.tr/TR-52370/fotograf-galerisi.html/ Accessed date: 12.03.2024.
12. Gündüz, S. and Reyhanoğlu, G. (2018). Kadim kentin kimliği Antakya uzun çarşı. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(15), 857-871.
13. Güzelhan, Mustafa. (1965). Uzun Çarşı ve civarı (Uzun bazaar and its neighbourhood). Gaziantep Culture Magazine, 8, 102,115.
14. Hallaçeli, E. (22 May 2019). Edebi mimarlık (Literary Architecture). Access link: https://edahallaceli.com.tr/2019/05/22/edebi-mimarlik/
15. Hüküm, M. (2023) Bireyi sağaltan toplum: Mitat Enç hikâyelerinde yerlilik.. M. E. Sönmez, M. Dağ ve İ. H. Üzüm (Ed.), 100. yılında Cumhuriyet dönemi Gaziantep içinde (s. 625-637). Gaziantep: Gazikültür Yayınları.
16. Karaca, A. (2022). Mitat Enç’in hikâyelerinde şehir ve portreler. Türk Dili Dergisi, s.y., 95-101.
17. Karataş, T. (2022). Kurmaca dünya içinde. İstanbul: Muhit Kitap.
18. Köç, A. (2012). Osmanlı klasik dönem şehirciliğinde çarşı merkezinin teşekkülünde bedestenin rolü: Ankara örneği (The role of bedesten in the formation of market center in the city planning during the Ottoman classical period: Ankara case). Çağdaş Yerel Yönetimler, 18(4), 1-26.
19. Nakıboğlu, G. (2009). Mitat Enç'in eserlerinde Gaziantep (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep.
20. Oğuz, O. (2012). Yusuf Atılgan’ın hikâyelerinde kent (City in the stories by Yusuf Atılgan). Turkish Studies, 7(1), 1653-1669.
21. Serin Güner, A. Pınar ve Gökmen, H. (2020). Mimarlık ve edebiyat ilişkisine dair yapılmış akademik çalışmaların bir sınıflandırması (A classification of academic studies on the relationship between architecture and literature. İdealkent, 11(31), 1722-1763.
22. Topçu, K. Deniz ve Güven Bilsel, S. (2016). Geleneksel Gaziantep çarşısının mekânsal kalite açısından değerlendirilmesi (An evaluation of traditional Gaziantep shopping district in terms of spatial quality). Artium, 4(1), 58-74.
23. Şahinalp, S. Mehmet ve Günal, V. (2012). Osmanlı şehircilik kültüründe çarşı sisteminin lokasyon ve çarşı içi kademelenme yönünden mekânsal analizi (Spatial analysis of bazaar systems: their location and forms in the Ottoman urbanism culture). Milli Folklor, 24(93), 149-168.
24. Şehitkamil Art Centre. (14 December 2021-01 March 2022). Sections from Gaziantep Defence with Photographs 100th Year Special Exhibition. https://www.sehitkamilsanatmerkezi.org/index.php/2022/04/01/fotograflarla_gaziantep_savunmasi/ Access date: 18.03.2024.