Farabi’nin Epistemik Mimarisi: Din ve Felsefe Arasında Bilgi, Hakikat ve İktidarın Yeniden İnşası

Yıl 2026, Cilt: 25 Sayı: 1, 50 - 65, 29.01.2026

Raziye Sayar

Öz

Fârâbî’nin (ö. 950) bilgi ve siyaset modeli, mutlak hakikat ve epistemolojik otoritenin doğasına dair temel sorular üretirken, bilginin inşa süreçleri ile iktidar ilişkilerinin nasıl iç içe geçtiğini gösterir. Filozof-peygamber ekseninde şekillenen bu sistem, bilginin yalnızca bireysel akıl yürütmeyle değil, kolektif anlamlandırma mekanizmaları ve simgesel formlar üzerinden dolaşıma girdiğini ortaya koyar. Fârâbî, bilgiye ulaşmanın çoklu yollarını kabul etmekle birlikte, bilginin nihai olarak belirli epistemik ve siyasal figürler tarafından temsil edilmesi gerektiğini savunur; böylece anlamın kimler tarafından üretildiği ve kimler için erişilebilir olduğu sorusu gündeme gelir. Onun mutluluk modeli, bireysel aklın gelişimi ile toplumsal organizasyon arasında denge kurmayı hedeflerken, bilginin düzenlenme biçimlerine dair sınırlar inşa eder. Bilgi ediniminin saf aklî nazariyeden toplumsal pratiğe uzanan merhalevî bir seyir izlemesi, halkın tahayyül gücü yoluyla yönlendirilmesini ve filozofun epistemik otoritesini meşrulaştıran bir yapıyı içerir; bu noktada tarihsel ve kültürel bağlamlara uyarlanabilirlik sorunu, teorik tutarlılık ile pratik uygulanabilirlik arasındaki gerilimi açığa çıkarır. Fârâbî’nin bilgi rejimi, epistemolojinin sadece değişmez doğrulara değil, simgesel, ideolojik ve kültürel kodlarla sarmallanmış bir yeniden üretim sarmalına dayandığını ima eder. Bilginin merkezsizleştiği ve anlamın çoğullaştığı güncel bağlamda, filozof-peygamber figürü, bilginin kimin adına ve nasıl dolaşıma girdiğini belirleyen bir epistemik iktidar yapısının ifadesi olarak okunabilir; böylece bilgi, salt temsil değil, iktidar pratikleriyle kurulan bir anlatı olarak görünür.

Anahtar Kelimeler

Fârâbî , Bilgi Rejimi , Epistemolojik Otorite , Siyasal Iktidar , Tahayyül Gücü.

Alfarabius's Epistemic Architecture: Reconstructing Knowledge, Truth, and Power between Religion and Philosophy

Öz

Alfarabius’s model of knowledge and politics both raises fundamental questions about the nature of absolute truth and epistemic authority and shows how the construction of knowledge is entangled with relations of power. Structured around the axis of the philosopher-prophet, his system reveals that knowledge enters circulation not only through individual reasoning, but also through collective mechanisms of meaning-making and symbolic forms. While Alfarabius accepts multiple paths to knowledge, he argues that it must ultimately be represented by specific epistemic and political figures; this foregrounds the issue of who produces meaning and for whom it remains accessible. His account of happiness, which seeks to balance the cultivation of individual intellect with social organization, simultaneously draws boundaries around the possible orders and distributions of knowledge. The staged movement of cognition from pure rational theory to social practice presupposes a structure that guides the populace through the imagination, while legitimating the philosopher’s epistemic authority; here, the problem of adaptation to historical and cultural contexts exposes a tension between theoretical coherence and practical viability. Alfarabius’s regime of knowledge thus suggests that epistemology rests not only on unchanging truths, but on a spiral of reproduction woven together with symbolic, ideological, and cultural codes, so that in a decentered, pluralized contemporary context, the philosopher-prophet figure expresses an epistemic power that defines on whose behalf, and in what form, knowledge circulates.

Anahtar Kelimeler

Alfarabius , Knowledge Regime , Epistemological Authority , Political Power , İmaginative Faculty

Kaynakça

• Alper, Ö. (2007). Fârâbî’nin Aristoteles’i felsefede bir otorite olarak yorumu. Darulfunun İlahiyat, 131-152.
• Altuğ, T. (2008). Dile gelen felsefe (2. bs). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Aristoteles. (1975). Politika (1. bs; M. Tuncay, Çev.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Aristoteles. (1997). Nikomakhos’a Etik Hoika Nikomaxeia (S. Babür, Çev.). Ankara: Ayraç.
• Aydın, M. (1976). Fârâbî’nin siyasi düşüncesinde Sa’âdet kavramı. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 21, 303-315.
• Aydın, S. (2022). Fârâbî’de müstefâd aklın anlamı üzerine farklı bir yaklaşım. İslami Araştırmalar, 33(1), 155-170. Aydınlı, Y. (2014). Fârâbî’de Tanrı insan ilişkisi (4. bs). İstanbul: İz yayıncılık.
• Birdişli, F. (2019). Political philosophy of Al Farabi and the logic of the ıntegration and solidarity in the ınternational area. International Journal of Politics and Security, 1(2), 122-139.
• Bonelli, G. M. (2009). Fârâbî's virtuous city and the plotinian world soul: A new reading of Farabi’s Mabadi’ Ara’ Ahl Al-Madina Al-Fadila (A thesis submitted to McGill University in partial fulfillment of the requirements of the degree of Doctor of Philosophy.). McGill University, Montreal, Institute of Islamic Studies.
• Cevizci, A. (2009). Felsefe tarihi-Thales’ten Baudrillard’a. İstanbul: Say Yayınları.
• Çelik, A. (2018). Fârâbî’nin siyasal felsefesinde mutluluk ve “İlk Başkanlık” arasındaki zorunlu ilişki. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 7(1), 265-284.
• Çilingir, L. (2009). Fârâbî ve İbn Haldûn’da siyaset (1. bs). Ankara: Araştırma Yayınları.
• Delpâzîr, C. (2020). “Çistî-yi Hikmet-i 'Amelî ve Câygâh-ı Ân der Tabaka-bendî-yi 'Ulûm bâ Tekye bar Ârâ'-yi Fârâbî”. Hikmet-i İslâmî 7, (2), 121-140.
• Demirel, D. (2014). Fârâbi’nin ideal devleti: Erdemli Şehir. Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi, 7(1), 358-369.
• Demirpolat, E., & Çelik, R. (Ed.). (2020). Muallim-i Sânî Uzlukoğlu Fârabi. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları.
• Derrida, J. (1999). Differance. içinde Ö. Sözer (Çev.), Toplumbilim Jacques Derrida Özel Sayısı 10. Sayı (2. bs, ss. 51-63). İstanbul: Bağlam.
• Dunlop, D. M. (1987). Fusulü'l-Medeni siyaset felsefesine dair görüşler (H. Özcan, Çev.). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları.
• Durak, N., & Alaca, C. (2019). Fârâbî’de mutluluk tasavvuru ve eskatolojik boyutu. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat, (43), 5-23.
• el-Fârâbî. (2022). Fusulün müntezea seçilmiş fasıllar (1. bs; Y. Aydınlı, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• el-Fârâbî, E. N. (1968). Kitâb Ârâ' Ehli'l-Medîne el-Fâzıla (2. bs; A. N. Nâdir, Ed.). Beyrut: Dârü’l Maşrik.
• el-Fârâbî, E. N. (1991). Kitâbü’l-Mille ve Nusûs Uhrâ (2. bs; M. Mehdi, Ed.). Beyrut: Dârü’l Maşrik.
• el-Fârâbî, E. N. (1991). Kitâbü’s-Siyâse el-Medeniyye (el-Mulahhas bi-Mebâdîʾi’l-Mevcûdât) (F. M. Neccâr, Ed.). Beyrut: Dârü’l Maşrik.
• el-Fârâbî., E. N. (2012). Es-siyâsetü’l-medeniyye veya Mebâdiʻü’l-Mevcûdât (2. bs; M. S. Aydın, A. Şener, & M. R. Ayas, Çev.). İstanbul: Büyüyenay.
• el-Fârâbî, E. N. (1927). Kitâbü’t-Ta'lîkât. Haydarâbad: Dâiretu’l-Maârif el-Osmaniyye Matbaası.
• el-Fârâbî, E. N. (1983). Ebû Nasr el-Fârâbî fî’l-Zikrâ el-Elfiye li-Vefâtihi. Kahire: Mısır Millî Kitap Kurumu [el-Hayʾe el-Mısriyye el-Âmme li’l-Kitâb].
• Fakhry, M. (t.y.). Al-Farabi and the reconciliation of plato and aristotle. Journal of the History of Ideas, 26(4), 1965.
• Fârâbî. (2008). Harfler kitabı Kitabu’l-Hurûf (Ö. Türker, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• Fârâbî. (2012). Kitabu'l-Burhan (2. bs; Ö. Türker & Ö. M. Alper, Çev.). İstanbul: Klasik Yayınları.
• Fârâbî. (2016). İdeal devlet (A. Arslan, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Fârâbî. (2018a). El-Medînetü’l-Fâzıla Tanrı Âlem insan (1. Baskı; Y. Aydınlı, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• Fârâbî. (2018b). Mutluluğun kazanılması (3. bs; A. Arslan, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Fârâbî. (2019). Kitabü’l-Mille din üzerine (1. bs). İstanbul: Litera Yayıncılık.
• Hammond, R. (1947). Fârâbî felsefesi ve ortaçağ düşüncesine etkisi (The Philosophy of Alfarabi and Its Influnce on Medieval) (U. Nutku & G. Küken, Çev.). New York: The Hobson Book Press.
• Işık, C. (2022). Fârâbî’de Sosyal peygamberlik ve kimlik. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (2), 729-748. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1096769
• Kılıç, S. (2015). Lyotard: fark ve çokluğun anlatısı postmodernite. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, (3), 106-137.
• Kurşunoğlu, M. S. (2018). Fârâbî’nin siyaset felsefesinde senkretik bir terim olarak ‘Mille’. Mavi Atlas, 6, 29-62. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.486080
• Mattila, J. (2022). The Eudaimonist Ethics of al-Fārābī and Avicenna. Leiden ; Boston: Brill.
• Netton, I. R. (1992). Al-Fārābī and his school. London and New York: Routledge.
• Platon. (1999). Devlet (1. bs; S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Türksever, E., & Çüçek, M. (2018). Fârâbî’nin düşünce dünyası içerisinde din ve felsefe ilişkisi. Al-Fârâbî Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (2/2), 21-27.