Contemplating Artificial Intelligence through the Perspective of Castoriadis: The Institutionalization of Insignificance

Öz

This article analyzes ethical frameworks pertaining to artificial intelligence and algorithmic systems utilizing the conceptual paradigm of Cornelius Castoriadis. Prevalent methodologies in AI ethics typically conceptualize algorithmic systems via the lenses of compliance, risk, and security, emphasizing functionality based on the premises of inevitability and necessity. Such representations obfuscate the heteronomous nature of algorithmic systems and restrict inquiries regarding meaning, responsibility, and value to an optimization framework. In this context, the article examines ethical interventions centered on optimization by focusing on Castoriadis’s notion of insignificance. It contends that the imaginary regime—defined as a system of meaning that has abandoned its interrogability for the sake of functionality—has supplanted the acknowledgment of the origin of “doing.” In this framework, artificial intelligence is perceived not solely as a technological mechanism for efficiency, but as a practice of closure that obscures, externalizes, and renders the ontological origin of action undeniable. In this setting, autonomy is not regarded as a normative ethical ideal or a managerial approach to be applied iteratively. Instead, it is expressed as a potential for political action that might challenge narratives of closure characterized by inevitability and necessity. The article suggests that the discourse on AI ethics should progress beyond viewing algorithmic framing only as a principled issue, and instead consider it as a form of closure defined by autonomy, insignificance, the social imaginary. The article's main objective is not to propose a political framework, but to illuminate a political threshold in response to ethical myths that perpetuate inevitability.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence Ethics
• Algorithms
• Political Theory
• Castoriadis
• Autonomy

Castoriadis ile Yapay Zekâyı Düşünmek: Önemsizliğin Kurumsallaşması

Öz

Bu makale, yapay zekâ ve algoritmik sistemleri ele alan etik yaklaşımları, Cornelius Castoriadis’in kavramsal matrisi ekseninde eleştirel bir okumaya tabi tutmaktadır. Yapay zekâ etiğini gündeme getiren saptamalar, baskın eğilimi ifade edecek şekilde, algoritmik sistemleri uyumluluk, risk ve güvenlik ekseninde çerçeveleyerek kaçınılmazlık ve zorunluluk bağlamında bir işlerliği öncelikli tutmaktadır. Bu öncelik, algoritmik sistemlerin heteronomik karakterini göz ardı etmekte, anlamsal kaygıları bir optimizasyon mantığına hapsetmektedir. Makale, optimizasyon ekseninde şekillenen etik müdahaleleri Castoriadis’in önemsizlik kavramını merkezine alarak tartışmakta, sorgulanabilirliği terk edilmiş ve işlevsel kılınmış bir anlam düzeneği olarak imgesel rejimin, “yapma”nın kaynağını tanımanın yerini aldığını ileri sürmektedir. Başka bir ifadeyle makale, söz konusu indirgemeci yönelimi Castoriadis’in “önemsizlik” kavramı merkezinde tartışmakta; sorgulanabilirliği askıya alınmış, işlevselleştirilmiş bir anlam düzeni olarak imgesel rejimin, “yapma” ediminin kaynağını tanıma gerekliliğinin yerini aldığını ileri sürmektedir. Bu doğrultuda yapay zekâ, salt teknolojik bir optimizasyon süreci değil, “yapma” ediminin kaynağının ontolojik unutuşa terk edildiği, dışsallaştırıldığı bir kapanma pratiği olarak işaretlenmektedir. Otonomi, bu uğrakta, etik bir ilke ya da tekrar etmesi beklenen yönetimsel bir kip değil, kaçınılmazlık ve zorunlulukla etiketlenmiş kapanma anlatılarını sarsacak politik müdahale imkânı olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla makale, yapay zekâ etiği literatürüne, algoritmik çerçevelemeyi salt bir ilke problemi olarak değil, otonomi-önemsizlik ve imgelem kavramları ekseninde bir kapanım olarak düşünmeye önermekte, bu düşüncenin politik imkânının otonomide saklı olduğunu öne sürmektedir. Politik bir tasarımdan ziyade, kaçınılmazlık anlatılarının etik sürümleri karşısında politik bir eşiği görünür kılmak, makalenin en temel amacıdır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ Etiği
• Algoritmalar
• Siyasal Kuram
• Castoriadis
• Otonomi

Kaynakça

1. Angurala, M., & Khullar, V. (2024). Introduction and role of Society 5.0 in human-centric development. In V. Khullar, V. Sharma, & M. Angurala (Eds.), Artificial intelligence and Society 5.0. CRC Press.
2. Bauman, Z. (2000). Siyaset arayışı (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
3. Camilleri, M. (2023). Artificial intelligence governance: Ethical considerations and implications for social responsibility. Expert Systems. https://doi.org/10.1111/exsy.13406
4. Castoriadis, C. (1991). Philosophy, politics, autonomy (D. A. Curtis, Ed.). Oxford University Press.
5. Castoriadis, C. (1992). Political and social writings: Vol. 3. 1961–1979: Recommencing the revolution: From socialism to the autonomous society (D. A. Curtis, Ed. & Trans.). University of Minnesota Press.
6. Castoriadis, C. (1993). Dünyaya, insana ve tabiata dair (H. Tufan, Çev.). İletişim Yayınları.
7. Castoriadis, C. (1997). World in fragments: Writings on politics, society, psychoanalysis, and the imagination (D. A. Curtis, Ed. & Trans.). Stanford University Press.
8. Castoriadis, C. (2010). A society adrift: Interviews and debates, 1974–1997 (E. Escobar, M. Gondicas, & P. Vernay, Eds.; H. Arnold, Trans.). Fordham University Press.

9. Castoriadis, C. (2011a). Postscript on insignificance: Dialogues with Cornelius Castoriadis (G. Rockhill, Ed.; G. Rockhill & J. V. Garner, Trans.). Continuum.
10. Castoriadis, C. (2011b). Toplum imgeleminde kendini nasıl kurar (Cilt 2; I. Ergüden, Çev.). İletişim Yayınları.
11. Castoriadis, C. (2013). Toplum imgeleminde kendini nasıl kurar (Cilt 1; H. Uğur-Tanrıöver, Çev.). İletişim Yayınları.
12. European Parliament & Council of the European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj/eng
13. Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., Luetge, C., Madelin, R., Pagallo, U., Rossi, F., Schafer, B., Valcke, P., & Vayena, E. (2018). AI4People—An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. Minds and Machines, 28(4), 689–707. https://doi.org/10.1007/s11023-018-9482-5
14. Floridi, L. (2023). The ethics of artificial intelligence: Principles, challenges, and opportunities. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198883098.001.0001
15. Gabriel, I. (2022). Toward a theory of justice for artificial intelligence. Daedalus, 151(2), 218–231. https://doi.org/10.1162/daed_a_01911
16. Gezerlis, A. (2001). Castoriadis and the project of autonomy: A review of The imaginary institution of society. Democracy & Nature, 7(3), 469–487. https://doi.org/10.1080/10855660120092320
17. Gerlich, M. (2023). Perceptions and acceptance of artificial intelligence: A multi-dimensional study. Social Sciences, 12(9), Article 502. https://doi.org/10.3390/socsci12090502
18. Heilinger, JC. (2022). The Ethics of AI Ethics. A Constructive Critique. Philos. Technol. 35, 61. https://doi.org/10.1007/s13347-022-00557-9
19. Huang, C., Zhang, Z., Mao, B., & Yao, X. (2023). An overview of artificial intelligence ethics. IEEE Transactions on Artificial Intelligence, 4(4), 799–819. https://doi.org/10.1109/TAI.2022.3194503
20. Jameson, F. (2022). Postmodernizm ya da geç kapitalizmin kültürel mantığı (C. Gönenç, Çev.). Alfa Yayınları.
21. Jobin, A., Ienca, M. & Vayena, E. (2019). The global landscape of AI ethics guidelines. Nat Mach Intell 1, 389–399. https://doi.org/10.1038/s42256-019-0088-2
22. Kaur, D., Uslu, S., Rittichier, K. J., & Durresi, A. (2023). Trustworthy artificial intelligence: A review. ACM Computing Surveys, 55(2). https://doi.org/10.1145/3560828
23. Kerr, P. (1998). Izgara (C. Orancı, Çev.). Telos Yayınları.
24. Klooger, J. (2009). Castoriadis: Psyche, society, autonomy. Brill.
25. Kundera, M. (2012). Gülüşün ve unutuşun kitabı (E. Bener, Çev.). Can Yayınları.
26. Liu, Y., & Siau, K. L. (2024). Generative artificial intelligence and metaverse: Future of work, future of society, and future of humanity. In F. Zhao & D. Miao (Eds.), AI-generated content: AIGC 2023 (Communications in Computer and Information Science, Vol. 1946). Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-99-7587-7_10
27. Mensah, G. B. (2024). Artificial intelligence and ethics: A comprehensive reviews of bias mitigation, transparency, and accountability in AI systems. Africa Journal for Regulatory Affairs.
28. Mittelstadt, B. (2019). Principles alone cannot guarantee ethical AI. Nat Mach Intell 1, 501–507. https://doi.org/10.1038/s42256-019-0114-4
29. Morozov, E. (2013). To save everything, click here. PublicAffairs.
30. Munn, L. (2023). The uselessness of AI ethics. AI Ethics 3, 869–877. https://doi.org/10.1007/s43681-022-00209-w
31. Nasim, S. F., Ali, M. R., & Kulsoom, U. (2022). Artificial intelligence incidents & ethics: A narrative review. International Journal of Technology Innovation and Management (IJTIM), 2(2), 52–64. https://doi.org/10.54489/ijtim.v2i2.80
32. Nicolacopoulos, T., & Vassilacopoulos, G. (2014). The time of radical autonomous thinking and social-historical becoming in Castoriadis. Thesis Eleven, 120(1), 59–74. https://doi.org/10.1177/0725513613520623
33. Pursuit. (2023). The flawed algorithm at the heart of Robodebt. https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-flawed-algorithm-at-the-heart-of-robodebt
34. Risse, M. (2023). Political theory of the digital age. Cambridge University Press.
35. Ross, L. (2018). The mad animal: On Castoriadis’ radical imagination and the social imaginary. Thesis Eleven, 146(1), 71–86. https://doi.org/10.1177/0725513618776710
36. Ross Gruetzemacher, R., & Whittlestone, J. (2022). The transformative potential of artificial intelligence. Futures, 135, Article 102884. https://doi.org/10.1016/j.futures.2021.102884
37. Sartre, J.-P. (1981). Yöntem araştırmaları: Diyalektik aklın eleştirisi (S. R. Kırkoğlu, Çev.). Yazko Yayınları.
38. Sartre, J.-P. (2011). Varlık ve hiçlik (T. Ilgaz & G. Çankaya-Eksen, Çev.). İthaki Yayınları.
39. Schismenos, A. (2025). Artificial intelligence and barbarism: A critique of digital reason. Athens School.
40. Waelen, R. (2022). Why AI Ethics Is a Critical Theory. Philos. Technol. 35, 9. https://doi.org/10.1007/s13347-022-00507-5
41. Yılmaz, A. (2025). Politika endüstrisi: Adorno ve Arendt diyaloğunda bir kavram revizyonu. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 80(3), 545–567. https://doi.org/10.33630/ausbf.1692068