Oral and Dental Health in Late Roman-Byzantine Period Skeletons at Demirci Pond (Çanakkale)

Öz

This study examined the dental and jaw pathologies of a group of skeletons dating back to the Late Roman-Byzantine period, obtained from rescue excavations conducted near the Demirci Pond in Gelibolu District, Çanakkale province, with the aim of understanding the diet, and oral and dental health. In the study, a total of 490 teeth - including 425 permanent and 65 deciduous teeth- as well as 358 teeth sockets and 37 jaws belonging to 30 skeletons (12 males, 10 females, 4 children and 4 infants) were examined for dental and jaw pathologies. The analyses revealed that among the permanent teeth of Demirci Pond skeletons, the prevalence of dental caries was 18.3%, tooth wear was 89% (average wear score 2,95), calculus was 42.9%, hypoplasia was 40%, alveolar bone loss was 87.9%, abscess was 2.4%, and ante-mortem tooth loss was 3.3%; among the deciduous teeth, dental caries was 4.5%, tooth wear was 38.6% (average wear score 1,66), and hypoplasia was 3.1%. The findings reveal that the skeleton group primarily consumed carious, soft foods, while the high rate of hypoplasia suggests that individiuals were affacted by stress factors during their developmental periods. The low incidence of pathologies in deciduous teeth suggest that infant and child deaths may have occured before pathologies reached advanced phases. Comparison of rates of dental and jaw pathologies determined in the Demirci Pond skeletons with those of Roman, Byzantine, and Medieval populations in Anatolia, revealed that the Demirci Pond skeletons generally resemble those of agricultural populations.

Anahtar Kelimeler

• Late Roman-Byzantine
• Dental and jaw pathology
• Nutritional structure
• Oral and dental health

Demirci Göleti (Çanakkale) Geç Roma-Bizans Dönemi İskeletlerinde Ağız ve Diş Sağlığı

Öz

Çalışma kapsamında, Çanakkale İli, Gelibolu İlçesi, Demirci Göleti yakınında gerçekleştirilen kurtarma kazılarından elde edilen, Geç Roma-Bizans Dönemi’ne ait iskelet topluluğunun diş ve çene patolojileri, beslenme yapısı ile ağız ve diş sağlığının anlaşılması amacıyla incelenmiştir. Çalışmada, 30 iskelete (12 erkek, 10 kadın, 4 çocuk ve 4 bebek) ait 425 adet daimi diş ve 65 adet süt dişi olmak üzere toplam 490 adet diş, 358 adet soket ve 37 adet çene, diş ve çene patolojisi açısından incelenmiştir. Analizler sonucunda, Demirci Göleti iskeletlerinde daimi dişlerde diş çürüğü %18,3, diş aşınması %89 (aşınma derecesi ortalaması 2,95), diş taşı %42,9, hipoplazi %40, alveol kemik kaybı %87,9, apse %2,4, antemortem diş kaybı %3,3 oranında; süt dişlerinde de diş çürüğü %4,5, diş aşınması %38,6 (aşınma derecesi ortalaması 1,66), hipoplazi %3,1 oranında belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, iskelet topluluğunun ağırlıklı olarak çürük yapıcı, yumuşak besinler tükettiğini işaret ederken, yüksek oranda gözlenen hipoplazi oranı bireylerin gelişim dönemlerinde stres faktörlerinden etkilendiklerini göstermektedir. Süt dişlerinde patolojilerin düşük oranda gözlenmesi ise patolojilerin ileri aşamalara ulaşmadan bebek ve çocuk ölümlerinin gerçekleşmiş olabileceğine işaret etmektedir. Demirci Göleti iskeletlerinde gözlenen diş ve çene patolojilerinin görülme oranlarının Anadolu’da bulunan Roma, Bizans ve Orta Çağ toplumlarıyla karşılaştırılması sonucunda, Demirci Göleti iskeletlerinin genel olarak tarım toplumlarına benzerlik gösterdiği belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Geç Roma-Bizans
• Diş ve çene patolojisi
• Beslenme yapısı
• Ağız ve diş sağlığı

Teşekkür

Demirci Göleti Geç Roma-Bizans Dönemi iskelet materyallerinin Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Antropoloji Bölümü Paleoantropoloji Laboratuvarı’nda incelenmesine izin veren T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne, Çanakkale Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne ve Çanakkale Troya Müze Müdürlüğüne teşekkür ederiz.

Kaynakça

1. Acar, A. (2024). Hasankeyf (Batman) Ortaçağ toplumunda ağız ve diş sağlığı. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 7(1), 36-61. https://doi.org/10.48120/oad.1373351
2. Akbaş, N. (2021). Müslümantepe Ortaçağ iskeletlerinin ağız ve diş sağlığı [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Alkan, Y. (2025). Karlığın tepesi (Malatya) topluluğunun ağız ve diş sağlığı. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 310-324. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1596134
4. Atamtürk, D., & Duyar, İ. (2008). Adramytteion (Örentepe) iskeletlerinde ağız ve diş sağlığı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 25(1), 0-0.
5. Bıçak, S., & Suata Alpaslan, F. (2015). Zeytinli Ada iskelet topluluğunun diş ve çene patolojisi açısından incelenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Fen Bilimleri Dergisi, 36(5), 32-46. https://doi.org/10.17776/csj.79627
6. Bouville, C.-P. (1983). Les restes humains mésolithiques de l’abri Cornille, Istres (Bouches-du-Rhône). Bull. Mem.soc.d’Anthro.de Paris, 1(10), 89-110. https://doi.org/10.3406/bmsap.1983.3886
7. Brothwell, D. R. (1981). Digging up bones: The excavation, treatment, and study of human skeletal remains. Oxford University Press, British Museum (Natural History).
8. Caselitz, P. (1998). Caries—ancient plague of humankind. İçinde K. W. Alt, F. W. Rösing, & M. Teschler-Nicola (Ed.), Dental Anthropology: Fundamentals, Limits and Prospects (ss. 203-226). Springer Vienna. https://doi.org/10.1007/978-3-7091-7496-8_12

9. Clarke, N. G., Carey, S. E., Srikandi, W., Hirsch, R. S., & Leppard, P. I. (1986). Periodontal disease in ancient populations. American Journal of Physical Anthropology, 71(2), 173-183. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330710205
10. Çırak, A., & Çırak, M. T. (2015). Tios/Filyos iskelet kalıntılarının paleoantropolojik analizi. 30. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 167-174.
11. Deter, C. A. (2009). Gradients of occlusal wear in hunter-gatherers and agriculturalists. American Journal of Physical Anthropology, 138(3), 247-254. https://doi.org/10.1002/ajpa.20922
12. Duyar, İ., & Atamtürk, D. (2017). Tlos Seydikemer, Muğla kazılarında ortaya çıkartılan Orta Bizans Dönemi iskeletlerinde ağız ve diş sağlığı. Adalya, 20, 401-422.
13. Erdal, Y. S. (1996). İznik Geç Bizans Dönemi insanlarının çene ve dişlerinin antropolojik açıdan incelenmesi [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Erdal, Y. S. (2003). Büyük Saray—Eski Cezaevi çevresi kazılarında gün ışığına çıkarılan insan iskelet kalıntılarının antropolojik analizi. 18. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 15-30.
15. Eren Kural, E. (2022). Havuzdere Orta Çağ toplumunda çene ve diş sağlığı [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Erkman, A. C. (2008). Van Dilkaya Erken Demir Çağı ve Orta Çağ toplumunda ağız ve diş sağlığı [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. Eroğlu, S. (1998). Sardis roma-bizans toplumlarında diş hastalıkları ve ağız sağlığı [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Eryılmaz, D., & Demirel, F. A. (2023). Pisidia Antiokheiası (Yalvaç, Isparta) Bizans Dönemi (11-12. yy) kuyu iskeletlerinin ağız ve diş sağlığı. Antropoloji, 47, 39-49. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.1325634
19. Federation Dentaire International. (1982). An epidemiological index of developmental defects of dental enamel (DDE Index). International Dental Journal, 32(2), 159-167.
20. Goodman, A. H., & Armelagos, G. J. (1985). Factors affecting the distribution of enamel hypoplasias within the human permanent dentition. American Journal of Physical Anthropology, 68(4), 479-493. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330680404
21. Goodman, A. H., & Martin, D. L. (2002). Reconstructing health profiles from skeletal remains. İçinde R. H. Steckel & J. C. Rose (Ed.), The backbone of history: Health and nutrition in the western hemisphere (ss. 11-60). Cambridge University Press. Cambridge Core. https://doi.org/10.1017/CBO9780511549953.003
22. Goodman, A. H., & Rose, J. C. (1990). Assessment of systemic physiological perturbations from dental enamel hypoplasias and associated histological structures. American Journal of Physical Anthropology, 33(S11), 59-110. https://doi.org/10.1002/ajpa.1330330506
23. Gökkurt, S. T. (2024). Gaziantep/Tahtaköprü Barajı kurtarma kazılarından ele geçen iskeletlerin dental analizi [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Göksal, N. (2017). Laodikeia insanlarının ağız ve diş sağlığı. Social Sciences Studies Journal, 6(3), 829-842.
25. Gözlük Kırmızıoğlu, P., Yaşar, Z. F., Yiğit, A., Alpaslan, F. S., Erol, A. S., & Kesikçiler, B. (2010). Trabzon Kızlar Manastırı iskeletlerinde ağız ve diş sağlığı. 25. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 127-150.
26. Gözlük, P. (2004). Van-Karagündüz popülasyonunun dişlerinin ve çenelerinin paleopatolojik açıdan incelenmesi. [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Gözlük, P., Yiğit, A., & Erkman, A. C. (2004). Van Kalesi ve Eski Van Şehri insanlarındaki sağlık sorunları. 19. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 51-62.
28. Hillson, S. (1996). Dental anthropology. Cambridge University Press. Cambridge Core. https://doi.org/10.1017/CBO9781139170697
29. Hillson, S. (2001). Recording dental caries in archaeological human remains. International Journal of Osteoarchaeology, 11(4), 249-289. https://doi.org/10.1002/oa.538
30. Hillson, S. (2005). Teeth (2. bs). Cambridge University Press. Cambridge Core. https://doi.org/10.1017/CBO9780511614477
31. Hillson, S. (2008). Dental pathology. İçinde M. A. Katzenberg & S. R. Saunders (Ed.), Biological Anthropology of the Human Skeleton (2. bs, ss. 301-340). John Wiley & Sons, Inc.
32. İlbey, S. (2018). Domaniç anıtsal tonozlu mezar i̇skeletlerinde ağız ve diş sağlığı [Yüksek Lisans Tezi]. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Lanfranco, L. P., & Eggers, S. (2010). The usefulness of caries frequency, depth, and location in determining cariogenicity and past subsistence: A test on early and later agriculturalists from the Peruvian coast. American Journal of Physical Anthropology, 143(1), 75-91. https://doi.org/10.1002/ajpa.21296
34. Larsen, C. S. (1995). Biological changes in human populations with agriculture. Annual Review of Anthropology, 24, 185-213. JSTOR.
35. Larsen, C. S. (2000). Dietary reconstruction and nutritional assessment of past peoples: The bioanthropological record. İçinde K. F. Kiple & K. C. Ornelas (Ed.), The Cambridge World History of Food (ss. 13-34). Cambridge University Press. Cambridge Core. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521402149.004
36. Larsen, C. S. (2015). Bioarchaeology: Interpreting behavior from the human skeleton (2. bs). Cambridge University Press. /z-wcorg/.
37. Larsen, C. S., Shavit, R., & Griffin, M. C. (1991). Dental caries evidence for dietary change: An archaeological context. İçinde M. A. Kelley & C. S. Larsen (Ed.), Advances in dental anthropology (ss. 179-202). Wiley-Liss.
38. Lewis, M. E. (2007). The bioarchaeology of children: Perspectives from biological and forensic anthropology. Cambridge University Press. Cambridge Core. https://doi.org/10.1017/CBO9780511542473
39. Lieverse, A. R. (1999). Diet and the aetiology of dental calculus. International Journal of Osteoarchaeology, 9(4), 219-232. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1212(199907/08)9:4%253C219::AID-OA475%253E3.0.CO;2-V
40. Lieverse, A. R., Link, D. W., Bazaliiskiy, V. I., Goriunova, O. I., & Weber, A. W. (2007). Dental health indicators of hunter-gatherer adaptation and cultural change in Siberia’s Cis-Baikal. American Journal of Physical Anthropology, 134(3), 323-339. https://doi.org/10.1002/ajpa.20672
41. Lukacs, J. R. (1989). Dental paleopathology: Methods for reconstructing dietary patterns. İçinde M. Y. İşçan & K. A. R. Kennedy (Ed.), Reconstruction of Life from the Skeleton (ss. 261-286). Alan R. Liss, Inc.
42. Lukacs, J. R. (2008). Fertility and agriculture accentuate sex differences in dental caries rates. Current Anthropology, 5(49), 901-914.
43. Lukacs, J. R. (2017). Dental adaptations of Bronze Age Harappans: Occlusal wear, crown size, and dental pathology. International Journal of Paleopathology, 18, 69-81. https://doi.org/10.1016/j.ijpp.2017.05.008
44. Lukacs, J. R., & Largaespada, L. L. (2006). Explaining sex differences in dental caries prevalence: Saliva, hormones, and “life-history” etiologies. American Journal of Human Biology: The Official Journal of the Human Biology Council, 18(4), 540-555. https://doi.org/10.1002/ajhb.20530
45. Ogden, A. R. (2007). Advances in the palaeopathology of teeth and jaws. Içinde Advances in human palaeopathology (ss. 283-307). John Wiley & Sons, Ltd. https://doi.org/10.1002/9780470724187.ch13
46. Ortner, D. J. (2003). Dental disease and miscellaneous pathological conditions of jaws. İçinde D. J. Ortner (Ed.), Identification of pathological conditions in human skeletal remains (2. bs, ss. 589-608). Academic Press.
47. Özer, İ. (1999). Dilkaya (Van) populasyonunun diskriminant fonksiyon analizi ve Anadolu toplulukları arasındaki yeri [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
48. Sakashita, R., Inoue, M., Inoue, N., Pan, Q., & Zhu, H. (1997). Dental disease in the Chinese Yin-Shang period with respect to relationships between citizens and slaves. American Journal of Physical Anthropology, 103(3), 401-408. https://doi.org/10.1002/(SICI)1096-8644(199707)103:3%253C401::AID-AJPA9%253E3.0.CO;2-S
49. Sarı, İ. (2020). Kayalıpınar iskelet populasyonunun çene ve diş patolojileri [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
50. Šlaus, M., Bedić, Ž., Rajić Šikanjić, P., Vodanović, M., & Domić Kunić, A. (2010). Dental health at the transition from the Late Antique to the early Medieval period on Croatia’s eastern Adriatic coast. 21, 577-590. https://doi.org/10.1002/oa.1163
51. Strohm, T. F., & Alt, K. W. (1998). Periodontal disease—Etiology, classification and diagnosis. İçinde K. W. Alt, F. W. Rösing, & M. Teschler-Nicola (Ed.), Dental anthropology: Fundamentals, limits and prospects (ss. 227-246). Springer Vienna. https://doi.org/10.1007/978-3-7091-7496-8_13
52. Suata Alpaslan, F., & Uz, B. (2017). Kirazlıdır iskelet topluluğunun çene ve diş patolojisi açısından incelenmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 41(2), 1-19.
53. Şarbak, A. (2017). Dara Geç Roma Dönemi antik kenti toplumunun ağız ve diş sağlığı üzerine bir araştırma. Eurasian Art & Humanities Journal, 7, 10-35. https://doi.org/10.17740/eas.art.2017‐V7‐02
54. Şarbak, A. (2019). Akgüney iskelet toplumu dişlerinin paleopatolojik açıdan incelenmesi. Antropoloji, 38, 5-19. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.549035
55. Şimşek, N. (2011). Laodikeia populasyonunun diş ve çenelerinin paleopatolojik açıdan incelenmesi [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
56. Taş Kuşcu, P. (2024). Muğla, Börükçü geç geometrik-erken Bizans dönemi iskeletlerinde çene ve diş sağlığı [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
57. Ubelaker, D. H. (1978). Human skeletal remains. Smithsonian institution. Aldine Publishering Company.
58. Üstündağ, H., & Demirel, F. A. (2009). Alanya Kalesi iskelet topluluğunda ağız ve diş sağlığı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 26(1), 0-0.
59. WEA (Workshop of European Anthropologists). (1980). Recommendations for age and sex diagnoses of skeletons. Journal of Human Evolution, 9, 517-549. https://doi.org/10.1016/0047-2484(80)90061-5.
60. Wood, J. W., Milner, G. R., Harpending, H. C., & Weiss, K. M. (1992). The osteological paradox: problems of inferring prehistoric health from skeletal samples [and comments and reply]. Current Anthropology, 33(4), 343-370.
61. Yaşar, Z. F., Yiğit, A., Kırmızıoğlu Gözlük, P., & Erol, A. S. (2008). Smyrna Agorası insanlarının ağız ve diş sağlığı. 23. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 127-140.
62. Yılmaz Usta, N. D. (2013). Iasos (Bizans Dönemi) toplumunda ağız ve diş sağlığı. Antropoloji, (25), 117-154. https://doi.org/10.1501/antro_0000000032.