Doğu Türkçesiyle Yapılmış İlk Baharistan Tercümesi: Âgehî’nin “Baharistan”ı

Öz

Bu çalışmada, Hanlıklar dönemi Çağatay edebiyatının önemli isimlerinden olan, Hive Hanlığının tarihçi, şair ve tercümanı Âgehî’nin tercüme eserlerinden biri üzerinde durulacaktır. Şair divanı ve tarih kitaplarının yanı sıra birçok eseri de Çağatay Türkçesine tercüme etmiştir. Molla Câmî’nin Bahâristân adlı eseri de onun tercümeleri arasında yer alır. Hive Hanı Seyyid Muhammed Han’ın emri üzerine yapılan bu çeviri, Çağatay Türkçesi ile yapılmış bugüne kadar tespit edilen tek Bahâristân tercümesidir. Çalışmamıza konu edilen bu çevirinin el yazması 2022 yılında Âgehî’nin yaşadığı Hive şehrinde bulunmuş bir elyazmasının içerisinde bulunmaktadır. 199 varaktan oluşan el yazmasının 1a-113a yaprakları arasında Sâdi Şirâzî’nin Gülistân adlı eserinin tercümesi, 116a-199a yaprakları arasında ise çalışmamıza konu olan Bahâristân tercümesi yer almaktadır. Eserin “Temmetü’l Kitâb” bölümünde Hicri 1279 (M. 1862-63) yılında tamamlandığı belirtilmiştir. Çalışmada ilk olarak Âgehî’nin hayatı, eserleri ve çevirilerinden kısaca bahsedilmiş ve Bahâristân adlı eserin Türkiye ve Özbekistan sahasındaki tercümeleri hakkında bilgi verilmiştir. İnceleme bölümünde eserin yazım özellikleri, ses ve şekil bilgisi özellikleri ele alınmıştır. Sonuç bölümünde ise istinsah tarihi bakımından Çağatay Türkçesinin son dönemine ait olduğu anlaşılan eserin ses ve şekil bilgisi özellikleri Çağatay Türkçesinin karakteristik özellikleri ile karşılaştırılarak eserin Çağatay Türkçesinden ayrılan yönleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Ayrıca el yazmasından örnek sayfalar ve bu sayfaların transkripsiyonlu metinlerine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çağatay Türkçesi
• Hive Hanlığı
• Âgehî
• Âgehî’nin tercüme eserleri
• Bahâristân

Etik Beyan

“Doğu Türkçesiyle Yapılmış İlk Baharistan Tercümesi: Âgehî’nin “Baharistan”ı ” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır.

The First Translation of Baharistan into Eastern Turkic: Agehi’s “Baharistan”

Öz

This study will focus on one of the translated works of Agehi, a historian, poet, and translator of the Khiva Khanate, who was one of the important figures of Chagatai literature during the Khanate period. Along with his poetry collections and history books, he also translated many works into Chagatai Turkish. Molla Cami’s work Baharistan is also among his translations. Commissioned by Hive Khan Seyyid Muhammed Khan, this translation is the only known translation of Baharistan into Chagatai Turkish. The manuscript of this translation, which is the subject of our study, was found in 2022 in a manuscript discovered in the city of Hive, where Agehi lived. The translation of Sadi Shirazi’s work Gulistan is found on pages 1a-113a of the 199-page manuscript, while the translation of Baharistan, which is the subject of our study, is found on pages 116a-199a. The ‘Temmetü’l Kitâb’ section of the work states that it was completed in Hijri 1279 (AD 1862-63). The study first briefly discusses Agehi’s life, works and translations and provides information about the translations of the work Baharistan in Turkey and Uzbekistan. The translation examined in the analysis section is studied in terms of its writing characteristics, phonology and morphology. In the conclusion, the phonological and morphological features of the work, which appears to belong to the late period of Chagatai Turkish in terms of its date of transcription, are compared with the characteristic features of Chagatai Turkish, highlighting the aspects in which the work differs from Chagatai Turkish.

Anahtar Kelimeler

• Chagatai Turkish
• Khiva Khanate
• Agehi
• Agehi’s translations
• Baharistan

Etik Beyan

During the writing process of the study “The First Translation of Baharistan into Eastern Turkic: Agehi’s “Baharistan” ” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required.

Kaynakça

1. Abdullayev, F. (1961). O‘zbek Tilining Xorazm Shevaları. Toshkent: Özbekiston SSR Fanlar Akademiyası Nashriyotı.
2. Argunşah, M. (2018). Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları.
3. Bayındır, A. (2016). Mûnis Harezmî ve Rızâ Âgehî Firdevsü’l-İkbâl [300b-380a] (Giriş, Transkripsiyonlu Metin, İnceleme, Dizin-Sözlük, Tıpkıbasım) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
4. Bilge, K. R. (2002). Bahâristân. İstanbul: Meral Yayınevi.
5. Bregel, Y. (1999). Firdaws al-iqbāl: History of Khorezm (Translation from Chaghatay). Leiden: E. J. Brill.
6. Cengiz, M. (2023). Özbek Türkçesinin Hive Oğuz Ağzı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
7. Coşkun, M. V. (2017). Özbek Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Demirel, E. (2020). Çağatay Türkçesi Kur’an Tefsiri. Ankara: Kesit Yayınları.

9. Eckmann, J. (1963). Çağatay Edebiyatının Son Devri (1800-1920). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 11, 121–126. https://izlik.org/JA85CP27KN
10. Eckmann, J. (1996). Harezm-Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar (Haz. O. F. Sertkaya). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Eckmann, J. (2025). Çağatayca El Kitabı (Çev. G. Karaağaç). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Erdem Uçar, F. M. (2016). Çağatay Türkçesinde Tasvir Fiilleri. Türkbilig, 32, 21–56. https://izlik.org/JA58RA62GA
13. Gerçek, Ş. (2011). Muhammed Rızâ Âgehî’nin Firdevsü’l-İkbâl’i [100b-200a] (Giriş, Transkripsiyonlu Metin, Dil- Yazım Özellikleri, Dizin-Sözlük) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.
14. Kahya, H. (2010). Mûnis ve Âgehî Firdevsü’l-İkbal (vr.1b-156b) (Giriş, İnceleme, Metin, Dizin) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
15. Karaağaç, G. (2020). Mevlânâ Lutfî Dîvân. Ankara: TDK Yayınları.
16. Koca, D. (2020). Muhammed Rızâ Âgehî’nin Riyazü’d-Devle’si (1b-61b) (Giriş, Metin, İnceleme, Dizin) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Uşak.
17. Kocaoğlu, T. (2003). “Tarihî Türk Lehçeleri Metinlerinin Transkripsiyonlanmasında Kapalı é/i Meselesi”. Türk Kültürü, 483–484, 266–281.
18. Merhan, A. (2008). “Özbek Dilinde Betimleyici (Deskriptif) Eylemler”. Journal of Turkish Studies, 32(1), 369–385.
19. Muin, H. (1925). “Vasliy (tarjimai hol)”. Maorif va O‘qutg‘Uvchi, 10, 64–67.
20. Shomuhammedov, S. (2007). Abdurahmon Jomiy Bahoriston. Toshkent: Yangi Asr Avlodi.
21. Tekin, F. (2001). Âgehî Divanı (Ta’vizü’l-Āşıkīn)’nın Dil Özellikleri (Ses ve Şekil Bilgisi) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
22. Tekin, F. (2011). “Hanlıklar Dönemi Çağatay Edebiyatı”. Turkish Studies, 6(1), 1843–1850. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1811
23. Teres, E. (2009). Çağataycada Söz Yapımı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
24. Thomsen, V. (1913). “Une lettre méconnue des Inscriptions de I’lénissei”. Journal de la Société Finno-Ougrienne, 30(4), 1-9.
25. Tuğluk, İ. H. (2016). Türk Edebiyatında Bahāristān. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(1), 45–57. https://doi.org/10.18069/fusbed.87453
26. Yazıcı Şahin, S. (2016). Mûnis Harezmî & Rızâ Âgehî Firdevsü’l-İkbâl [200b-300a] (Giriş, Transkripsiyonlu Metin, İnceleme, Dizin-Sözlük, Tıpkıbasım) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli.