Evaluation of Total Workloads in the Food Industry Based on Mental and Psychosocial Workload Criteria Using Multi-Criteria Decision Making Approach

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 246 - 264, 30.12.2025

Yeter Akkaya , Ergun Eraslan

https://doi.org/10.56554/jtom.1683131

Öz

This study aims to evaluate the mental and psychosocial workloads of employees in the production and packaging departments of a food industry in a holistic manner. Within this scope, the Analytical Hierarchy Process (AHP) method, which is one of the Multi-Criteria Decision Making (MCDM) methods, was proposed for the evaluation of the total workload of employees. While NASA Workload Index (NASA-TLX) was used for the evaluation of mental workload; Copenhagen Psychosocial Risk Assessment (KOPSOR-TR) scale was used for the evaluation of psychosocial workload. While sub-criteria such as physical requirement, mental requirement, effort/effort, temporal requirement, discomfort level and performance were taken into consideration in mental workload; sub-criteria such as interpersonal relations and leadership, influence and development, demands, results and other parameters were taken into consideration in psychosocial workload. Then, the factor weights of the sub-criteria were determined using the AHP method for two different departments and mental and psychosocial workloads were calculated. According to this study, the most important criterion in the production department was determined as "impact and development", while the most important criterion in the packaging department was determined as "physical requirement". Then, the results found with the AHP method were compared with the results found with the classical NASA-TLX and KOPSOR-TR. As a result, it is thought that this study will contribute to the literature since there is no other study analyzing both mental and psychosocial workload criteria with the MCDM method in the food sector.

Anahtar Kelimeler

Mental Workload , Psychosocial Workload , AHP , Occupational Health and Safety

Gıda Sektöründe Toplam İş Yüklerinin Zihinsel ve Psikososyal İş Yükü Ölçütlerine Göre Çok Kriterli Karar Verme Yaklaşımı İle Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışmada gıda sektöründe yer alan bir işletmenin üretim ve paketleme departmanlarında çalışanların yaptıkları işlere bağlı olarak zihinsel ve psikososyal iş yüklerinin bütünsel değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu kapsam dahilinde çalışanların toplam iş yükü değerlendirilmesinde Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinden biri olan Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP) yöntemi önerilmiştir. Zihinsel iş yükü değerlendirilmesinde NASA İş Yükü İndeksi (NASA-TLX) kullanılırken; psikososyal iş yükü değerlendirilmesinde Kopenhag Psikososyal Risk Değerlendirme (KOPSOR-TR) ölçeği kullanılmıştır. Zihinsel iş yükünde fiziksel gereksinim, zihinsel gereksinim, çaba/efor, zamansal gereksinim, rahatsızlık seviyesi ve performans şeklinde alt kriterler dikkate alınırken; psikososyal iş yükünde kişilerarası ilişkiler ve liderlik, etki ve gelişim, talepler, sonuçlar ve diğer parametreler şeklinde alt kriterler dikkate alınmıştır. Daha sonra iki farklı departman için AHP yöntemi kullanılarak alt kriterlerin faktör ağırlıkları belirlenip, zihinsel ve psikososyal iş yükleri hesaplanmıştır. Bu çalışmaya göre üretim departmanında en önemli kriter “etki ve gelişim” olarak belirlenirken, paketleme departmanında en önemli kriter “fiziksel gereksinim” olarak belirlenmiştir. Ardından AHP yöntemi ile bulunan sonuçlar klasik NASA-TLX ve KOPSOR-TR ile bulunan sonuçlarla karşılaştırılmıştır. Sonuç olarak, bu çalışmanın gıda sektöründe hem zihinsel hem de psikososyal iş yükü kriterlerini ÇKKV yöntemiyle analiz eden başka bir çalışmanın bulunmaması nedeniyle literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Zihinsel İş Yükü , Psikososyal İş Yükü , AHP , İş Sağlığı ve Güvenliği

Etik Beyan

Bu çalışmada ilgili etik kurul onayı alınmış ve katılımcılardan bilgilendirilmiş onam elde edilmiştir. Etik kurul onayı Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Etik Kurulu ve 31.12.2024 – 05/15 karar no ile sağlanmıştır. Yazarlar çalışmanın herhangi bir çıkar çatışması içermediğini ve tüm akademik etik ilkelere uygun biçimde hazırlandığını beyan eder.

Teşekkür

Bu çalışmanın başarılı bir şekilde yürütülebilmesi için verileri bizle paylaşan firma yetkilisine teşekkürlerimizi bir borç biliriz.

Kaynakça

• Adar, T., & Delice, E. K. (2020). Şehir içi toplu taşıma şoförlerinin toplam iş yüklerinin fiziksel ve zihinsel iş yükü ölçütlerine göre yeni bir yaklaşımla karşılaştırılması. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 26(1), 254-267. https://doi.org/10.5505/pajes.2019.93609
• Aksoy Ö. (2021). Bir üniversite hastanesinde çalışanlarda psikososyal risk etmenlerine maruziyetin iş kazalarına etkisi. (Uzmanlık tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir. Erişim adresi: https://avesis.deu.edu.tr/yonetilen-tez/1dbd7ade-67ed-46b6-a4ca-ee82a961ff5b/bir-universite-hastanesinde-calisanlarda-psikososyal-risk-etmenlerine-maruziyetin-is-kazalarina-etkisi
• Aksut, G., & Eren, T. (2023). Evaluation of ergonomic criteria with an AHP-based approach in the textile industry and ordering alternatives. Industria Textila, 74(4), 453-463. https://doi.org/10.35530/IT.074.04.2022117
• Aktaş Potur, E., Toptancı, S., & Kabak, M., (2022). Mental workload assessment in construction ındustry with fuzzy Nasa-TLX method . 16th International Conference on Management Science and Engineering Management (ICMSEM) (pp.729-742). Ankara, Turkey. https://www.doi.org/10.1007/978-3-031-10385-8_52
• Baç, N., & Ekmekçi, I. (2021). Psychosocial risk assessment using COPSOQ II questionnaire-A case study with maintenance workers in a metal plant in Istanbul Turkey. Heliyon, 7(4). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e06777
• Bakker, A. B., Demerouti, E., & Verbeke, W. (2004). Using the job demands‐resources model to predict burnout and performance. Human Resource Management: Published in Cooperation with the School of Business Administration, The University of Michigan and in alliance with the Society of Human Resources Management, 43(1), 83-104. https://doi.org/10.1002/hrm.20004
• Birdane G. (2022). Bir üniversite hastanesinde hemşirelik hizmeti verenlerin psikososyal risklerinin kopenhag psikososyal risk değerlendirme ölçeği ile incelenmesi ve mental iyilik durumu ile ilişkisi. (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=RjZwH00oMG4iNa5Sgvlgg8fBRaP_d52V82YwGx3X7ScMKqbqj7De-1SyW9HEvoA9
• Delice, E. K. (2016). Acil servis hekimlerinin NASA-RTLX yöntemi ile zihinsel iş yüklerinin değerlendirilmesi: bir uygulama çalışması. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 30(3). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224282
• Delice, E. K., Ayık, İ., Abidinoğlu, Ö. N., Çiftçi, N. N., & Sezer, Y. (2018). Ergonomik risk değerlendirme yöntemleri ve ahp yöntemi ile çalişma duruşlarinin analizi: ağir ve tehlikeli işler için bir uygulama. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 6, 112-124. https://doi.org/10.21923/jesd.364394
• Demiral, G. A., Şahan, C., Ozgur, E. A., Vatansever, M., & Demiral, Y. (2023). Bir tekstil fabrikasinda psikososyal riskler ve mental sağlik durumu. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, 8(1), 54-70. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1115224
• Ekinci, E. B. M., & Can, G. F. (2018). Algilanan iş yükü ve çalişma duruşlari dikkate alinarak operatörlerin ergonomik risk düzeylerinin çok kriterli karar verme yaklaşimi ile değerlendirilmesi. Ergonomi, 1(2), 77-91. https://doi.org/10.33439/ergonomi.478732
• Emeç, Ş., & Akkaya, G. (2018). Sağlik sektöründe zihinsel ış yükü değerlendirmesi ve bir uygulama. Ergonomi, 1(3), 156-162. https://doi.org/10.33439/ergonomi.470474
• Hart, S. G., & Staveland, L. E. (1988). Development of NASA-TLX (Task Load Index): Results of Empirical and Theoretical Research. In P. A. Hancock & N. Meshkati (Eds.), Human Mental Workload (pp. 139-183). Amsterdam: North-Holland. https://doi.org/10.1016/S0166-4115(08)62386-9 Huang, Z., Le, T., Gao, Y., Yao, X., Wang, H., Zhao, W., ... & Nie, N. (2020). Safety assessment of emergency training for industrial accident scenarios based on analytic hierarchy process and gray-fuzzy comprehensive assessment. IEEE Access, 8, 144767-144777. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.3013671
• Kahya, A., Recal, A., Sevincer, Y., Gündüz, T., & Özmutlu, S. (2021). Evaluation of physical and mental fatigue in an assembly line. Endüstri Mühendisliği, 32(3), 380-395.https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1389601
• Kahya, E., Alpaslan, K., & Şenyüz, G. (2023). Bir metal sanayi işletmesinde ergonomik risk değerlendirme yöntemleriyle bütünleşik iş yüklerinin analizi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, 31(3), 848-861. https://doi.org/10.31796/ogummf.1316286
• Kayak, M. (2023). Nasa-TLX yönteminde ağırlıkların belirlenmesinde konjoint analizinin kullanım. (Yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi, Balıkesir. Erişim adresi: https://dspace.balikesir.edu.tr/xmlui/handle/20.500.12462/13104
• Kırıcı, S., & Yılmaz, İ. (2025). Uzaktan Çalışma Sürecinde Bilgi-Teknolojisi Çalışanlarının İş Yükü Değerlendirmesine Yönelik NASA-TLX Yöntemi Uygulaması: Savunma Sanayisi Örneği. Journal of Turkish Operations Management, 9(1), 181-199. https://doi.org/10.56554/jtom.1470739
• Mousavi, S. M., & Naeini, M. J. (2025). Application of the analytical hierarchy process (AHP) in occupational health and safety. The Art of Decision Making-Applying AHP in Practice: Applying AHP in Practice, 147. https://doi.org/10.5772/intechopen.1008205
• NASA-TLX ölçeği. Eişim adresi:https://www.researchgate.net/figure/NASA-TLX-Rating-Scales_fig6_38006895 Nino, L., Marchak, F., & Claudio, D. (2020). Physical and mental workload interactions in a sterile processing department. International Journal of Industrial Ergonomics, 76, 102902. https://doi.org/10.1016/j.ergon.2019.102902
• Nübling, M., Burr, H., Moncada, S., & Kristensen, T. S. (2014, April). COPSOQ International Network: Co-operation for research and assessment of psychosocial factors at work. In Public Health Forum (Vol. 22, No. 1, pp. 18-19). Elsevier. https://doi.org/10.1016/j.phf.2013.12.019
• Ocaktan, D. G., Karaoğlan, A. D., Akça, A., & Oral, A. (2021). Tekrarlanan işlerde algılanan zihinsel iş yükü. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 23(1), 84-95. https://doi.org/10.25092/baunfbed.829853 Özcan, B., & Yeğin, E. (2020). Lastik sektöründe OWAS ve Nasa-TLX yöntemleri kullanılarak fiziksel ve zihinsel iş yükü ölçümü. Ergonomi, 3(1), 1-9. https://doi.org/10.33439/ergonomi.643602
• Özdoğan, Ş.Z. (2020). Effect of the risk arising from working postures on mental workload: An experimental study. (Yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=Bn7pUwzRpbuecEa2kpOMGA&no=rgFJh4yaQKPfIu5_4wdmDg
• Parlak, T. (2017). Gıda sanayinde iş sağlığı ve güvenliği uygulamaları sakız-şekerleme üretim fabrikası örneği (Master's thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=q3-d9QtLoVA2OMExHSkJpVkJIh8dqY9E9j9rQNdV8oBq4zprHNjFREtQwHyDLzx5 Saaty, T. L. (1980). The Analytic Hierarchy Process, New York, USA, McGraw-Hill.
• Sakar, T. G., Kurt, A. Ö., & Bozdağ, F. (2024). Özel hastane çalışanlarının psikososyal risklerinin yönetimsel boyutlarla değerlendirilmesi. Mersin Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 17(2), 193-207. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3352823
• Şahan, U. D. C., & Demiral, Y. Kopenhag psikososyal risk değerlendirmesi rehberi 2020. Erişim adresi: https://www.researchgate.net/publication/349485666_KOPENHAG_PSIKOSOSYAL_RISK_DEGERLENDIRMESI_REHBERI_2020_Is_yerinde_Psikososyal_Risk_Degerlendirmesi
• Taşdemir, D. Ç., Ceyhan, S., & Çıkmaz, G. (2022). Organizasyona Karşı Hissedilen Psikolojik Sahiplenme-İş Performansı İlişkisi: Gıda Sektörü Örneği. İşletme Araştırmaları Dergisi, 14(2), 1175-1188. https://doi.org/10.20491/isarder.2022.1434
• Yılmaz, G., & Utlu, Z. (2016). Gıda imalat sektöründeki teknolojik gelişmelerin iş sağlığı güvenliği üzerindeki etkilerin incelenmesi. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, (44). Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/750073