Osmanlı Devleti’nin Dev Sakinleri: Filler

Öz

Filler gerek fiziki yapıları gerekse potansiyel güçleri sayesinde her dönem insanlık için ilgi odağı olmuştur. Fillerin bu cezbedici etkisi Osmanlı Devleti’nde de kendisini hissettirmiş ve devletin erken dönemlerinden itibaren filler Osmanlı mülkünde yerlerini almıştır. Çoğunlukla “Doğu” dünyasından Osmanlı padişahlarına diplomatik ilişkiler kapsamında gönderilen filler artık devletin daimi sakinleri haline gelmişlerdir. Hatta Osmanlı Devleti bünyesinde fillerin bakım ve eğitimleriyle meşgul olacak filcibaşılık ve filbân (fil bakıcıları) pozisyonları ihdas edilmiştir. Zaman zaman sayıları değişen filbânlar Osmanlı devlet teşkilatında Mîrâhûr’a bağlı olarak çalışmışlardı. Ulufeli olarak maaşa bağlanan filbânlar, fillerin ihtiyaçları için de rutin olarak ödenek almışlardı. İstanbul’da filler için münasip mahallerde barınaklar temin edilmişti. Filler, yalnızca İstanbul’da bulunmamış Edirne başta olmak üzere taşra şehirlerinde de yerini almıştı. Sultanın otoritesine ve karizmatik kişiliğine katkı sunan filler Osmanlı Devleti’nde farklı amaçlara hizmet etmek adına muhafaza edilmişlerdi. Nitekim elçi kabulleri, şenlikler, savaşlar ve devletlerarası diplomatik ilişkiler de filler önemli bir figür olarak karşımıza çıkmıştır. Bu çerçevede Osmanlı Devleti’nin sosyal, siyasi ve askeri hayatında yer alan filler, kaleme alınan çalışmanın konusunu oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Fil
• Filban (Fil bakıcısı)
• Diplomatik İlişki
• Eğlence

Giant İnhabitants of the Ottoman Empire: Elephants

Öz

Elephants have always been a focus of attention for humanity, thanks to both their physical structure and their potential strength. This attractive effect of elephants also made itself felt in the Ottoman Empire, and elephants took their place in Ottoman property from the early periods of the state. The elephants sent from the “Eastern” world to the Ottoman sultans within the scope of diplomatic relations now became permanent residents of the state. In fact, within the Ottoman Empire, positions such as chief elephant keeper and filbân (elephant caretaker) were created to care for and train elephants. The filbâns, whose numbers changed from time to time, worked under Mîrâhûr in the Ottoman state organization. The filbâns, who were paid salaries as ulufe, also routinely received allowances for the needs of the elephants. Shelters were provided for elephants in suitable areas in Istanbul. Elephants were not only found in Istanbul, but also in provincial cities, especially in Edirne. Elephants, who contributed to the authority and charismatic personality of the Sultan, were kept in the Ottoman Empire to serve different purposes. As a matter of fact, elephants appeared as important figures in the reception of ambassadors, festivals, wars and diplomatic relations between states. In this context, the subjects of this study were the actions that took place in the social, military and political life of the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman State
• Elephant
• Elephant Keeper
• Diplomatic Relation
• Entertainment

Kaynakça

1. Ahmed Lûtfî Efendi (1999), Vak’anüvis Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi 2-3, Yücel Demirel ve Tamer Erdoğan (Haz.), YKY, İstanbul.
2. Altı, Aziz (2020), “Osmanlı Devleti’nde Yırtıcı ve Yabani Hayvanlar İçin İhdas Edilmiş Bir Kurum: Arslanhane”, KARE, S. 10, Aralık, (120-139).
3. And, Metin (2004), Osmanlı Tasvir Sanatları 1: Minyatür, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
4. Arcak Casale, Sinem (2023), Gifts In The Age Of Empire Ottoman- Safavid Cultural Exchange, 1500–1639, The University of Chicago Press Chicago & London,
5. Bahtiyar, Orhan (2022), İstanbul’un Nam Salmış Hayvanları, İBB Yayınları, İstanbul.
6. BOA A.d. 348, BOA A.DVNS.MHM.d. 34/660, BOA A.DVNSMHM.d. 57/208, BOA A.DVNS.MHM.d. 94/152, BOA AE.SMHD.I 107/7617, BOA AE.SMHD.I 180/14035, BOA AE.SMHD.I 231/18510,, BOA AE.SMST. II 128/14076, BOA AE.SMST. II 116/12687, BOA C.BLD. 107/5332, BOA C.DH. 206/10256, BOA C.DH. 85/4215, C.HR. 142/7055, BOA C.HR. 157/7814, BOA C.HR. 92/4599, BOA C.HR. 160/7997, BOA.C.HR. 184/9190, BOA C.HR. 186/9267, BOA C.HR. 2/93, BOA C.HR. 57/2847, BOA C.HR. 58/2891, BOA C.HR. 75/3749, BOA C.HR. 158/7866, BOA C.HR. 186/9256, BOA C.HR. 96/4789, BOA C.HR 22-1070, BOA C.HR 146/7284,
7. BOA C.HR. 174/8651, BOA C.ML. 392/16038, BOA C.ML. 503/20427, BOA C.SM. 41/2067, BOA C.SM. 43/2152, BOA C.SM. 45/2274, BOA C.SM. 71/3559, BOA C.SM. 72/3635, BOA C.SM 86/4301, BOA C.SM. 133/6683, BOA C.SM. 89/4499, BOA C.SM. 116/5842, BOA C.SM. 120/6016, BOA C.SM 122/6103, BOA C.SM 145/7256, BOA C.SM. 129/6483, BOA C.SM. 172/8605, BOA HAT 128/5295, BOA HAT 345/19692, BOA HR.MKT. 98/91, BOA İ.DH. 27/1278, BOA İ.DH. 29/1375, BOA İE.DH 3/231, BOA.İE.HR.3/315, BOA İE.SM. 8/740.
8. Defterdar Sarı Mehmed Paşa (1995), Zübde-i Vekayiât, Abdülkadir Özcan (Haz.), TTK, Ankara.

9. Dinçer Berdibek, Zeynep (2017), “Ötekinin Merceğinden Osmanlı Eğlence Kültürü”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, C. 4, S. 8, Mart, (37-58).
10. Erdoğan İşkorkutan, Sinem (2017), “1720 Şenliği’nde Yemek Üzerinden İfade Edilen Sosyal Hiyerarşileri Anlamak”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, C. 50, S. 50, Ekim, (117-152).
11. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (1999), Evliya Çelebi Seyahatnamesi III. Kitap, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 305 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu – Dizini, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı (Haz.), YKY, İstanbul.
12. Evliya Çelebi (2008), Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi İstanbul, 1. Cilt 2. Kitap, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı (Haz.), YKY, İstanbul.
13. Faroqhi, Suraiya (2016), Osmanlılar Kültürel Tarih, Akılçelen Kitaplar, Ankara.
14. Göktürk, Hakkı (1971), “Fil Damı”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul.
15. Göktürk, Hakkı (1971), “Fil Temaşası”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul.
16. Graf Marsilli (1934), Osmanlı İmparatorluğunun Zuhur ve Terakkisinden İnhitatı Zamanına Kadar Askeri Vaziyeti, (Çev. M. K. Nazmi), Büyük Erkanı Harbiye Matbaası, Ankara.
17. https://kultursanat.istanbul/haberler/fildami#:~:text=İstanbul'da%20bir%20fil%20barınağı,orduya%20ait20filler%20burada%20barınmış. (Erişim Tarihi: 24.03.2025).
18. https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/dunyada-ilk-kez-hisar-muzede-2365620 (Erişim Tarihi: 21.11.2024).
19. Irlayıcı Tekbaş, Serap (2008), Surname-i Vehbi Minyatürlerindeki Eğlence Sahnelerinin Resim Eğitimi Açısından İncelenmesi, Selçuk Üniversitesi, Konya (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
20. İkibeş, Samet (2022), “Savaş Tarihine Yön Veren Silah: Türk Kompozit Yayı ve Tamamlayıcı Unsurları”, Journal of Universal History Studies, C. 5, S.1, Haziran, (32-50).
21. Kansoy, Umut (2020), “Âîn-i Ekberî’ye Göre Savaş Fillerinin Binit Takımları”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 51, Aralık, (1-46).
22. Kansoy, Umut (2022), “İlk Çağ’dan 19. Yüzyıla Türk Devletlerinde Savaş Fili kullanımı ve Türk Sanatına ve Avrupa Sanatına Yansımaları”, ATDD, C. 9, S. 4, Aralık, (1242-1306).
23. Kansoy, Umut (2023), “Görkemli Av Türk Devletlerinde Fil Sırtında Ava Çıkma, Savaş Fillerinin ve Vahşi Fillerin Avlanması”, E.G. Naskali (Ed.), Av Kitabı içinde (279-315), Kitabevi Yayınları, Ankara.
24. Kara Çelebi-Zâde Abdülaziz Efendi (2003), Ravzatü’l-Ebrâr Zeyli (Tahlîl ve Metin) 1732, Nevzat Kaya (Haz.), TTK, Ankara.
25. Lewis, Bernard (1975), İstanbul ve Osmanlı Uygarlığı, (Çev. N. Önol), Varlık Yayınları, İstanbul.
26. Naîmâ Mustafa Efendi (2007), Tarih-i Naîmâ C. II, III, IV, Mehmet İpşirli (Haz.), TTK, Ankara.
27. Necipoğlu, Gülru (1991), Architecture, Ceremonial and Power: The Topkapı Palace in the 15th and 16th Centuries The MIT Press, New York.
28. Ogier Ghislain de Busbecq (2011), Türk Mektupları, (Çev. D. Türkömer), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul.
29. Özdemir, Mehmet (2018), “1582 Şenliğine Dâir Yeni Keşfedilen Bir Eser: Ferâhî Sûrnâmesi”, V. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri, İstanbul, (379-414).
30. Özkan, Nevin (2003), “Bir İtalyan Arşiv Belgesine Göre Şehzade Mehmet’in Sünnet Düğünü (1582)”, U.Ü. Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 4, Haziran, (89-110).
31. Reindl-Kiel, Hedda (2010), Dogs, Elephants, Lions, a Ram and a Rhino on Diplomatic Mission: Animals as Gifts to the Ottoman Court, Suraiya Faroqhi (Ed.), Animals and People in the Ottoman Empire içinde (271 285), Eren Kitapevi, İstanbul.
32. Selaniki Mustafa Efendi (1999), Tarih-i Selanikî (1003-1008/1595-1600) II, Mehmet İpşirli (Haz.), TTK, Ankara. Sertoğlu, Midhat (1986), Osmanlı Tarih Lügatı, Enderun Kitabevi, İstanbul.
33. Seyid Vehbi (1939), Sûrnâme, Reşat Ekrem Koçu (Haz.), Çığır Kitabevi, İstanbul.
34. Sunar, M. Mert (2015), “Hayvanlar”, Osmanlı İmparatorluğunda Çevre ve Şehir, T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Yayınları, Ankara.
35. Taş, Ela, Erdoğan, Aslı (2021), “Osmanlı Minyatürlerinde Sefer Vasıtaları (16-18. Yüzyıllar), Art-Sanat, S. 16, Haziran, (529-555).
36. Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi (2003), Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil) II, Ziya Yılmazer (Haz.), TTK, Ankara.
37. Türkoğlu, İlknur, Sayın Esra, (2022), “Via Egnatia Üzerinde Yer Alan Hebdomon’un (Bakırköy) Kentsel Arkeoloji Perspektifinden Değerlendirilmesi”, Kültürel Miras Araştırmaları, C. 3, S. 1, Haziran, (1-16).
38. Uzunçarşılı, İ.H. (1988), Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı, TTK, Ankara.
39. Uzunçarşılı, İ.H. (2011), Osmanlı Tarihi II, TTK, Ankara.
40. Ünal, Mehmet Ali (2011), Osmanlı Tarih Sözlüğü, Paradigma Yayıncılık, İstanbul.
41. Vakanüvis Suphi Mehmed Efendi (2007), Suphi Tarihi Sami ve Şakir Tarihleri İle Birlikte 1730-1744, Mesut Aydıner (Haz.), Kitabevi Yayınları, İstanbul.
42. Yasin, Mohammed A. M. (2020), “Bir Elçinin Masrafı: Hacı Han Örneği”, Social Sciences Studies Journal, S. 66, Temmuz, (3222-3234).
43. Yıldırım, Ali (2022), “Bâbürlü Devletinde Filler ve Kullanımlarına Dair Örnekler (16.-17. Yüzyıllar)”, İRTAD, S. 8, Haziran, (81-118).