Dut Bahçesinden İpeğe: Antakya’da İpekçilik (1737-1773)

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 314 - 328, 27.12.2025

Doğan Gün

https://doi.org/10.38000/juhis.1645936

Öz

İpekçilik, Anadolu'nun zengin tarihinde benzersiz bir iz bırakmış, ekonomik ve kültürel anlamda birçok dönemi etkileyerek önemli bir sektör haline gelmiştir. Osmanlı Devleti, stratejik konumu ve zengin ipek üretim bölgeleriyle ipekçilikte zaman zaman öne çıkan bir güç haline gelmiştir. Osmanlı ipek sektörünün, diğer ülkelerin üretim şekillerine uyum sağlayarak yoğun üretime geçtiği olmuştur. Ancak bazı dönemlerde, siyasi hareketler ve çeşitli olaylar, sektörde dalgalanmalara neden olduğundan, 18. yüzyıldan itibaren yerel kaynaklar kullanılarak, İran ipeğine olan bağımlılık azaltılmış ve ipek ticaretinde önemli bir değişime gidilmiştir. İran ipeği yerine yerel üretimin tercih edilmesi önemli bir dönemeçtir. Bu çalışmada, Osmanlı yerel ipek üreticileri arasında önemli bir yere sahip olan Antakya’nın (Antioch) ipekçilik faaliyetleri; bununla ilişkili olarak, ipek üretim zincirinin ilk aşaması sayılan ipek böceklerinin beslenme sahası olan dutlukların, Antakya mahkeme kayıtlarında nasıl özel mülk olarak tescil edildiği incelenecektir. Böylece, İslam hukuku çerçevesi dâhilinde fıkıhçıların bakış açıları, mahkemeye intikal eden davalar üzerinden izlenebilecektir. Antakya’daki ipekçilik; 18. yüzyıla ait Antakya kadı sicilleri, seyyahların gözlemleri ve araştırma inceleme eserleri üzerinden irdelenecektir. Sonuç olarak, Osmanlı ve Avrupa ipekçiliğinde, Antakya’nın özel bir yere sahip olduğu ortaya çıkmaktadır. Şehir, ipek üretiminde, ticaretinde ve sanayisinde oynadığı önemli rollerle ipekçilik geleneğini sürdürmüştür. Antakya’da dut bahçeleri sayısının insan eliyle arttırılmış olması, mülkiyet problemlerini getirmiş olsa da bu durum, yerli ipek üretiminin geliştiğinin bir göstergesidir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Antakya , Dut , İpek , İpekçilik

From Mulberry Orchards to Silk: Silk Production in Antakya (1737-1773)

Öz

Silk has made its mark on the rich history of Anatolia, economically and culturally influencing many periods, and evolving into a significant industry. The Ottoman state, with its strategic location and prosperous silk-producing centres, was at times a prominent player in the silk trade. There were also times when the Ottoman silk industry adopted production methods from other countries, which led to periods of intense output. However, due to political movements and other events that caused fluctuations in the industry during certain periods, from the 18th century onwards, local resources were utilized to reduce dependency on Iranian silk, leading to a significant shift in the silk trade. This transition towards favouring domestic production over Iranian silk was a significant milestone for the industry. This study will examine silk-related activities in the district of Antakya (Antioch), which had an important place among the domestic silk producers of the Ottoman state, and in relation to this, how mulberry orchards, which provide the food source of silkworms that are considered to be the first stage of the silk production chain, were registered as private property in the court records (şeriye sicilleri) of Antakya. This will also provide insights, within the context of Islamic law, into the perspectives of Islamic jurists through various cases brought before the courts. Antakya's silk industry will be explored through the court records of Antakya from the 18th century, as well as observations of travellers, and various research publications and reviews. In conclusion, the findings reveal that Antakya had a special place in Ottoman and European silk industries. The district carried on the silk tradition by playing vital roles in silk production, trade, and industry. Although the increase in the number of mulberry orchards in Antakya, due to the actions of ordinary citizens, brought about ownership disputes, it still serves as an indicator of the development of the local silk production.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Antakya , Mulberry , Silk , Silk Production

Kaynakça

• Antakya Şr. Sc. No: 2, s. 40 b. 54; s. 201 b.271.
• Antakya Şr. Sc. No: 7, s.17 b. 38; s.166 b. 298; s.174 b.313.
• Antakya Şr. Sc. No:8, s. 44 b. 67.
• Aliağaoğlu, Alpaslan ve Uğur, Abdullah (2016), “Osmanlı Şehri”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.38, Ağustos, (203-226).
• Bayraktar, Hilmi (2021), Vakfiye ve Muhasebe Defterleri Işığında Hatay Vakıfları, Iksad Publishing House, Gaziantep.
• Cihan, Ravza (2021), Şeyhülislâm Abdürrahim Efendi’nin Fetvaları Işığında, XVIII. Yüzyılda Osmanlı’da Hukuki Hayat, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara.
• Çakır, Baki (2003), Osmanlı Mukâtaa Sistemi (XVI-XVIII. Yüzyıl), Kitabevi Yayınları, İstanbul.
• Çelik, Kürşat (2016), “Osmanlı İdaresindeki Lübnan’da İpek Üretim ve Ticareti Üzerine Bir Değerlendirme”. Firat University Journal of Social Sciences, 26(1), (277-290).
• Demir, Ataman (1996), Çağlar İçinde Antakya, Akbank Kültür ve Sanat Kitapları, İstanbul.
• Ergenç, Özer ve Taş, Hülya (2013), “XVII. ve XVIII. Yüzyıl Anadolusu’nda Toprak Tasarrufu ve Mülkiyeti Üzerine Değerlendirmeler”, Osmanlı Tarihi Yazıları Şehir, Toplum, Devlet, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
• Ergenç, Özer (2006), XVI. Yüzyılın Sonlarında Bursa, Yerleşimi, Yönetimi, Ekonomik ve Sosyal Durumu Üzerine Bir Araştırma, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Erişen, Nazan (2002), H. 1168-1169, M. 1754-1756 Tarihli 6 Numaralı Şer‘iyye Siciline Göre Antakya’nın Sosyo-Ekonomik Yapısı, Gazi Üniversitesi, Ankara. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• Faroqhi, Suraiya (2000), Osmanlı’da Kentler ve Kentliler, (Neyyir Kalaycıoğlu, Trans.), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
• Gül, Abdulkadir (2014), Kültürlerin Kaynaştığı Şehir Antakya, Gece Kitaplığı.
• Gün, Doğan (2012), XVIII. Yüzyılda Antakya’nın Sosyal ve Ekonomik Yapısı (1708-1777), Fırat Üniversitesi, Orta Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları No: 24, Elâzığ.
• İnalcık, Halil (2012), “Bursa ve İpek Ticareti”, Halil İnalcık’ın Bursa Araştırmaları, Hazırlayan: Yusuf Oğuzoğlu, Bursa Kültür A.Ş. Yayınları, Bursa, (273-312).
• İnalcık, Halil (2021), Türkiye Tekstil Tarihi Üzerine Araştırmalar, 3.Basım. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
• Kallek, Cengiz (2008), “Rıtl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.35, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, (52-55).
• Karasu, Mehmet (1997), Doğa ve Tarih Beldesi Harbiye, Antakya.
• Kasaba, Reşat (2006), “Antakya’da Farklı Kimlikler: Tarihsel Bir Bakış”, Akdeniz Dünyası Düşünce, Tarih, Görünüm, İletişim Yayınları, İstanbul, (199-213).
• Kıvrım, İsmail ve Elmacı, Süleyman (2011), “Osmanlı Döneminde Amasya’da İpekçilik”, Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/4 Fall 2011, (715-728).
• Morray, David (1997), “Samandağ’da Konsolosun Evi”, (Nurçin Yıldız, Trans), Güneyde Kültür, Sayı 97, Mart 1997, (37-39).
• Özvar, Erol (2003), Osmanlı Maliyesinde Malikâne Uygulaması, Kitabevi Yayınları, İstanbul.
• Şanda, Mehmet Nuri (2024a), “Osmanlı Devleti Döneminde Ra’sü’l-Ayn Çiftliğindeki Tarım ve Hayvancılık Faaliyetleri (19. Yüzyıl)”, Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (19), (174-188).
• Şanda, Mehmet Nuri (2024b), “19. Yüzyıl Sonlarıyla 20. Yüzyıl Başlarında Ra’sü’l-Ayn Çiftliği’nin Gelir ve Giderleri”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (14), (863-874).
• Şanda, Mehmet Nuri (2024c), “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Ra’sü’l-Ayn Çiftliği, Statüsü ve İltizam Sisteminin Çiftlikte Uygulanması”, N. B. Bozaslan (Ed.), Tarih Bilimleri Alanında Uluslararası Çalışmalar (121-135), Serüven Yayınları, Ankara.
• Tekin, Mehmet (2000), Hatay Tarihi -Osmanlı Dönemi-Atatürk Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını, Ankara.
• Yücekaya, Hüsnü (2013), “Amasya İpekçiliği Üzerine (1750-1900)”, Gazi Akademik Bakış, 7(13), (269-283).
• Yücekaya, Hüsnü (2021a), “Osmanlı Öncesi İpekçiliğe Dair İzler ve Osmanlı Dönemi Edirne İpekçiliği”, Gazi Akademik Bakış, 15(29), (155-172).
• Yücekaya, Hüsnü (2021b), “Thessaloniki Sericulture”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (26), (754-768).