Maraş Mutasarrıfı Rusçuklu Mehmed Hayri Bey ve Terekesi

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 260 - 292, 27.12.2025

Mustafa Can , Yüksel Babanınoğlu

https://doi.org/10.38000/juhis.1733564

Öz

Mehmed Hayri Bey, Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa ile aynı aileden gelmektedir. 1855 yılında İzmir’de doğmuş, iyi bir eğitim gördükten sonra henüz 16 yaşındayken devlet hizmetine girmiştir. Bir kalemiye erbâbı olan Mehmed Hayri Bey meclis kâtipliği, zabıt kâtipliği ve mutasarrıflık gibi birçok kademede devlet hizmetinde bulunmuştur. Görev yaptığı yerlerde gazete ve mecmua çıkarılmasına öncülük etmiş; hastane, şose yol, kaldırım gibi bayındırlık işlerini yürütmüştür. Aynı zamanda tasavvuf ve edebiyata ilgisinden dolayı dinî ve edebî eserler kaleme almıştır. Mehmed Hayri Bey en son Maraş Mutasarrıflığı görevinde bulunmuş, şehrin ileri gelenlerinden bazıları ile ters düşmesi sonucu yaşanan olaylar neticesinde görevinden alınmıştır. Maraş’tan Halep’e giderken Ayntâb’da kaldırıldığı Amerikan Hastanesi’nde 7 Ocak 1909 tarihinde vefat etmiştir. Çalışmanın konusu olan Mehmed Hayri Bey’in terekesinden yola çıkılarak, onun yaşam tarzı ile taşrada görevli üst düzey bir devlet memurunun hayat standardı ve dönemin tüketim alışkanlıklarına dair bilgi verilmeye çalışılacaktır. Çalışma esnasında birinci el kaynak olarak 160 Numaralı Gaziantep Şer’iyye Sicili ile Osmanlı Arşivi belgelerinden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Maraş , Mutasarrıf , Mehmed Hayri Bey , Tereke

Teşekkür

Katkılarından dolayı makale hakemlerine teşekkür ederiz

Rusçuklu Mehmed Hayri Bey the Governor of Maraş and His Estate

Öz

Mehmed Hayri Bey is from the same family as Alemdar Mustafa Pasha, Notable of Rusçuk. He was born in Izmir in 1855, and after receiving a good education, he entered civil service when he was only 16 years old. Mehmed Hayri Bey, a clerk, served the state in many positions, including the office of a registrar, a parliamentary clerk, a court clerk, and a governor. He pioneered the publication of newspapers and magazines in the places where he worked and carried out public works such as hospitals, highways and pavements. At the same time, he wrote religious and literary works due to his interest in Sufism and literature. Mehmed Hayri Bey last served as the Governor of Maraş, but was dismissed from his post as a result of incidents that resulted from his conflict with some of the city's notables. He died on January 7, 1909, in the American Hospital to which he was taken in Ayntâb on his way from Maraş to Aleppo. Based on his estate, which is the subject of the study, an attempt will be made to provide information about Mehmed Hayri Bey's lifestyle, the standard of living of a high-level civil servant working in the provinces, and the consumption habits of the period. During the study, Gaziantep Sharia Registry number 160 and Ottoman Archive documents were used as first-hand sources.

Anahtar Kelimeler

Ottoman State , Maraş , Governor , Mehmed Hayri Bey , Estate

Kaynakça

• Akın, Mehmet (2016), Rusçuklu M. Hayrî’nin Belâgat’i İnceleme-Metin-Terimler Dizini, Malatya. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• Akın, Mehmet (2022). “Rusçuklu Mehmet Hayri Bey ve Belagat İsimli Eseri”, Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, S. 17, Ağustos, (1-19).
• Aksoy, Ömer Asım (1946), Gaziantep Ağzı III, Sözlük ve Kullanılmayan Kelimeler, İbrahim Horoz Basımevi, İstanbul.
• Akyıldız, Ali (2017), “İnsanı Yazmak: 19. Yüzyıl Osmanlı Biyografi Yazıcılığı ve Problemleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Osmanlı Araştırmaları, S. 50, Ekim, (219-242).
• Barkan, Ömer Lütfi (1968), “Edirne Askerî Kassamı’na Ait Tereke Defterleri (1545-1659), Belgeler, S. III / 5-6, (1-479).
• BOA. DH. MKT. 2702/74.
• BOA. DH. MKT. 2702/81.
• BOA. DH. MKT. 2840/41.
• BOA. DH. SAİD. d 2/730.
• BOA. DH. SAİD. d 80/173.
• BOA. ŞD. 1087/58.
• Bolat, Gülay (2020), “Tereke Kayıtlarına Göre 19. Yüzyıl Başlarında Aile: Rusçuk Örneği”, Akademik İncelemeler Dergisi, S. 15/1, (367-392).
• Bozkurt, Fatih (2011), Tereke defterleri ve Osmanlı maddî kültüründe değişim (1785-1875 İstanbul Örneği), Sakarya Üniversitesi, Sakarya, (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
• Bozkurt, Fatih (2013), “Osmanlı Dönemi Tereke Defterleri ve Tereke Çalışmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, S. 11 / 22, Şubat, (193-229).
• Bozkurt, Fatih (2023), “Tereke Defterlerinin İmkân ve Sınırlılıkları”, Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının İzinde Osmanlı Araştırmaları, (Ed. Kenan Yıldız), (201-243), Ketebe Yayınları, İstanbul.
• Bülbül Oğuz, Betül (2021), “Bir Ağızın Ölçünlüleşmesi: Nasıl Konuştuğumuzu Bilelim! İstanbul Şivesi Hakkında İlmî Bir Tedkik”, Filoloji Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler II, (Ed. Gülnaz Kurt), Gece Kitaplığı, Ankara, (69-96).
• Çakır, İbrahim Ethem (2012), “Osmanlı Toplumunda Eş ve Çocuk Sayısı, Statü, Servet: 1671-1678 Sofya Örneği”, OTAM, S. 31, Mayıs, (41-60).
• Erünsal, İsmail (2023), “Terekelerin İzinde Osmanlı Araştırmaları”, Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının İzinde Osmanlı Araştırmaları, (Ed. Kenan Yıldız), (26-151), Ketebe Yayınları, İstanbul.
• Fekete. Lajos (1965), “XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi”, (Çev. Sadrettin Karatay), Belleten, S. 29/116, Ekim, (457-480).
• Fekete. Lajos (1979), “XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi”, (Çev. M. Tayyib Gökbilgin), Belleten, S. 43/170, Nisan, (457-480).
• Gaziantep Şer’iyye Sicili, GŞS.160.
• İnalcık, Halil (1953-1954), “15. Asır Türkiye İktisadi ve İçtimai Tarihi Kaynakları”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, S. 15/1-4, Ağustos, (51-75).
• Koyuncu, Fatih (2015), “Son Dönem Osmanlı Âlim Ve Ediplerinden Rusçuklu Mehmed Hayri ve Siyer-i Fârûk İsimli Eseri”, Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, S. 10/16, Sonbahar, (897-922).
• Kuzucu, Kemalettin (2020), “Çay”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, EK-1, Ankara, (285-287).
• Oğuz, Gülser (2014), “Tereke Kayıtlarının Güvenilirliği ve Kadıların Mirastan Mal Kaçırma Yöntemleri”, Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, S. 9/1, Kış, (409-426).
• Önder, Kübra (2016), “Türkiye Bisküvi, Çikolatalı ve Şekerli Mamuller Sektörü: Firma Yoğunlaşma Analizi”, Dokuz Eylül Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S. 31/2, Aralık, (179-208).
• Özdeğer, Hüseyin (1988), 1463-1640 Yılları Bursa Şehri Tereke Defterleri, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları, İstanbul.
• Özlü, Zeynel (2014), “Bir Bektaşi Babasının Terekesi: Haydar Baba İbni Halil Bin Abdullah”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, S. 71, Eylül, (127-146).
• Öztürk, Said (1993), XVII. Yüzyıl Askerî Kassam Defterlerinin Sosyo-Ekonomik Tahlili, İstanbul. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Öztürk, Said (1995), Askeri Kassama Ait Onyedinci Asır İstanbul Tereke Defterleri (Sosyo-Ekonomik Tahlil), Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul.
• Patacı, Özlem Oral (2016), “Osmanlı Tereke Kayıtlarının Sanat Tarihi Araştırmaları Açısından Önemine Yönelik Bazı Değerlendirmeler”, OTAM, S. 40, Ocak, (327-354).
• Pekirgin, Orhan (1968), “Münir Hayri Egeli”, İstanbul Ansiklopedisi, (C. 9, 4954-4955), Koçu Yayınları, İstanbul.
• Samancı, Özgür (2012), “Tanrıların Yiyeceği Çikolata”, TSE Standard Ekonomik ve Teknik Dergisi, S. 604, Eylül, (27-31).
• Sezgin, Deniz (2015), “Cumhuriyet Dönemi Sağlık İletişimi Uygulamalarında İlkler: Türkiye’de Sıtma ile Mücadele”, Akademik Bakış Dergisi, S. 50, Temmuz-Ağustos, (33-47).
• Sunay, Serap (2020), “Bir Hanedan Damadının Yaşam Tarzı ve Standardı: Ahmed Fethi Paşa’nın Terekesi”, Belleten, S. 84/300, Ağustos, (745-788).
• Şemseddin Sami (1317), Kamus-ı Türkî, İkdam Matbaası, İstanbul.
• Tak, Ekrem (2019), XVI. ve XVII. Yüzyıl Üsküdar Şeriyye Sicilleri Diplomatik Bilimi Bakımından Bir İnceleme, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
• Tanyeli, Uğur (2006), Osmanlı Metropollerinde Evlerin Konfor ve Lüks Normları (16-18. yüzyıl), Soframız Nur Hanemiz Mamur (Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınak), (Ed. Suraiya Faroqhi ve Christoph K. Neumann), (333-349), Kitap Yayınevi, İstanbul.
• Toprak, Muhammet Bedrettin (2023), “İktisat ve Demografi Tarihi Araştırmalarına Kaynak Olarak Terekelerin İmkân ve Sınırları: 18. Yüzyıl Osmanlı İstanbul’una Ait Veriler Üzerinden Gözlemler”, Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının İzinde Osmanlı Araştırmaları, (Ed. Kenan Yıldız), (377-405), Ketebe Yayınları, İstanbul.
• Turan, Mahmut (2018), “Mutasarrıf Hayri Bey ve Maraş Olayı”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, S. 6/68, Nisan, (312-321).
• Yıldız, Kenan (2023), “Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının Taşıdığı Miras Üzerine Bir Değerlendirme”, Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının İzinde Osmanlı Araştırmaları, (Ed. Kenan Yıldız), (155-198), Ketebe Yayınları, İstanbul.
• Yurtoğlu, Nadir (2018), “Türkiye Cumhuriyeti’nde Çay Yetiştiriciliği ve Çay Politikaları (1923-1960)”, History Studies, S. 10/ 8, Kasım, (209-232).