The Role of Gender in the Construction of Nations

Öz

Gendered roles and patriarchal order play a determining role in processes of nation-formation. Within this context, the nation-state has constructed its own "national woman" and "national man" identities. While masculinity has been positioned in a privileged status throughout this process, femininity has come to be identified with the practice of rights-claiming and struggle. Indeed, the definition of citizenship shaped by the foundational institutions of the nation-state long carried masculine characteristics, having been formed through masculine values. Women could participate in the nation-formation process only through the roles of "mother," "wife," or "sister" as determined by the patriarchal system; in subsequent periods, they waged struggle to attain equal rights with men. Studies in the literature demonstrate that masculinity emerged prominently in this process as a figure associated with protection, salvation, warfare, and the public sphere, while femininity was more predominantly linked to the private sphere. This situation reveals how central the gender dimension of nation-formation processes truly is. In this study, the nation-formation process is examined from a gender perspective in relation to the relevant literature and discussed through the concepts of nationalism and militarism. Furthermore, the social position of women and men within the nation-formation process is analyzed through a historical perspective. In this regard, the study puts forth the positioning of gender roles within the nation-formation process.

Anahtar Kelimeler

• Women
• Men
• Nation-Building
• Nationalism
• Militarism

Ulusların İnşa Sürecinin Toplumsal Cinsiyet Boyutu

Öz

Uluslaşma süreçlerinde toplumsal cinsiyet rolleri ve ataerki düzen belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu bağlamda, ulus-devlet kendi “milli kadın” ve “milli erkek” kimliklerini inşa etmiştir. Erkek olmak bu süreçte ayrıcalıklı bir konuma yerleşirken, kadın olmak ise hak talebi ve mücadele pratiğiyle özdeşleşmiştir. Nitekim ulus-devletin temel kurumlarının eril değerlerle şekillenmiş yurttaşlık tanımı da uzun bir süre eril nitelikler taşımıştır. Kadınlar, uluslaşma sürecine ancak ataerkil sistemle belirlenen “anne”, “eş” ya da “kız kardeş” rolleriyle katılabilmiş; ilerleyen dönemlerde ise erkeklerle eşit haklara sahip olabilmek adına mücadele vermişlerdir. Literatürdeki çalışmalar, erkekliğin bu süreçte koruyucu, kurtarıcı, savaşçı ve kamusal alana ait bir figür olarak öne çıktığını; kadınlığın ise daha çok özel alanla ilişkilendirildiğini göstermektedir. Bu durum, uluslaşma süreçlerinin toplumsal cinsiyet boyutunun ne denli merkezi bir yer tuttuğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, uluslaşma süreci toplumsal cinsiyet perspektifinden ilgili literatürle ilişkili olarak ele alınmakta; milliyetçilik ve militarizm kavramlarıyla tartışılmaktadır. Ayrıca kadının ve erkeğin uluslaşma sürecindeki toplumsal konumu tarihsel bir perspektifle incelenmektedir. Bu bakımdan çalışma uluslaşma sürecinde toplumsal cinsiyet rollerinin konumunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kadın
• Erkek
• Uluslaşma
• Milliyetçilik
• Militarizm

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir dış finansman alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcıları içermemektedir. Tüm prosedürler bilimsel ve etik ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmiş olup, atıfta bulunulan tüm çalışmalar uygun şekilde kaynak gösterilmiştir.

Teşekkür

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir.

Kaynakça

1. Abdullah Tansel, F. (2001). Kurtuluş Savaşı'nda kadın askerlerimiz. 1. baskı. İstanbul: Yeni Gün Haber Ajansı Basım ve Yayıncılık.
2. Adak, N. (2007). Kadınların ikilemi: İş ve aile yaşamı. Sosyoloji Dergisi, 17, 137–152. https://izlik.org/JA28MJ39JU
3. Akgül, Ç. (2011). Militarizmin cinsiyetçi suretleri: Devlet, ordu ve toplumsal cinsiyet. Dipnot Yayınları.
4. Altınay, A. G. ve T. Bora. (2002). “Ordu, Militarizm ve Milliyetçilik”. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Milliyetçilik Cildi. Der. T. Bora ve M. Gültekingil. 141-154. İstanbul: İletişim.
5. Altınay, A. G. (2003). Ders kitaplarında insan hakları: Tarama sonuçları. İçinde B. Çotuksöken, A. Erzan ve O. Silier (Ed.), Militarizm ve insan hakları ekseninde millî güvenlik dersi (ss. 138–157). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
6. Altınay, A. G. (2004). The myth of the military-nation: Militarism, gender, and education in Turkey. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781403979360
7. Altınay, A. G. (2009). Ders kitaplarında insan hakları II: Tarama sonuçları. İçinde G. Tüzün (Ed.), “Can veririm, kan dökerim”: Ders kitaplarında militarizm (ss. 143–165). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
8. Altınay, A. G. (2016a). Giriş: Milliyetçilik, toplumsal cinsiyet ve feminizm. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (6. bs., ss. 15–32). İletişim Yayınları.

9. Altınay, A. G. (2016b). Ordu-millet-kadınlar: Dünyanın ilk kadın savaş pilotu Sabiha Gökçen. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (A. G. Altınay ve T. Güney, Çev.; 6. bs., ss. 259–261). İletişim Yayınları.
10. Anderson, B. (2015). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (İ. Savaşır, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
11. Anker, R. (1997). Theories of occupational segregation by sex: An overview. International Labour Review, 136(3), 315–339.
12. Anthias, F., & Yuval-Davis, N. (1989). Introduction. In N. Yuval-Davis & F. Anthias (Eds.), Woman–nation–state (ss. 1–15). Macmillan.
13. Arık, E. (2016). Erkeklik çalışmaları. İçinde F. Saygılıgil (Der.), Toplumsal cinsiyet tartışmaları (ss. 213–232). Dipnot Yayınları.
14. Aristoteles. (2020). Atinalıların Devleti (A. Çokona, Çev.). 9. baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
15. Askere Alma Kanunu. (2019). 7179 sayılı Askere Alma Kanunu. Resmî Gazete (Sayı: 30800). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=7179&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
16. Atatürk, M. K. (2024). Atatürk'ün söylev ve demeçleri (Cilt 2, Y. Özgen, Ed.). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı & Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
17. Aydın, S. (2015). Milliyetçilik ve toplumsal cinsiyet, edebiyat, medya, siyaset. İçinde S. Coşar ve A. Özman (Derl.), Popüler kültür ve milliyetçilik: Sokağın hissi (ss. 19–76). İletişim Yayınları.
18. Badinter, E. (2011). Kadınlık mı? Annelik mi? (A. Ekmekçi, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Barutçu, A. (2013). Türkiye'de erkeklik inşasının bedensel ve toplumsal aşamaları (Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kadın Çalışmaları Anabilim Dalı). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
20. Berktay, F. (2018). Tarihin cinsiyeti (6. bs.). Metis Yayınları.
21. Belge, M. (2013). Askerin önemini öğretmek ya da Türkiye’de profesyonel ordunun imkânsızlığı üzerine. İçinde N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkeklikler (ss. 181–186). İletişim Yayınları.
22. Bhasin, K. (2003). Toplumsal cinsiyet: Bize yüklenen roller (K. Ay, Çev.). KADAV Yayınları.
23. Bolak Boratav, H., Okman Fişek, G., & Eslen-Ziya, H. (2017). Erkekliğin Türkiye halleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
24. Bora, A. (2016). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası (7. baskı). İletişim Yayınları.
25. Butler, J. (2008). Cinsiyet belası (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.
26. Canetti, E. (2019). Kitle ve iktidar (G. Aygen, Çev.). 9. baskı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
27. Connell, R.W. (2019). Erkeklikler. (Çev: N. Konukcu). Ankara: Phoenix Kitap.
28. Cengiz, K., Tol, U., & Küçükkural, Ö. (2004). Hegemonik erkekliğin peşinden. Toplum ve Bilim, 100(1), 50–70.
29. Chatterjee, P. (2016). Kadın sorununa milliyetçi çözüm. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (E. Tilki, Çev.; 6. bs., ss. 65–101). İletişim Yayınları.
30. Çoban, B. (2013). Gösteri iktidarı ve militarist erkeklik. İçinde N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler (ss. 187–204). İletişim Yayınları.
31. Demren, Ç. (2001). Ataerkillik ve erkeklik biçimlerinin karşılıklı ilişkileri ve etkileşimleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Demir, H. S. (2011). Vicdani ret hakkı. Ankara Barosu Dergisi, (4), 241–283. https://izlik.org/JA88PY62NR
33. Dökmen, Z. Y. (2010). Toplumsal cinsiyet: Sosyal psikolojik açıklamalar. Remzi Kitabevi.
34. Ecevit, M. (2011). Epistemoloji. Y. Ecevit ve N. Karkıner (Der.), Toplumsal cinsiyet sosyolojisi (ss. 32–64). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
35. Enloe, C. (2003). Muzlar, plajlar ve askeri üsler: Feminist bakış açısından uluslararası siyaset (B. Kurt & E. Aydın, Çev.). Çitlembik Yayınları.
36. Enloe, C. (2006). Manevralar: Kadın yaşamının militarize edilmesine yönelik uluslararası politikalar (S. Çağlayan, Çev.). İletişim Yayınları.
37. Enloe, C. (2007). Globalization and militarism: Feminists make the link. Rowman & Littlefield Publishers.
38. Enloe, C. (2016). Feminizm, milliyetçilik ve militarizm. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (ss. 203–226) (A. G. Altınay & T. Güney, Çev.). İletişim Yayınları.
39. Farabi. (2020). İdeal Devlet (A. Arslan, Çev.). 11. baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
40. Gellner, E. (2016). Milliyetçiliğe bakmak (N. Soyarık & S. Özertürk, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
41. Greenfeld, L. (1992). Nationalism: Five roads to modernity. Cambridge, MA: Harvard University Press.
42. Giddens, A. (2000). Sosyoloji (H. Özel & C. Güzel, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
43. Gümüşoğlu, F. (2016). Ders kitaplarında toplumsal cinsiyet: 1928'den günümüze (4. bs.). Tarihçi Kitabevi.
44. Harding, S. (1996). Feminist yöntem diye bir şey var mı? S. Çakır & N. Akgökçe (Eds.), Farklı feminizmler açısından kadın araştırmalarında yöntem (ss. 34–47). İstanbul: Sel Yayıncılık.
45. Hartmann, H. (2016). Marksizmle feminizmin mutsuz evliliği. G. Aygen, (Çev.), Gülnur Acar Savran, Nesrin Tura Demiryontan (Haz.), içinde Kadının Görünmeyen Emeği-Maddeci Bir Feminizmin Üzerine, İstanbul: Yordam Kitap.
46. Hobbes, T. (2020). Leviathan veya bir din ve dünya devletinin içeriği, biçimi ve kudreti (S. Lim, Çev.). 21. baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
47. Hobsbawm, E. J. (2017). Milletler ve milliyetçilik. 6. baskı (O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
48. Hobsbawm, E., & Ranger, T. (2006). Geleneğin icadı (M. M. Şahin, Çev.). İstanbul: Agora Kitaplığı.
49. İnan, S. (2013). Türkiye'nin demokrasi eğitiminde netameli bir konu: Sosyal bilgiler ders kitaplarında militarizm. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33(33), 31–38. https://doi.org/10.9779/PUJE561
50. Jayawardena, K. (1986). Feminism and nationalism in the Third World. Verso.
51. Kandiyoti, D. (2015). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler (A. Bora, F. Sayılan, Ş. Tekeli, H. Tapınç & F. Özbay, Çev.). Metis Yayınları.
52. Kancı, T. (2015). Türkiye'de eğitim, milliyetçilik ve toplumsal cinsiyetin kesişim noktaları. İçinde S. Coşar & A. Özman (Der.), Milliyetçilik ve toplumsal cinsiyet: Edebiyat, medya, siyaset (ss. 77–110). İletişim Yayınları.
53. Karkıner, N. (2011). Aile ve evlilik. İçinde Y. Ecevit & N. Karkıner (Ed.), Toplumsal cinsiyet sosyolojisi (ss. 130–154). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
54. Kepekçi, E. (2012). (Hegemonik) erkeklik eleştirisi ve feminizm birlikteliği mümkün mü? Kadın Araştırmaları Dergisi, 11, 59–86.
55. Koonz, C. (1987). Mothers in the fatherland: Women, the family, and Nazi politics. St. Martin's Press.
56. Mutluer, N. (Der.). (2013). Cinsiyet halleri: Türkiye'de toplumsal cinsiyetin kesişim sınırları. Varlık Yayınları.
57. Mosse, G. L. (1985). Nationalism and sexuality: Respectability and abnormal sexuality in modern Europe. Howard Fertig.
58. Nagel, J. (2016). Erkeklik ve milliyetçilik: Ulusun inşasında toplumsal cinsiyet. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (ss. 65–101) (M. Ağduk Gevrek, Çev.). İletişim Yayınları.
59. Najmabadi, A. (2016). Erotik vatan: Sevgili ve ana olarak vatanı sevmek, sahiplenmek, korumak. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (ss. 129–165) (T. Güney & E. Gen, Çev.). İletişim Yayınları.
60. Özdemir, G. (2017). Türkiye'de şehitliğin üç hali: Dini, milliyetçi ve devrimci şehitlik örüntüleri. SAV Katkı, 5, 7–20.
61. Özbay, C. (2013). Türkiye’de hegemonik erkekliği aramak. Doğu Batı, 63, 185–204.
62. Öztan, G. G. (2013). Türkiye’de millî kimlik inşası sürecinde militarist eğilimler ve tesirleri. İçinde N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet, asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkeklikler (ss. 75–113). İletişim Yayınları.
63. Pateman, C. (1988). The sexual contract. Polity Press.
64. Platon. (2019). Devlet (S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
65. Parker, A., Russo, M., Sommer, D., & Yaeger, P. (Eds.). (1992). Nationalisms and sexualities. New York: Routledge.
66. Rousseau, J. J. (2020). Toplum Sözleşmesi (V. Günyol, Çev.). 28. baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
67. Ruddick, S. (1982). Maternal thinking. In A. C. Cafagna, R. T. Peterson, & C. A. Staudenbaur (Eds.), Philosophy, children, and the family (pp. 101–126). Springer.
68. Sancar, S. (2001). Türkler/Kürtler, anneler ve siyaset: Savaşta çocuklarını kaybetmiş Türk ve Kürt anneler üzerine bir yorum. Toplum ve Bilim, (90), 22–41.
69. Sancar, S. (2016). Erkeklik: İmkânsız iktidar – ailede, piyasada ve sokakta erkekler. İletişim Yayınları.
70. Sancar, S. (2017). Türk modernleşmesinin cinsiyeti: Erkekler devlet, kadınlar aile kurar. İletişim Yayınları.
71. Saigol, R. (2016). Militarizasyon, ulus ve toplumsal cinsiyet: Şiddetli çatışma alanları olarak kadın bedenleri. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (ss. 227–259) (A. G. Altınay & T. Güney, Çev.). İletişim Yayınları.
72. Saygılıgil, F. (2016). Toplumsal cinsiyet çalışmaları. Dipnot Yayınları.
73. Segal, L. (1992). Ağır çekim: Değişen erkeklikler, değişen erkekler (V. Ersoy, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
74. Selek, P. (2012). Sürüne sürüne erkek olmak. İletişim Yayınları.
75. Selek, P. (2021). Türkiye'de özgürlüğü ararken. Z. Direk (Der.), Cinsiyetli olmak: Sosyal bilimlere feminist bakışlar içinde (ss. 118–129). Yapı Kredi Yayınları.
76. Smith, A. D. (1999). Milli kimlik (B. S. Şener, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
77. Sünbüloğlu, N. Y. (2013). Giriş: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik ve erkek(lik)lere dair bir çerçeve. İçinde N. Y.
78. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet, asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkeklikler. İletişim Yayınları.
79. Sjoberg, L., & Via, S. (2010). Introduction. In L. Sjoberg & S. Via (Eds.), Gender, war, and militarism: Feminist perspectives. Santa Barbara, CA; Denver, CO; Oxford: Praeger.
80. Şahin, C., & Şahin, M. (2013). Osmanlı son dönemi ile Milli Mücadele yıllarında Türk kadınının sosyal, siyasî ve askerî faaliyetleri. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 2(2), 53–72. https://izlik.org/JA32BA74CW
81. Şanlı, A. S., & Garipoğlu, F. K. (2021). Yeniden üretimi cinsiyet ilişkileri üzerinden okumak: R. W. Connell’in hegemonik erkeklik kavramı üzerine kuramsal bir değerlendirme. Praksis, (57).
82. Şerifsoy, S. (2016). Aile ve Kemalist modernizasyon projesi, 1928–1950. A. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (6. baskı, ss. 167–200). İstanbul: İletişim Yayınları.
83. Tokdoğan, N. (2013). Milliyetçilik, militarizm ve toplumsal cinsiyet ilişkisini Nefes filmi üzerinden okumak. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 4(2), 69–83. https://izlik.org/JA32JL69DK
84. Turan, Ö. (2013). “Esas duruş!”: Kışla deneyimleri ya da Türkiye’de zorunlu askerliğin antropolojisi. İçinde N. Y. Sünbüloğlu (Der.), Erkek millet, asker millet: Türkiye’de militarizm, milliyetçilik, erkek(lik)ler (ss. 261–335). İletişim Yayınları.
85. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982). 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. Resmî Gazete (Sayı: 17863). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2709&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
86. Yamak Ateş, S. (2012). Asker Evlatlar Yetiştirmek: II. Meşrutiyet Döneminde Beden Terbiyesi, Askerî Talim ve Paramiliter Gençlik Örgütleri. İletişim Yayınları.
87. Yuval-Davis, N. (2016). Cinsiyet ve millet (A. Bektaş, Çev.). İletişim Yayınları.
88. Walby, S. (2016). Kadınlık ve erkeklik üzerinden milliyetçiliği anlamak. İçinde A. G. Altınay (Der.), Vatan millet kadınlar (ss. 15–32). İletişim Yayınları.
89. Whitworth, S. (2004). Men, militarism, and UN peacekeeping: A gendered analysis. Lynne Rienner Publishers.
90. Zeiger, S. L. (1996). She didn't raise her boy to be a slacker: Motherhood, conscription, and the culture of the First World War. Feminist Studies, 22(1), 7–39. https://doi.org/10.2307/3178245