1935 Genel Nüfus Sayımına Göre Erzurum Vilayetinin Nüfus Özellikleri

Öz

Bu çalışma, 1935 Genel Nüfus Sayımı verileri temelinde Erzurum vilayetinin nüfus özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Erzurum’un demografik yapısı; toplam nüfus, cinsiyet dağılımı, kent-kır yerleşim düzeni, kazalara göre nüfus farklılıkları ve nüfus yoğunluğu açısından değerlendirilmiştir. Çalışmada betimsel yöntem benimsenmiş, dönemin resmî istatistik verileri doküman analizi tekniğiyle incelenmiştir. Bulgulara göre Erzurum vilayetinin 1935 yılı toplam nüfusu 385.387 kişidir. Nüfusun %50,8’ini kadınlar, %49,2’sini erkekler oluşturmaktadır. Yerleşim yapısı büyük ölçüde kırsal nitelik taşımakta olup nüfusun 339.578’i nahiye ve köylerde, 45.809’u ise şehir merkezlerinde yaşamaktadır. Bu durum, vilayette kentleşme düzeyinin sınırlı olduğunu göstermektedir. Kazalar arasında en yüksek nüfus Merkez kazasında, en düşük nüfus ise Çat kazasında tespit edilmiştir. Vilayetin nüfus yoğunluğu km² başına 13 kişi olup, geniş yüzölçümüne rağmen seyrek yerleşme yapısına işaret etmektedir. Netice itibariyle Erzurum, 1935 yılında tarımsal faaliyetlerin ağırlıkta olduğu, kırsal nüfusun baskın bulunduğu ve kentleşmenin sınırlı kaldığı bir vilayetti. Çalışmanın, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Erzurum’un ve Doğu Anadolu’nun demografik yapısının anlaşılmasına katkı sağlayacağı umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Erzurum
• 1935 Nüfus Sayımı
• kırsal nüfus
• Doğu Anadolu.

Population Characteristics of Erzurum Province According to the 1935 General Population Census

Öz

This study aims to examine the population characteristics of Erzurum Province on the basis of the 1935 General Population Census data. The demographic structure of Erzurum during the Early Republican Period was evaluated in terms of total population, gender distribution, urban-rural settlement pattern, district-level population differences, and population density. A descriptive research method was adopted, and the official statistical data of the period were analyzed through document analysis. According to the findings, the total population of Erzurum Province in 1935 was 385,387. Females constituted 50.8% of the population, while males accounted for 49.2%. The settlement structure was predominantly rural, with 339,578 inhabitants living in sub-districts and villages, whereas 45,809 resided in urban centers. This indicates that the level of urbanization in the province was limited. Among the districts, the Central District had the highest population, while Çat had the lowest. The population density of the province was 13 persons per square kilometer, indicating a sparse settlement pattern despite its large territorial size. In conclusion, Erzurum in 1935 was a province characterized by the predominance of agricultural activities, a largely rural population, and limited urbanization. It is hoped that this study will contribute to a better understanding of the demographic structure of Erzurum and Eastern Anatolia during the early years of the Republic of Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• Erzurum
• 1935 Population Census
• rural population
• Eastern Anatolia

Kaynakça

1. Akın, Y. (2005). Erken Cumhuriyet dönemi emek tarihçiliğine katkı: Yeni yaklaşımlar, yeni kaynaklar. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, (2), 73–96.
2. Arı, K. (1992). Cumhuriyet Dönemi Nüfus Politikasını Belirleyen Temel Unsurlar. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 8(23), 409-420.
3. Atasü-Topcuoğlu, R. (2022). Gender inequality, the welfare state, disability, and distorted commodification of care in Turkey. New Perspectives on Turkey, 66, 61–87. https://doi.org/10.1017/npt.2020.35
4. Aydoğan, E., & Çoban, E. (2016). Türkiye’de Nüfus Sayımları ve Uygulanan Nüfus Politikaları. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 6(2/1), 113-126.
5. Bakar, C., Oymak, S., & Maral, I. (2017). Turkey’s epidemiological and demographic transitions: 1931–2013. Balkan Medical Journal, 34, 323–334.
6. Baş, R. (2021). Türkiye’nin Nüfus Politikası (1923–1980). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
7. BİGD (1935). Genel Nüfus Sayımı, Türkiye Nüfusu (Vilayet, Kaza, Şehir ve Köyler İtibariyle Muvakkat Rakamlar), 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:74, Ulus Basımevi, Ankara.
8. BİGD (1936). Genel Nüfus Sayımı, Ağrı Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:4. Devlet Basımevi, İstanbul.

9. BİGD (1937a). Genel Nüfus Sayımı, Elaziz Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:20, Hüsnütabiat Basımevi, İstanbul.
10. BİGD (1937b). Genel Nüfus Sayımı, Malatya Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:21, Hüsnütabiat Basımevi, İstanbul.
11. BİGD (1937c). Genel Nüfus Sayımı, Erzurum Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:22. Hüsnütabiat Basımevi, İstanbul.
12. BİGD (1937ç). Genel Nüfus Sayımı, Kars Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:31. Devlet Basımevi, İstanbul.
13. BİGD (1937d). Genel Nüfus Sayımı, Erzincan Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:39, Hüsnütabiat Basımevi, İstanbul.
14. BİGD (1937e). Genel Nüfus Sayımı, Muş Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:44, Mehmet İhsan Basımevi, Ankara.
15. BİGD (1937f). Genel Nüfus sayımı, Van Vilayeti Katı ve Mufassal Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:56. Mehmet İhsan Basımevi, Ankara.
16. BİGD (1937g). Genel Nüfus sayımı, Türkiye Nüfusu Kati Tasnif Neticeleri, 20 İlkteşrin 1935, Neşriyat Sayısı:75, Cilt:60. Mehmet ihsan Basımevi, Ankara.
17. Bongaarts, J. (2009). Human population growth and the demographic transition. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 364(1532), 2985–2990.
18. Bozkoyun, M. (2022). Siverek İlçesinin Nüfus Özellikleri. H. Çiftçi ve S. Yıldız (Ed.), Sosyal Bilimlerde Seçme Konular - 6 içinde (s. 81-103). Ankara: İksad Yayınevi.
19. Creswell, J. W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (4th Ed.). Sage Publications.
20. Çakmak, F. (2009) Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Nüfusu Kayıt Altına Almaya Yönelik Girişimler. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8(18), 89-115.
21. Defo, B. K. (2014). Beyond the ‘transition’ frameworks: The cross-continuum of health, disease and mortality framework. Global Health Action, 7.
22. Demir, H. (2024). Cumhuriyet Dönemi Nüfus Sayımları Üzerine Değerlendirmeler. Tarih Araştırmaları Dergisi, 12(1), 85–110.
23. Di Lego, V., Giulio, P., & Luy, M. (2020). Gender differences in healthy and unhealthy life expectancy. Vienna Yearbook of Population Research, 18, 45–71.
24. Doğan, M. (2013). Türkiye’de Uygulanan Nüfus Politikalarına Genel Bakış. Marmara Coğrafya Dergisi (23), 293-307.
25. Duman, T. (2007). Türkiye’de Eğitim (1923–1960). Nobel Yayın Dağıtım.
26. Ekenci, M. T. (2014). Engelli bireylere ilişkin resmi veri toplama araçlarının ulusal düzeyde yaygınlık tahminlerinde kullanımı [Uzmanlık tezi, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü].
27. Erdem, U. (2016). Cumhuriyet Türkiye’sinin İkinci Nüfus Sayımı (20 Ekim 1935). Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 30(30), 38-55. https://doi.org/10.17498/kdeniz.95017
28. Ergöçmen, B. (2012). Türkiye'nin Demografik Profili: Özellikleri ve Zorlukları. Müslüman Ülkelerde Nüfus Dinamikleri: Yapbozu Bir Araya Getirmek (s. 117-130). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg.
29. Espinosa, O., Smith, A. D., Bejarano, V., & García-Ruiz, J. (2025). Differences between male and female mortality in Colombia: A population-based analysis since 1980. Journal of Population Research, 42(1), 12–28.
30. Fortna, B. C. (2002). Imperial classroom: Islam, the state, and education in the late Ottoman Empire. Oxford University Press.
31. Gök, Y., & Kayserili, A. (2011). Cumhuriyet Döneminde (1927-2008) Erzurum İlinin Kır-Şehir Nüfus Değişimi. Doğu Coğrafya Dergisi, 15(24), 1-17.
32. Hangül, N. (2024). 1935 Genel Nüfus Sayımına Göre Çankırı’nın Demografik Yapısı ve Özellikleri. History Studies, 16(3), 385-402.
33. Haupt, A., & Kane, T. (2011). Population handbook (6th ed.). Population Reference Bureau.
34. Haykır, H. (2023). 1927 Nüfus Sayımına Göre Erzurum Vilayetinin Nüfus Özellikleri. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 369-384. https://doi.org/10.54282/inijoss.1362714
35. Karpat, K. H. (1985). Osmanlı nüfusu, 1830-1914: Demografik ve sosyal özellikler. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
36. Kasarcı, R. (1996). Türkiye’de Nüfus Gelişimi. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 5, 247-266.
37. Kaya, G. (2022). Erzurum İlinin İklim Özellikleri. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz & Y. Kızılkan (Eds.), Erzurum İlinde Coğrafya Araştırmaları (ss. 35-73). Kriter Yayınevi.
38. Kayacan, E. (2022). Türkiye’nin Nüfus Politikalarındaki Değişimin Kalkınma Planları Üzerinden Değerlendirilmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(54), 107-139.
39. Keown, R. (2009). The epidemiologic transition: Changing patterns of mortality and population dynamics. American Journal of Lifestyle Medicine, 3(1 Suppl), 19S–26S.
40. Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey: A study in capitalist development. Verso.
41. Kopar, İ. (2022). Erzurum İlinin Jeolojik Ve Jeomorfologik Özellikleri. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz & Y. Kızılkan (Eds.), Erzurum İlinde Coğrafya Araştırmaları (ss. 1–34). Kriter Yayınevi.
42. Köse, M. (2010). 1927 Nüfus Sayımı ve Sonuçlarının Değerlendirilmesi (Tez No: 265263). [Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
43. Köse, M., & Sertkaya Doğan, Ö. (2022). Nüfus Politikaları Bağlamında Türkiye Nüfusunun Demografik Dönüşümü, Yapısal Değişimi ve Geleceği. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 74, 247-267. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1152311
44. Kruger, D., & Nesse, R. (2004). Sexual selection and the male: female mortality ratio. Evolutionary Psychology, 2(1), 66–85.
45. Lewis, G. (1999). The Turkish language reform: A catastrophic success. Oxford University Press.
46. Lindahl-Jacobsen, R., Hanson, H. A, Oksuzyan, A., Mineau, GP, Christensen, K., & Smith, KR (2013). Erkek-kadın sağlık-sağkalım paradoksu ve Utah, Danimarka ve İsveç'te 1850-1910 yılları arasındaki kohort yaşam beklentisindeki cinsiyet farklılıkları. Epidemiyoloji Yıllıkları, 23(4), 161-166.
47. McCarthy, J. (1995). Death and exile: The ethnic cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922. Princeton University Press.
48. Mercan, Z. (2024). 1935 Türkiye genel nüfus sayımının coğrafi analizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
49. Neuman, W. L. (2014). Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches (7th ed.). Pearson.
50. Oksuzyan, A., Shkolnikova, M., Vaupel, J. W., Christensen, K., & Shkolnikov, V. (2014). Sex differences in health and mortality in Moscow and Denmark. European Journal of Epidemiology, 29, 243–252.
51. Oktay, E. Y. (2014). Türkiye’de Cumhuriyet’in İlanından Günümüze Uygulanan Nüfus Politikaları. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7).
52. Özgür, E. M. (2011). Türkiye Nüfus Coğrafyası. Gazi Kitabevi Ankara.
53. Pamuk, Ş. (2008). Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
54. Quataert, D. (2000). The Ottoman Empire, 1700–1922. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511808738
55. Sarc, Ö. C. (2012). 1935 nüfus sayımı üzerine tetkikler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 62(1), 1–25.
56. Sarı, E. (2012). Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Nüfus Politikaları (1923–1960). Tarih İncelemeleri Dergisi, 27(2), 531–556.
57. Sertel, S. (2014). 1927 Nüfus Sayımı Sonuçlarına Göre Bitlis’in Nüfus Fonksiyonları. Turkish Studies, 9(4), 1015–1032.
58. Sertel, S. (2015). Cumhuriyet’in İlk Nüfus Sayımı Sonuçlarına Göre Malatya’da Nüfus. Akademik Bakış Dergisi, (48), 80–96.
59. Sertel, S. (2016). Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Genel Nüfus Sayımına Göre Dersim Bölgesinde Demografik Yapı. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(1), 269-282.
60. Shorter, F. C. (1968). Information on fertility, mortality, and population growth in Turkey. Population Studies, 22(3), 417–431.
61. Shorter, F. C., & Macura, M. (1982). Trends in fertility and mortality in Turkey. National Academy Press.
62. Tekin, B. (2024). Kadınların Sağlık Hizmetlerine Erişimi: Etkileyici faktörler ve Bölgesel Farklılıklar. Şura Akademi Dergisi, (7), 111–123.
63. Timur, S. (1972). Türkiye’de Aile Yapısı. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
64. Tuğluoğlu, F. (2012). Türkiye Cumhuriyeti’nin İkinci Nüfus Sayımı: 20 İlkteşrin 1935. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 12(25), 55-78.
65. Tuncer, B. (1976). Türkiye’de Nüfus Sayımları ve Nüfus Politikaları. Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.
66. Tunç, B. (2019). 1935 Nüfus Sayımı Bağlamında Ağrı Nüfusunun Potansiyel Durumu. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(4), 2441-2455.
67. Tümertekin, E., & Özgüç, N. (2012). Beşerî coğrafya: İnsan, kültür, mekân. Çantay Kitabevi.
68. Uyanık, Y. (2017). Türkiye’de Nüfus Sayımları ve Veri Güvenilirliği. Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(52), 210–225.
69. Wilson, C. (2016). Understanding global demographic change. Population and Development Review, 42(1), 1–12.
70. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. bs.). Seçkin Yayıncılık.
71. Zarulli, V., Kashnitsky, I., & Vaupel, J. W. (2021). Death rates at specific life stages mold the sex gap in life expectancy. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118. 1-4.
72. Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history (3rd ed.). I.B. Tauris.