TEFSİRLERDE MİTOLOJİ KULLANIMININ KÖKLERİ: KAFDAĞI FİGÜRÜ ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 709 - 735, 30.12.2025

Muhammed Hayri Şahin

https://doi.org/10.46353/k7auifd.1742571

https://izlik.org/JA99GY83YB

Öz

Tefsir tarihine bakıldığında, Kur’an’ı anlama sürecinde başvurulan harici verilerden biri olarak İsrâiliyyât önemli bir yer tutmaktadır. İsrâiliyyât kavramı tanımlanırken hem Tevrat kaynaklı bilgiler hem de mitolojik unsurlar bu kapsam içinde değerlendirilmektedir. Ancak İsrâiliyyât çalışmalarında genellikle Tevrat merkezli veriler üzerinde yoğunlaşılmış; Arapların kendi coğrafî ve tarihî kültürlerine ait unsurlar ile mitolojik ögelerin akademik olarak incelenmesi yeterince gerçekleştirilmemiştir. Bu çalışma, tefsirlerde mitolojik unsurların varlığını ve bu unsurların tefsire dahil edilme gerekçelerini ele almakta; özel olarak da Kafdağı figürüne odaklanmaktadır. Çalışmanın amaçlarından biri, İsrâiliyyât kapsamında mitolojik verilerin de bulunduğu gerçeğine dikkat çekmektir. Ayrıca, tefsirlerdeki İsrâiliyyât’ı ele alan araştırmaların değerli olduğu kabul edilmekle birlikte, bu çalışmaların genellikle İsraili rivayetlere ve bu rivayetlerin nakil sürecine eleştirel bir bakışla yaklaştığı, hatta zaman zaman bu eleştirilerin oldukça sertleştiği gözlemlenmektedir. Halbuki tarihî metinlerin günümüz bilgi, birikim ve perspektifleriyle değerlendirilmesi, akademik çevrelerde anakronizm olarak tanımlanmakta ve doğru bir yöntem olarak görülmemektedir. Bu bağlamda çalışmanın bir diğer amacı bazı ayetlerin tefsirinde kullanılan mitolojik Kafdağı figürü anlatılarının, kültürel ve sosyolojik arka planını ortaya koymaktır. Zira bu surette dönemin zihin dünyası keşfedilecek ve bu doğrultuda daha isabetli, nesnel ve tutarlı değerlendirmelere zemin hazırlanacaktır. Ayrıca, Kafdağı anlatılarının tefsir literatüründeki tarihsel varlığı araştırılmış; figür hakkındaki yorum farklılıkları karşılaştırmalı biçimde ele alınmış ve mezkûr anlatıların tefsirlere nasıl girdiği mevcut bulgular üzerinden analiz edilmiştir. Bu çalışmanın sonucunda, İsrâiliyyât’ın tefsirdeki yorumuna dair yapılan araştırmaların çoğunlukla Tevrat merkezli rivayetler etrafında şekillendiği, ancak mitolojik ögelere ilişkin yeterli çalışmaların yapılmadığı tespit edilmiştir. Diğer önemli bir bulgu ise, Kafdağı anlatılarının tefsirlere dahil edilmesinde birden fazla etkenin rol oynadığıdır. Öncelikle, İslâm öncesi Arap toplumunda kıssa anlatıcılığının yaygınlığı, Kur’ân’ın, mesajlarını bu yöntemle aktarması, Hz. Peygamber’in sahâbeye Kur’ân’ı öğretirken Kur’an harici kıssalara yer vermesi gibi nedenlerle, müfessirlerin mitolojik ögelere rahatlıkla yer verdikleri değerlendirilmiştir. Ayrıca, “büyük bir dağ” anlayışının toplumda kökleşmiş olması ve dünyanın küresel biçiminin ancak çok sonraları kabul edilmesi, mezkûr anlatıların tefsirlerde yer bulmasına zemin hazırlamıştır. Ayrıca Kafdağı anlatılarının çoğunlukla, tefsir otoritelerinden biri olan İbn Abbâs’a nispet edilmesi, bu anlatıları akıl dışı ya da bilimsel verilerle uyumsuz bulan müfessirler üzerinde bile önemli bir etki bırakmıştır. Bu nedenle kimi müfessirler bu anlatıları doğrudan reddetmek yerine, onları yeniden yorumlamayı tercih etmiş; kimileri ise reddetmek için uzunca gerekçeler sıralamışlardır. Sonuç olarak, Kafdağı anlatılarına dair tefsirlerde yapılan çalışmalar bulunsa da bu anlatıların neden tefsir literatürüne girdiğine dair ayrıntılı bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışma, Kafdağı özelinde, mitolojik unsurların tefsirlere girmesinin, toplumda yaygın olan kıssa kültürü, yüce, ulaşılmaz ve kutsal bir dağ fikrinin yerleşikliği, sahâbîlerin sonraki müfessirler üzerindeki otoritesi ve dünyanın küre şeklinde olduğu görüşünün geç kabul edilmesi gibi sebeplerle günümüze dek devam ettiğini ortaya koymuştur. Nitekim, günümüzde hâlen “düz dünya” teorilerinin varlığı bu konunun anlaşılması açısından dikkat çekici bir örnektir. Bu bulgular doğrultusunda, İsrâiliyyât araştırmalarında mitolojik unsurlara yönelik daha detaylı çalışmalar yapılması gerektiği açıkça ortadadır. Ayrıca, tefsirde İbn Abbâs rivayetlerinin etkisini konu edinen akademik çalışmalar da önem arz etmektedir. Dahası, tarihî metinlerin sadece çağdaş akıl yürütmeler, kültür ve bilimsel bilgiyle değerlendirilmesi ve erken dönem âlimlerine, bilgi eksikliği veya zühdî zafiyet gibi haksız eleştiriler yöneltilmesi, akademik etikle çelişmektedir. Doğru olan, erken dönem müfessirlerini değerlendirirken, onların içinde bulundukları tarihi, sosyolojik ve kültürel bağlamı dikkate alarak onların zihinsel çerçevelerini anlamaya yönelik çabalar gerçekleştirmektir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , İsrâiliyyât , Mitoloji , Kafdağı , Rivayet

THE ORIGINS OF MYTHOLOGICAL ELEMENTS IN TAFSIR: THE CASE OF MOUNT QAF

https://izlik.org/JA99GY83YB

Öz

According to the history of tafsīr, one of the factors used as external data in understanding the Qur’an is Isrā’īliyyāt. When it comes to the definition of Isrā’īliyyāt, it includes both Torah-based data and mythological elements. However, in the study of Isrā’īliyyāt, research has generally focused on Torah-based reports, while elements belonging to the Arabs' own geographical and historical cultures, as well as the academic study of mythological elements, have not been sufficiently examined from an academic perspective. This study examines the inclusion of mythology in tafsīrs and the reasons for this phenomenon, with a particular focus on the figure of Mount Qāf. One of its aims is to raise awareness of the fact that mythological data exist among the components of Isrā’īliyyāt. Moreover, research evaluating Isrā’īliyyāt in tafsīr is regarded as valuable. However, it is observed that such studies generally adopt a critical perspective towards Israelite narratives and the transmission process of these reports. At times, these criticisms reach an excessively harsh level. Yet, evaluating historical texts based on contemporary perspectives and knowledge is identified as anachronism within academic circles and is regarded as an incorrect approach. Thus, another aim of this study is to uncover the cultural and sociological background of the interpretation of certain Qur’ānic verses related to Mount Qāf, a mythical figure primarily attributed to Ibn ʿAbbās. This approach seeks to reconstruct the intellectual landscape of the period and thereby facilitate accurate, objective, and consistent assessments. Furthermore, this study explores the historical presence of Mount Qāf narratives in tafsīrs, examines interpretational differences comparatively, and investigates how these narratives entered tafsīr by analyzing the findings. Through this methodological approach, it has been determined that research on the interpretation of Isrā’īliyyāt in tafsīr has primarily focused on Torah-based reports. However, sufficient studies on mythological elements have not been conducted. Another key finding is that multiple factors contributed to the inclusion of Mount Qāf narratives in tafsīrs. First, due to the prevalence of storytelling and narrative traditions in pre-Islamic Arab society, the Qur’ān’s use of narratives as a means of conveying its message, and the Prophet Muḥammad’s inclusion of external narratives when teaching the Qur’ān to his Companions, it has been assessed that exegetes could readily accommodate mythological elements in their works. Additionally, the widespread belief in the concept of a 'great mountain' and the relatively late acceptance of the spherical shape of the Earth played a role in the transmission of these reports in tafsīr literature. Moreover, the attribution of these narratives to Ibn ʿAbbās, widely regarded as an authoritative figure in tafsīr, exerted a significant influence on exegetes, even those who found the elements of Mount Qāf irrational or incompatible with cosmological data. In response, they either reinterpreted the narratives rather than rejecting them outright or provided extensive evaluations before dismissing them. In conclusion, despite existing research on Mount Qāf narratives in tafsīrs, there has been no detailed investigation into the reasons behind their inclusion in exegetical literature. This study demonstrates that the incorporation of mythological elements into tafsīr, particularly regarding Mount Qāf, persisted until recent times due to the dominance of parable culture in society, the established perception of a supreme, impenetrable, and sacred mountain, the authority of the Companions over later exegetes, and the delayed acceptance of a global Earth model. Indeed, even today, the persistence of flat-Earth theories offers insights into this topic. Given these findings, there is a clear necessity for conducting more detailed studies on mythological elements within Isrā’īliyyāt research. Additionally, academic studies on the influence of Ibn ʿAbbās’s narrations in tafsīr, given his authoritative status among exegetes, remain crucial. Moreover, evaluating historical texts solely through contemporary reasoning, cultural norms, and scientific knowledge, and directing unjust criticisms at early scholars for supposed ignorance or ascetic shortcomings, stands in contradiction to academic ethics. Instead, when evaulating early exegetes, one should seek to understand their intellectual framework by taking into account the historical, sociological and cultural context in which they lived and in which these narratives were transmitted.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Isrā’īliyyāt , Mythology , Mount Qāf , Anachronism.

Kaynakça

• Aktay, Aydın. “Tarih Araştırmalarının ve Tarih Yazımının Önündeki Temel Sorunlar”. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (The Journal of Social and Cultural Studies) 4/7 (2018), 57-71.
• Albayrak, Fatma Köksal. Kur’an’ın Işığında Zülkarneyn Kıssası. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
• Albayrak, Nurettin. Ansiklopedik Halk Edebiyatı Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 2010.
• Altıkulaç, Tayyar. “İkrime el-Berberî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/40-42. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Âlûsî, Maḥmûd b. ʿAbdullâh el-Ḥuseynî el-. Rûḥu’l-Meʿânî fî Tefsîr el-Ḳur’âni’l-ʿAẓîm ve’s-Sebʿu’l-Mes̱ânî. thk. ʿAlî ʿAbdubârî ʿAṭiyye. 16 Cilt. Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye; Beyrut: y.y., 1415.
• Aydemir, Abdullah. Tefsirde İsrâiliyyât. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, ts.
• Ayyâşî, Ebü’n-Nadr Muhammed b. Mes’ud b. Muhammed es-Sülemî es-Semerkandî. Tefsîr. Beyrut: Müessesetü’l-A’lamî, 1991.
• Beydâvî, Ebû Saʿîd ʿAbdullâh b. ʿOmer el-Şîrâzî el-. Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Teʾvîl. ed. Muhammed ʿAbdurrahman el-Marʿaşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1418.
• Beydilli, Celal. Türk Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Yurt Kitap Yayınları, 2005.
• Bilkan, Ali Fuat. Masal Estetiği. İstanbul: Timaş Yayınları, 2001.
• Bozkurt, Nebi. “Ûc b. Unuk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34-35. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl b. İbrâhîm el-Buḫârî el-. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muḥammed Zuheyr en-Nâṣır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 1422.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-Beyân. Beyrut: Dâru’l-Fiker, ts.
• Büyük, Enes. “Tefsirde İsrâiliyyâta Dair Bazı Tespit ve İddiaların Değerlendirilmesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 23/2 (2019), 765-785. https://doi.org/10.18505/cuid.620363
• Cirit, Hasan. “Kussâs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 463-465. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Çelebi, İlyas. “Ye’cûc ve Me’cûc”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/373-375. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
• Demirci, Kürşat. “Hârût ve Mârût”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/262-264. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
• Demirci, Kürşat. “Kafdağı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/144-145. İstanbul, 2001.
• Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-Hadîs. Kahire: Dâr-u İhyâ-i’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1383.
• Dubay, Eric. 200 Proofs Earth is Not a Spinning Ball. CreateSpace Independent Publishing Platform, 2015. https://www.atlanteanconspiracy.com/
• Durur, Mehmet Ali. Abdullah İbn Abbâs’ın Kur’an’ı Tefsiri ve Tefsirde Dilbilimsel Tercihleri. Malatya: İnönü Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-Muhît. thk. Adil Ahmed Abdülmevcud. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Ebû’l-Leys̱ es-Semerḳandî, Ebû’l-Leys̱ Naṣr b. Muḥammed. Baḥru’l-ʿUlûm. thk. Maḥmûd Mataracı. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Görgün, Tahsin. “Kur’an Kıssaları’nın Neliği (Mahiyeti) Üzerine”. IV. Kur’an Haftası Kur’an Sempozyumu 17-18 Ocak 1998. 19-40. Ankara: Fecr Yayınları, 1998.
• Halil, Hüseyin. “Dahhâk b. Müzâhim’in Tefsir Tarihi İçindeki Konumu, Tefsir Rivayetleri ve Değerlendirmesi”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/4 (2024). https://doi.org/10.33206/mjss.1437453
• İbn Ebî Ḥâtim, Ebû Muḥammed ʿAbdurraḥman b. Muḥammed er-Râzî. Tefsîru’l Ḳurʾâni’l-ʿAzîm. thk. Esʿad Muḥammed eṭ-Ṭayyib. 13 Cilt. b.y.: y.y., 1419/1998.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Muhammed Hüseyin Şemsuddîn. Beyrut: Dâr-u Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
• İbn Kes̱îr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Kes̱îr ed-Dimeşḳî. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-ʿAẓîm. thk. Muḥammed Ḥuseyn Şems ed-Dîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
• İbnü’l Cevzî, Ebu’l-Ferec. Zâdu’l-Mesîr fî İlmi’t-Tefsîr. thk. Abdurrezzak el-Mehdî. Beyrut: Dâru’l Kitabi’l Arabi, 1422. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed el-Bağdâdî. el-Ḳıṣâṣ ve’l-Muẕekkirîn. thk. Muḥammed Luṭfî eṣ-Ṣabbâġ. Beyrut: y.y., 3. Basım, 1409/1988.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. ʿAlî b. Muḥammed el-Bağdâdî. Zâdu’l-Mesîr fî ʿİlmi’t-Tefsîr. thk. ʿAbdurrezzâḳ el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: y.y., 1422/2001.
• Kaya, Doğan. Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ, 2007.
• Kaya, Mesut. Çağdaş Tefsirlerde İsrâiliyat Eleştirisi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018.
• Korkmaz, Mehmet. Mitoloji Sözlüğü. Ankara: Alter Yayınları, 2012.
• Kubat, Mehmet. “Kur’ân’ın Öğretisi ve Modern Bilimin Verileri Işığında ‘Düz Dünya Teorisi’nin Tartışılması”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 10/2 (2019), 321-352.
• Kummî, Ali b. Hasen İbrahim. Tefsiru’l-Kummî. thk. Muhammed Bâkır. Müessesetü’l- İmamü’l-Mehdî, 1435.
• Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân. ed. Ahmed el-Burdûnî - İbrahim Atfeyyeş. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-ʿMısriyye, 2. Baskı., 1964.
• Kurtubî, Muhammed Ahmed. el-Câmi’ li Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Burdûnî - İbrahim Ettafeyyiş. Kahire: Dâr-u Kütübi’l-İlmiyye, 1964.
• Kuşeyrî, ʿAbdulkerîm b. Hevâzin b. ʿAbdilmelik el-. Letâîfu’l-İşârât. ed. İbrâhîm el-Besyûnî. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mısriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 3. Basım, 2000.
• Mâturîdî, Ebû Manṣûr Muḥammed b. Muḥammed el-. Teʾvîlâtu Ehli’s-Sunne. thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1426/2005.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. en-Nüketü ve’l-Uyûn. thk. İbn Abdilmaksûd b. Abdirrahîm. Beyrut: Dâr-u’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Merâğî, Ahmed b. Mustafa. Tefsîru’l-Merâğî. Mısır: Şirketu Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bali, 1946.
• Muḳâtil b. Süleymân, Ebû’l-Ḥasen. Tefsîru Muḳâtil b. Suleymân. thk. ʿAbdullâh Maḥmûd Şeḥâte. 5 Cilt. Beyrut: y.y., 1423/2002.
• Muslim, Ebû’l-Ḥasen Muslim b. el-Ḥaccâc el-Ḳuşeyrî en-Nîsâbûrî. Ṣaḥîhu Muslim. thk. Muḥammed Zuheyr en-Nâṣır. 8 Cilt. Cidde; Beyrut: Dâru’l-Minhâc; Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 1433.
• Najib, Ahmad. “Kur’anî ve Mitolojik Bakış Açıları Açısından Kâf Dağı Üzerine Bir Değerlendirme”. İslâmî İlimler Dergisi 17/2 (2022), 168-146.
• Öztürk, Mustafa. “Zülkarneyn Kıssası”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2014), 7-31.
• Râzî, Ebû ʿAbdillâh Faḫrüddîn Muḥammed b. Ömer b. Ḥüseyn er-. Mefâtîḥu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1420.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t-Tefâsîr. Beyrut: Dârü’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1981.
• Sa’lebî, Ahmed b. Muhammed İbrahim. el-Keşf ve’l-Beyân an Tefsîri’l-Kur’ân. thk. Ebû Muhammed Aşûr. Beyrut: Dâr-u İhyâ-i’t-Turâsi’l-Arabî, 2002.
• Sami, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İdeal Yayıncılık, 2011.
• S̱aʿlebî, Ebû İsḥâḳ Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm es̱-. el-Keşf ve’l-Beyân. thk. Ebû Muḥammed b. ʿÂşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1422/2002.
• Scott, David Wardlaw. Terra Firma: The Earth Not a Planet Proved Frım Scripture, Reasın and Fact. London: Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent, & Co., Ltd., ts.
• Semerkandî, Ebu’l Leys es-. Bahru’l-Ulûm. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrahim. ed-Dürru’l-Mesûn fî ‘Ulûmi’l-Kitâbi’l-Meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1986.
• Seyitoğlu, Bilge. Mitoloji Üzerine Araştırmalar Metinler ve Tahliller. Istanbul: Dergâh, 5. Basım, 2011.
• Seyyid Kutub. Fî Ẓilâli’l-Kur’ân. Kahire, Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1982.
• Suyutî, Celaleddin es-. ed-Dürrü’l-Mensûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l Fikr, ts.
• Süyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî es-. ed-Durru’l-Mens̱ûr. 8 Cilt. Beyrut: y.y., ts.
• Tabatabâî, Muhammed Hüseyin. el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’l-A’lamî, 1998.
• Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî et-. Câmiʿu’l-Beyân fî Teʾvîli’l-Kur’ân. ed. ʾAhmed Muhammed Şâkir. b.y.: Muʾessesetu’r-Risâle, 2000.
• Ṭâhir b. ’Aşûr. et-Taḥrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye, 1984.
• Tokmak Danışman, Gizem. “Enerji Eşya Yoluyla Bulaşır mı? Tüketici Davranışının Soyut Bulaşma Etkisi Kapsamında İncelenmesi”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Dergisi 20/1 (ts.), 149-181. https://doi.org/10.17153/oguiibf.1520924
• Turan, Erhan. Vehb b. Münebbih ve Rivâyetleri. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
• Uğur, Mücteba. “Va’z, Kıssacılık ve Hadiste Kussâs”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (1986), 291-327.
• Usta, İbrahim. İslâm Öncesi Arap Mitolojisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Uysal, Muhittin. “Bazı Hadis Kıssaları Üzerine Mülahazalar”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/22 (2006), 33-58.
• Vâḥidî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAlî en-Nîsâbûrî el-. el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Ṣafvân ʿAdnân Dâvûdî. Dımaşk; Beyrut: ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 1415.
• Yazır, Elmalılı Hamdi Yazır. Hak Dini Kur’ân Dili. istanbul: Diyanet İşleri Reisliği, 1936.
• Yücetürk, Orhan Seyfi. “Belkıs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 421-422. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Zamur, Hüseyin. “Kafdağı Mitosunun Tefsirlerdeki Yansımaları”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/2 (2024), 478-497. https://doi.org/10.31121/tader.1527169
• Zamur, Hüseyin. Şîa Tefsirinde İsrâiliyat. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Zemaḫşerî, Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr ez-. el-Keşşâf ʿan Ḥaḳâîḳı Ğavâmiḍi’t-Tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1407.
• “Flat Earth Society”. Simple English Wikipedia, the Free Encyclopedia, 14 Aralık 2024. https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Flat_Earth_Society&oldid=9945985