KIRAAT-DİLBİLİM İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA ASMAÎ’NİN GÖRÜŞLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 737 - 754, 30.12.2025

Cihat Çelik

https://doi.org/10.46353/k7auifd.1742871

https://izlik.org/JA57FE95WM

Öz

Bu çalışmada, kıraat farklılıklarının dilbilimsel boyutu, Ebû Saîd Abdülmelik b. Kureyb el-Asmaî el-Bâhilî’nin (öl. 216/831) kıraatlere yönelik yaklaşım tarzı ve yöntemleri üzerinden incelenmiştir. Bilindiği üzere kıraat ilmi, Kur’ân’ın okunuş biçimiyle ilgili olması nedeniyle tefsir ve Arap dili edebiyatı gibi alanlar için başvu-rulması zorunlu bir kaynak niteliği taşımaktadır. Ayrıca kıraatlerin dil ve lehçelerle doğrudan ilgili olması, onların dilbilimsel eserlerde diğer İslami ilimlere nazaran daha fazla yer bulmasına neden olmuştur. Kıraatle-rin dilbilimsel eserlerde yoğun bir şekilde bulunması, dilbilim ve kıraatler arasında güçlü bir bağ olduğunu da göstermektedir. Neredeyse dilbilimsel tüm eserlerde kıraatlere yer verildiği söylenebilir. Bu bağlamda Basra ekolü temsilcilerinden biri olan şair, dil ve edebiyat âlimi el-Asmaî’nin eserlerinde kıraatlere yaklaşı-mı, dilsel izahları ve bunun muhtemel sebepleri analiz edilmiştir. el-Asmaî’nin kıraatlere yönelik yaklaşımı ve yöntemleri tespit edilerek, dilbilim-kıraat ilişkisine farklı bir perspektiften bakılması amaçlanmıştır. el-Asmaî, kıraatlere yaklaşımında çeşitli yöntemler kullanmıştır. Bunlar; kıraatleri gramer açısından değerlen-dirmek, anlam boyutuyla ele almak ve Arapların şiirlerinden ya da söyleyişlerinden deliller getirerek açıkla-malarda bulunmak şeklinde özetlenebilir. Asmaî’nin rivayetleri üzerinden dilbilim ile kıraat ilişkisi incelen-diğinde, onun Arap lehçelerinden verdiği örneklerin kıraatlerin birer ruhsat (kolaylık) yönünü ortaya koydu-ğu görülmektedir. Ayrıca, kıraatleri şiirlerde geçen kelimelerle karşılaştırması ve benzer kullanımları ortaya koyması, bazı kıraatlerin fonetik kolaylıklarla ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu durum, Kur’an’ın indiği toplumun dilsel yapısıyla uyumlu bir biçimde nüzul ettiğini de desteklemektedir. Asmaî’nin kıraatleri Arap dili kurallarına göre açıklaması, kıraatlerin belli bir vecihle de olsa Arapça’ya uygunluğunu ortaya koymakta-dır. Bunun yanında, Asmaî kıraatlerin anlamsal boyutuna da dikkat çekerek, farklı rivayetlerin Kur’an’a anlam zenginliği kattığını ve kelimelerin kökenlerinden kaynaklanan anlam değişimlerinin bu zenginliği nasıl etki-lediğini göstermektedir. Çalışmanın neticesinde, el-Asmaî’nin kendi eserlerinde kıraat farklılıklarına nere-deyse yok denecek düzeyde az yer vermiş olmasının, onun çalışmalarının daha çok Arap dili lehçeleri, Arap şiiri ve Câhiliye dönemi Araplarının dilsel söylemleri üzerine odaklanmasından kaynaklandığı söylenebilir. Asmaî’nin bu çalışmada tespit edilen kıraatlerle ilgili görüşleri, çoğunlukla kıraat literatürü ve dilbilimsel kaynaklarda yer almakta olup, bunun başlıca sebebinin kıraatlere dair görüşlerini içeren eserlerinin günümü-ze ulaşmamış olabileceği düşünülmektedir. Asmaî’nin hocaları arasında yer alan iki önemli kıraat imamının isimlerine eserlerinde sıkça yer vermesi ve onların şiirlerinden istifade etmesi, onun kıraat ilmi ile dilbilim arasında bir ilişki kurarak görüşlerini bu temelde şekillendirdiğini göstermektedir. Ayrıca, Asmaî’nin çeşitli Arap kabilelerinin lehçelerine ve sözlü kullanımlarına yaptığı atıflar, kıraatleri açıklama biçimiyle birlikte değerlendirildiğinde, Arap dili lehçeleri ile kıraat arasındaki ilişkinin nasıl oluştuğunu ve şekillendiğini açık-ça ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, kıraatlerin Kur’an-ı Kerîm’in nazil olduğu toplumda kullanılan dil ve lehçeleri göz önünde bulundurarak değerlendirildiğini göstermektedir. Bununla birlikte, Asmaî’nin kıraatlerden deliller getirmesi, onun Arap dilinin teşekkül sürecindeki etkisini ortaya koyması bakımından oldukça dikkat çekicidir. Bu çalışma, kıraat–dilbilim ilişkisi üzerine yapılacak ileri araştırmalara kaynaklık etmesi bakımından önem taşımaktadır. Basra ekolünün önemli temsilcilerinden biri olan Asmaî’nin görüşle-rinin, bu alandaki akademik literatürde referans olarak kullanılabileceği değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat ilmi , el-Asmaî , Dilbilim , Nahiv , Basra Dil Mektebi.

EVALUATION OF ASMAİ'S VIEWS İN THE CONTEXT OF THE RECITATION-LINGUISTICS RELATIONSHIP

https://izlik.org/JA57FE95WM

Öz

In this study, the linguistic dimension of the qirāʾāt (variant Qurʾānic readings) has been examined through the style and methods of Abū Saʿīd ʿAbd al-Malik b. Qurayb al-Aṣmaʿī al-Bāhilī (d. 216/831)'s approach to qirāʾāts. As it is known, the science of qirāʾāt is an essential source for fields such as tafsīr and Arabic linguis-tics and literature, since it is related to the way the Qurʾān is read. In addition, the fact that qirāʾāt qirāʾāts are directly related to languages and dialects has caused them to find more space in linguistic works compared to other Islamic sciences. The fact that qirāʾāts are found intensively in linguistic works also shows that there is a strong connection between linguistics and qirāʾāts. It can be said that qirāʾāts are included in almost all lin-guistic works. In this context, the approach to qirāʾāts in the works of one of the representatives of the Basra school, poet, language and literature scholar al-Aṣmaʿī, his linguistic explanations and possible reasons for this have been analyzed. By determining al-Aṣmaʿī’s approach and methods towards qirāʾāts, it is aimed to look at relationship between linguistics and the qirāʾāt from a different perspective. al-Aṣmaʿī used various methods in his approach to qirāʾāts. These can be summarized as evaluating qirāʾāts in terms of grammar, addressing them in terms of meaning, and providing explanations by bringing evidence from Arab poems or sayings. When the relationship between linguistics and recitation is examined through Asmai’s narrations, it is seen that the examples he gives from Arabic dialects reveal the ease aspect of qirāʾāts. In addition, his com-parison of qirāʾāts with words in poems and his revealing similar uses show that some qirāʾāts are related to phonetic ease. This also supports the fact that the Quran was revealed in a manner compatible with the lingu-istic structure of the society to which it was revealed. Asmai’s explanation of qirāʾāts according to the rules of the Arabic language reveals the suitability of qirāʾāts to Arabic, albeit in a certain way, and the authenticity of qirāʾāt. In addition, Asmai draws attention to the semantic dimension of qirāʾāts and shows how different narrations add richness of meaning to the Quran and how changes in meaning originating from the roots of words affect this richness. As a result of my study, it can be said that the reason why al-Asma'i gave almost no space to the differences in recitation in his own works is because his studies focused more on Arabic dialects, Arabic poetry and the linguistic discourses of the Arabs of the Pre-Islamic Era. Asma'i's views on qirāʾāts identified in this study are mostly found in recitation literature and linguistic sources, and it is thought that the main reason for this may be that his works containing his views on qirāʾāts have not survived to the pre-sent day. The fact that Asma'i frequently mentions the names of two important recitation imams among his teachers in his works and makes use of their poems shows that he established a relationship between the science of recitation and linguistics and shaped his views on this basis. In addition, Asma'i's references to the dialects and verbal usages of various Arab tribes, when evaluated together with the way he explains qirāʾāts, clearly reveal how the relationship between Arabic dialects and qirāʾāts was formed and shaped.

Anahtar Kelimeler

Qiraat science , al-Asma , Linguistics , Nahw , Basra Language School.

Kaynakça

• Asmaʿî, Ebû Saʿîd ʿAbdulmelik b. Karîb b. ʿAlî b. Asmaʿ el-. el-Esmaʿiyyât. ed. Ahmed Muhammed Şâkir, ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn. Mısır: y.y., 1414.
• Asmaʿî, Ebû Saʿîd ʿAbdulmelik b. Karîb b. ʿAlî b. Asmaʿ el-. el-Esmaʿiyyât. ed. Ahmed Muhammed Şâkir, ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn. Mısır: y.y., 1414.
• Asmaʿî, Ebû Saʿîd ʿAbdulmelik b. Karîb b. ʿAlî b. Asmaʿ el-. Fuhûletu’ş-Şuʿarâʾ. ed. Ch. Torrey. Beyrut: y.y., 1400.
• Asmaʿî, Ebû Saʿîd ʿAbdulmelik b. Karîb b. ʿAlî b. Asmaʿ el-. Kitâbu Halku’l-İnsân. b.y.: y.y., ts.
• Asmaʿî, Ebû Saʿîd ʿAbdulmelik b. Karîb b. ʿAlî b. Asmaʿ el-. Kitâbu’l-İbil. ed. Hâtim Sâlih ed-Damin. Dımaşk: y.y., 1424.
• Bennâ, Dimyatî Ahmed b. Muhammed. İthâfü Fudalâi’l-Beşer fi’l-Kırââti’l-Erbe’ate Aşer. thk. Enes Mihre. 1 Cilt. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 1998.
• Bulut, Ali. Hicri ilk üç asırda Kur’an filolojisine dair eser veren ilim adamları ve eserleri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 1999.
• Çelik, Cihat. Kûfî ve Basrî Kırâat İmamlarına Ait Okuyuşların Kûfe ve Basra Nahiv Ekollerine Göre Değerlendirilmesi. Uşak: Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Ensitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Çıkar, Mehmet Şirin. Kıyas Bir Nahiv Usûl İlmi Kaynağı. Van: Ahenk Yayınları, 2007.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Said. et-Teysir fi’l-kırâati’s seb’a. thk. Otto Pertzl. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 2. Basım., 1984.
• Dayf, Şevki. el-Medârisu’n-nahviyye. Kahire: Daru’l-Me’arif, 1968.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî el-. Meâni’l-kırâât. thk. ’Iyd Mustafa Derviş - ’Avd b. Hamd el-Kûzî. Suudi Arabistan: Câmiʿatu’l-Melik Suʿûd, 1991.
• Fârisî, Ebû Ali Hasan b. Abdulğaffâr. el-Hüccetü li’l-Kurrâi’s-Seb’a. thk. Bedrüddin Kahveci, Beşir Cuycâtî. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Me’mun-Turâsi, 2. Basım, 1993.
• Hatîb, Abdüllatif. Mu‘cemu’l-kırââti’l-Kur’âniyye,. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru Sadeddîn, 1. Basım, 2000.
• İbn Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî. en-Neşr fi’l-Kırââti’l-Aşr. thk. Ali Muhammed Dabbâğ. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 4. Basım, 2011.
• İbn Cinni Ebu’l- Feth Osman b. Cinnî el-Mevsılî. el-Mehteseb fî Tebyîni Vücûhi Şevazzi’l- Kırâat ve’l-İzâhi anha. 2 Cilt. Meclisü’l-A’la li’ş-Şuuni’l-İslâmiyye, Kâhire, 1994.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-Kıraati’s-Seb’. thk. Sâlim Mukrim Abdul‘âli. Kahire: Dâru’ş-Şürûk, 3. Basım, 1989.
• İbn Hâleveyh, Ebû ʿAbdullâh el-Huseyn b. Ahmed b. Hâleveyh. İʿrâbu’l-kırâʾâti’s-sebʿa ve ʿilelihâ. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1413.
• İbn Hallikân, Ebu’l-Abbas. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zemân. thk. İhsan Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekr b. Ahmed b. Mûsâ. Kitâbü’s-seb’a fi’l-kırâat. thk. Şevki Dayf. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1972.
• İbn Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak. el-Fihrist. Beyrut: Darül-marife, 1994.
• Kıftî, Cemâleddin Ali b. Yusuf. İnbâhu’r-ruvât alâ enbâhi’n-nuh. thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim. Kahire: Dâru’l-fikr el-arabî, 1986.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Bereddûnî - İbrahim Etfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Mekkî b. Hammûş b. Muhammed b. Muhtar. el-Keşf ʿan vücûhi’l-kırâʾâti’s-sebʿ ve ʿilelihâ ve hucecihâ. thk. Muhyeddin Ramazan. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1984.
• Mekrem, Abdulâl Sâlim, Ahmed Muhtar Ömer. Eseru’l-Kırââti’l-Kur’âniyye fî’d-dirâsâti’n-nahviyye. Kuveyt: Muessesetu Ali Cerrâh, 1978.
• Nüveyrî, Ebü’l-Kasım Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali en-. Şerh-u Tayyibeti’n- Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. nşr. Mecdî Muhammed Surur Sa’d Baslum. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l Kutubi’l İlmiyye, 2009.
• Râzî, Ebû ʿAbdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-. Mefâtîhu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1420.
• Tülücü, Süleyman. “Asmaî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/499-500. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Yağan, Halit. Basra Dil Mektepleri ve Başlıca Temsilcileri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Doktora Tezi, 2002.
• Yatkın, Nihat. “Bedevîler ve Hadislerin Vürûdundaki Yeri”. EKEV Akademi Dergisi X/27 (2006), 105-122.
• Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Mizânu’l-İ‘tidâl fî Nakdi’r-Ricâl. thk. Alî Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Darül-Marife, 1963.
• Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyerü ‘a’lâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1985.
• Ziriklî, Hayreddin. el-A’lam. 8 Cilt. Daru’l-İlim lilmelayin, 15. Basım, 2002.