BÜSR B. EBÛ ERTÂT’IN HAYATI VE ASKERÎ FAALİYETLERİ

Emevî Devleti’nin kuruluş aşamasında ve Muâviye’nin kontrolü sağlamasında büyük oranda emeği geçen komutanlar arasında yer alan Büsr b. Ebû Ertât; tarih kaynaklarında çocuk katili, gaddar ve zalim bir kişi olarak tanıtılmıştır. Bu özellikleri, Hz. Peygamber’in sahâbîle-rinden birisi için uygun görmeyenler onun sahâbe olmadığını ve Hz. Peygamber’den hiçbir şey işitmediğini söylemişlerdir. Onun sahâbîliği ile ilgili tartışmalardan doloyı doğum tarihi ile ilgili farklı görüşler mevcuttur. Büsr’ün sahâbe olduğunu kabul etmeyenler Allah Resûlü’nün vefa-tından iki yıl önce doğduğu rivayetini kabul edenler ise; Hz. Peygamber vefat ettiği zaman sekiz yaşlarında olduğu rivayetini esas almışlardır. Onun sahâbe olduğu ancak Resulullah’ın yolunu takip etmediği ve kötü bir adam olduğu da ifade edilmiştir. Kaynaklarda kendisiyle ilgili bunlara benzer pek çok rivayetin yer aldığı Büsr b. Ebû Ertât’ın hayatı, aldığı askerî gö-revler ve bu görevler esnasında sergilediği tavırlar bu çalışmada ele alınacak ve hakkındaki rivayetler tarih metodolojisine uygun bir şekilde değerlendirmeye tabi tutulacaktır. Makalede; çoğunluk tarafından sahâbe kabul edilen ve Hz. Peygamber’den iki hadis rivayet etmiş olan Büsr’ün Muâviye’nin hilafetine kadar İslam fetihlerine katkısı, Hz. Ali-Muâviye mücadelesin-deki faaliyetleri ile Muâviye’nin halifeliği döneminde gerçekleştirilen fetih hareketlerindeki öneminin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda Büsr b. Ebû Ertât’ın fetihlerde görev alan cesur ve saldırgan bir komutan olduğu, Hz. Ömer zamanında fetih hareketlerine katıldığı, halifenin Büsr ve diğer mücahitler için dua ettiği, Hz. Ömer tarafından kendisine atıyye ayrıldığı, hakkında belirtilen hususlar arasındadır. Hatta o, Hz. Ömer zamanında Mı-sır’ın ele geçirilmesinde Zübeyr b. Avvâm ile beraber Amr b. el-As’a gönderilen yardımcı kuv-vetin içinde yer almıştır. Hz. Osman zamanında da Ifrıkiyye’deki fetih hareketlerine katılmış, Zâtüssavârî Seferinde Şam valisi Muâviye’nin temsilcisi olarak iki yüz gemi ile Mısır valisi Abdullah b. Sa’d b. Ebî Serh el-Âmirî’ye yardımcı olmuştur. Çok değer verdiği Hz. Osman’ın, aralarında öldürülmesinden dolayı Medinelileri sorumlu tutmuş, Hz. Osman’ın katillerinin ce-zalandırılmasını isteyen Muâviye’nin yanında yer almıştır. Hz. Ali - Muâviye mücadelesi esna-sında meydana gelen Sıffîn Savaşında Muâviye’nin ordusunun artçı birliklerini komuta etmiş-tir. Hz. Ali Muâviye’yi mübâreze’ye davet ettiği zaman Büsr, Muâviye’nin yerine Hz. Ali’nin karşısına çıkmış, aldığı mızrak darbesiyle yere düşmüştür. Yemen’de Hz. Ali’nin valisi olarak görev yapan Ubeydullah b. Abbâs’ın Hz. Osman taraftarlarına sert davrandığı, bunun üzerine bu kişilerin Muâviye’ye mektup yazarak yardım talebinde bulunduğu iddia edilmiştir. Muâvi-ye, Büsr komutasında bir askerî birliği Hicaz ve Yemen’e kendisi adına biat alması için gön-dermiştir. Büsr Medine’ye girdiği zaman yaptğı bir konuşma ile onları tehdit etmiş, kendisine kalsa büluğ çağına ermiş bütün erkekleri öldüreceğini ancak Muâviye’nin buna engel olduğunu söylemiştir. Daha sonra Mekke ve Tâif’e giderek Muâviye adına biat almıştır. Yemen’de ise Ubeydullah b. Abbâs’ın henüz reşit olmamış iki çocuğunu öldürdüğü iddia edilmiştir. Büsr, Hz. Hasan - Muâviye karşılaşmasında ise Şam ordusunun öncü birliklerini komuta etmiştir. Muâviye’nin Hz. Hasan ile anlaşarak halifeliği devralmasından sonra Büsr’ün ismi çoğunlukla fetih hareketlerinde geçmiştir. Müslümanlar’ın ilk deniz komutanlarından biri olarak kabul edi-len Büsr, Muâviye tarafından kendisine tevdi edilen askerî görevlerde şiddete başvurmaktan çekinmemiş, yeri geldiğinde çocukları kaçırarak tehdit aracı olarak kullanmış, hatta öldürmüş ve Müslüman kadınları da esir etmiştir. Söz konusu faaliyetleri sırasında Muâviye’nin onun kişilik yapısının farkında olarak mı görevlendirme yaptığı ya da icraatlarından haberdar olduk-tan sonra ne tür tepkiler verdiği bu anlamda son derece önemli sorulardır. Muâviye’nin özellik-le Medine ve Mekke halkına dokunmaması konusunda kendisini uyarması, hatta Esved b. Ebû’l-Bahterî’yi de yanında görevlendirmesi Büsr’ü ve yapabileceklerini iyi tahmin ettiğinin bir göstergesidir. Büsr gerek karada gerekse denizdeki becerisi ile âdeta Muâviye’nin sağ kolu olmuştur. Buna karşılık Muâviye Büsr’e kısa süren Basra valiliği hariç herhangi bir yöneticilik görevi vermemiş, onu daha çok fetih hareketlerinde kullanmıştır.

Busr b. Abî Artât, who was among the commanders who greatly contributed to the es-tablishment phase of the Umayyad State and Mu‘âwiya's gaining control, is introduced in historical sources as a child murderer, cruel, and tyrannical person. Those who did not find these characteristics suitable for a companion of the Prophet Muhammad stated that he was not a companion and did not hear anything from the Prophet. Different opinions exist regar-ding his date of birth due to debates about whether or not he was a companion of the Prophet. Those who do not accept that Busr was a companion say that he was born two years before the Messenger of Allah's death; while those who accept this narration believe that he was about eight years old when the Prophet died. Those who consider him a companion have sta-ted that he did not follow the path of the Messenger of Allah after his death and that he was a bad man. The life of Busr, about whom there are many similar accounts in the sources, the military duties he undertook, and the attitudes he displayed during these duties will be dis-cussed in this study, and the accounts about him will be evaluated in accordance with histori-cal methodology. This study aims to reveal Busr's contribution to the Islamic conquests until the caliphate of Mu‘âwiya, his activities in the Caliph Ali-Mu‘âwiya struggle, and his im-portance in the conquest movements carried out during Mu‘âwiya's caliphate. Busr is accepted as a companion by the majority and narrated two hadiths from the Prophet Muhammad. In this context, it is among the points mentioned that Busr was a brave and assertive commander who took part in the conquests, participated in the conquest movements during the time of Caliph Umar, the caliph prayed for Busr and other warriors, and Caliph Umar allocated a sti-pend for him. In fact, during the time of Caliph Umar, he was also in the auxiliary force sent to Amr Ibn al-As with Zubayr Ibn al-Awvam during the conquest of Egypt. During the time of Caliph Uthman, he also participated in the conquest movements in Ifriqiyya, and in the Battle of Dhat al-Sawârî, he helped the governor of Egypt, Abdullah Ibn Saad Ibn Abî al-Sarh, with two hundred ships as the representative of the governor of Damascus, Mu‘âwiya. Because he held the people of Medina responsible for the assassination of Caliph Uthman, whom he valued greatly, he sided with Mu‘âwiya, who demanded that the murderers of Ca-liph Uthman be punished. He commanded the rearguard units of Mu‘âwiya's army in the Batt-le of Siffin, which took place during the Caliph Ali - Mu‘âwiya conflict. When Caliph Ali invited Mu‘âwiya to a duel, Busr stepped out to face Caliph Ali in Mu‘âwiya's place and was knocked to the ground by a spear blow he received. It is claimed that ‘Ubeydallah ibn Abbas, who served as Caliph Ali's governor in Yemen, treated the supporters of Hz. Osman harshly, and that these individuals then wrote letters to Muâviye seeking help. Muâviye sent a military unit under the command of Büsr to the Hijaz and Yemen to receive allegiance on his behalf. When Büsr entered Medina, he threatened them with a speech, saying that if it were up to him, he would kill all men who had reached puberty, but Mu‘âwiya was preventing this. He then went to Mecca and Taif and received allegiance in the name of Muâviye. It is alleged that in Yemen, he killed two children of ‘Ubeydallah ibn Abbas who were not yet of age. In the Caliph Hasan - Mu‘âwiya confrontation, he commanded the vanguard units of the Damas-cus army. After Mu‘âwiya took over the caliphate by agreement with Caliph Hasan, Büsr's name frequently appeared in the conquest movements. Büsr, considered one of the first admi-rals of Islam, did not hesitate to resort to violence in the military assignments entrusted to him by Muâviye. He kidnapped children, using them as a means of coercion, even killing them, and also taking Muslim women captive. Whether Muwiyah was aware of his personality when assigning him these activities, or what kind of reactions he gave after being informed of his actions, are extremely important questions in this sense. Mu‘âwiya’s warning him not to harm the people of Medina and Mecca in particular, and even assigning al-Aswad ibn Abi al-Bakhtarî to accompany him, is an indication that he had a good understanding of Büsr and what he was capable of. Büsr became virtually Mu‘âwiya's right-hand man with his skills both on land and at sea. In return, Mu‘âwiya did not give Büsr any administrative duties, except for a short-term governorship of Basra, and used him more in conquest movements.