BÜSR B. EBÛ ERTÂT’IN HAYATI VE ASKERÎ FAALİYETLERİ

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 841 - 872, 30.12.2025

Hakan Öztürk

https://doi.org/10.46353/k7auifd.1760155

https://izlik.org/JA85JP74HC

Öz

Emevî Devleti’nin kuruluş aşamasında ve Muâviye’nin kontrolü sağlamasında büyük oranda emeği geçen komutanlar arasında yer alan Büsr b. Ebû Ertât; tarih kaynaklarında çocuk katili, gaddar ve zalim bir kişi olarak tanıtılmıştır. Bu özellikleri, Hz. Peygamber’in sahâbîle-rinden birisi için uygun görmeyenler onun sahâbe olmadığını ve Hz. Peygamber’den hiçbir şey işitmediğini söylemişlerdir. Onun sahâbîliği ile ilgili tartışmalardan doloyı doğum tarihi ile ilgili farklı görüşler mevcuttur. Büsr’ün sahâbe olduğunu kabul etmeyenler Allah Resûlü’nün vefa-tından iki yıl önce doğduğu rivayetini kabul edenler ise; Hz. Peygamber vefat ettiği zaman sekiz yaşlarında olduğu rivayetini esas almışlardır. Onun sahâbe olduğu ancak Resulullah’ın yolunu takip etmediği ve kötü bir adam olduğu da ifade edilmiştir. Kaynaklarda kendisiyle ilgili bunlara benzer pek çok rivayetin yer aldığı Büsr b. Ebû Ertât’ın hayatı, aldığı askerî gö-revler ve bu görevler esnasında sergilediği tavırlar bu çalışmada ele alınacak ve hakkındaki rivayetler tarih metodolojisine uygun bir şekilde değerlendirmeye tabi tutulacaktır. Makalede; çoğunluk tarafından sahâbe kabul edilen ve Hz. Peygamber’den iki hadis rivayet etmiş olan Büsr’ün Muâviye’nin hilafetine kadar İslam fetihlerine katkısı, Hz. Ali-Muâviye mücadelesin-deki faaliyetleri ile Muâviye’nin halifeliği döneminde gerçekleştirilen fetih hareketlerindeki öneminin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu bağlamda Büsr b. Ebû Ertât’ın fetihlerde görev alan cesur ve saldırgan bir komutan olduğu, Hz. Ömer zamanında fetih hareketlerine katıldığı, halifenin Büsr ve diğer mücahitler için dua ettiği, Hz. Ömer tarafından kendisine atıyye ayrıldığı, hakkında belirtilen hususlar arasındadır. Hatta o, Hz. Ömer zamanında Mı-sır’ın ele geçirilmesinde Zübeyr b. Avvâm ile beraber Amr b. el-As’a gönderilen yardımcı kuv-vetin içinde yer almıştır. Hz. Osman zamanında da Ifrıkiyye’deki fetih hareketlerine katılmış, Zâtüssavârî Seferinde Şam valisi Muâviye’nin temsilcisi olarak iki yüz gemi ile Mısır valisi Abdullah b. Sa’d b. Ebî Serh el-Âmirî’ye yardımcı olmuştur. Çok değer verdiği Hz. Osman’ın, aralarında öldürülmesinden dolayı Medinelileri sorumlu tutmuş, Hz. Osman’ın katillerinin ce-zalandırılmasını isteyen Muâviye’nin yanında yer almıştır. Hz. Ali - Muâviye mücadelesi esna-sında meydana gelen Sıffîn Savaşında Muâviye’nin ordusunun artçı birliklerini komuta etmiş-tir. Hz. Ali Muâviye’yi mübâreze’ye davet ettiği zaman Büsr, Muâviye’nin yerine Hz. Ali’nin karşısına çıkmış, aldığı mızrak darbesiyle yere düşmüştür. Yemen’de Hz. Ali’nin valisi olarak görev yapan Ubeydullah b. Abbâs’ın Hz. Osman taraftarlarına sert davrandığı, bunun üzerine bu kişilerin Muâviye’ye mektup yazarak yardım talebinde bulunduğu iddia edilmiştir. Muâvi-ye, Büsr komutasında bir askerî birliği Hicaz ve Yemen’e kendisi adına biat alması için gön-dermiştir. Büsr Medine’ye girdiği zaman yaptğı bir konuşma ile onları tehdit etmiş, kendisine kalsa büluğ çağına ermiş bütün erkekleri öldüreceğini ancak Muâviye’nin buna engel olduğunu söylemiştir. Daha sonra Mekke ve Tâif’e giderek Muâviye adına biat almıştır. Yemen’de ise Ubeydullah b. Abbâs’ın henüz reşit olmamış iki çocuğunu öldürdüğü iddia edilmiştir. Büsr, Hz. Hasan - Muâviye karşılaşmasında ise Şam ordusunun öncü birliklerini komuta etmiştir. Muâviye’nin Hz. Hasan ile anlaşarak halifeliği devralmasından sonra Büsr’ün ismi çoğunlukla fetih hareketlerinde geçmiştir. Müslümanlar’ın ilk deniz komutanlarından biri olarak kabul edi-len Büsr, Muâviye tarafından kendisine tevdi edilen askerî görevlerde şiddete başvurmaktan çekinmemiş, yeri geldiğinde çocukları kaçırarak tehdit aracı olarak kullanmış, hatta öldürmüş ve Müslüman kadınları da esir etmiştir. Söz konusu faaliyetleri sırasında Muâviye’nin onun kişilik yapısının farkında olarak mı görevlendirme yaptığı ya da icraatlarından haberdar olduk-tan sonra ne tür tepkiler verdiği bu anlamda son derece önemli sorulardır. Muâviye’nin özellik-le Medine ve Mekke halkına dokunmaması konusunda kendisini uyarması, hatta Esved b. Ebû’l-Bahterî’yi de yanında görevlendirmesi Büsr’ü ve yapabileceklerini iyi tahmin ettiğinin bir göstergesidir. Büsr gerek karada gerekse denizdeki becerisi ile âdeta Muâviye’nin sağ kolu olmuştur. Buna karşılık Muâviye Büsr’e kısa süren Basra valiliği hariç herhangi bir yöneticilik görevi vermemiş, onu daha çok fetih hareketlerinde kullanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Büsr b. Ebû Ertât , Muâviye b. Ebû Süfyan , Emeviler , Mısır

THE LIFE AND MILITARY ACTIVITIES OF BUSR B. ABÎ ARTÂT

https://izlik.org/JA85JP74HC

Öz

Busr b. Abî Artât, who was among the commanders who greatly contributed to the es-tablishment phase of the Umayyad State and Mu‘âwiya's gaining control, is introduced in historical sources as a child murderer, cruel, and tyrannical person. Those who did not find these characteristics suitable for a companion of the Prophet Muhammad stated that he was not a companion and did not hear anything from the Prophet. Different opinions exist regar-ding his date of birth due to debates about whether or not he was a companion of the Prophet. Those who do not accept that Busr was a companion say that he was born two years before the Messenger of Allah's death; while those who accept this narration believe that he was about eight years old when the Prophet died. Those who consider him a companion have sta-ted that he did not follow the path of the Messenger of Allah after his death and that he was a bad man. The life of Busr, about whom there are many similar accounts in the sources, the military duties he undertook, and the attitudes he displayed during these duties will be dis-cussed in this study, and the accounts about him will be evaluated in accordance with histori-cal methodology. This study aims to reveal Busr's contribution to the Islamic conquests until the caliphate of Mu‘âwiya, his activities in the Caliph Ali-Mu‘âwiya struggle, and his im-portance in the conquest movements carried out during Mu‘âwiya's caliphate. Busr is accepted as a companion by the majority and narrated two hadiths from the Prophet Muhammad. In this context, it is among the points mentioned that Busr was a brave and assertive commander who took part in the conquests, participated in the conquest movements during the time of Caliph Umar, the caliph prayed for Busr and other warriors, and Caliph Umar allocated a sti-pend for him. In fact, during the time of Caliph Umar, he was also in the auxiliary force sent to Amr Ibn al-As with Zubayr Ibn al-Awvam during the conquest of Egypt. During the time of Caliph Uthman, he also participated in the conquest movements in Ifriqiyya, and in the Battle of Dhat al-Sawârî, he helped the governor of Egypt, Abdullah Ibn Saad Ibn Abî al-Sarh, with two hundred ships as the representative of the governor of Damascus, Mu‘âwiya. Because he held the people of Medina responsible for the assassination of Caliph Uthman, whom he valued greatly, he sided with Mu‘âwiya, who demanded that the murderers of Ca-liph Uthman be punished. He commanded the rearguard units of Mu‘âwiya's army in the Batt-le of Siffin, which took place during the Caliph Ali - Mu‘âwiya conflict. When Caliph Ali invited Mu‘âwiya to a duel, Busr stepped out to face Caliph Ali in Mu‘âwiya's place and was knocked to the ground by a spear blow he received. It is claimed that ‘Ubeydallah ibn Abbas, who served as Caliph Ali's governor in Yemen, treated the supporters of Hz. Osman harshly, and that these individuals then wrote letters to Muâviye seeking help. Muâviye sent a military unit under the command of Büsr to the Hijaz and Yemen to receive allegiance on his behalf. When Büsr entered Medina, he threatened them with a speech, saying that if it were up to him, he would kill all men who had reached puberty, but Mu‘âwiya was preventing this. He then went to Mecca and Taif and received allegiance in the name of Muâviye. It is alleged that in Yemen, he killed two children of ‘Ubeydallah ibn Abbas who were not yet of age. In the Caliph Hasan - Mu‘âwiya confrontation, he commanded the vanguard units of the Damas-cus army. After Mu‘âwiya took over the caliphate by agreement with Caliph Hasan, Büsr's name frequently appeared in the conquest movements. Büsr, considered one of the first admi-rals of Islam, did not hesitate to resort to violence in the military assignments entrusted to him by Muâviye. He kidnapped children, using them as a means of coercion, even killing them, and also taking Muslim women captive. Whether Muwiyah was aware of his personality when assigning him these activities, or what kind of reactions he gave after being informed of his actions, are extremely important questions in this sense. Mu‘âwiya’s warning him not to harm the people of Medina and Mecca in particular, and even assigning al-Aswad ibn Abi al-Bakhtarî to accompany him, is an indication that he had a good understanding of Büsr and what he was capable of. Büsr became virtually Mu‘âwiya's right-hand man with his skills both on land and at sea. In return, Mu‘âwiya did not give Büsr any administrative duties, except for a short-term governorship of Basra, and used him more in conquest movements.

Anahtar Kelimeler

History of Islam , Busr b. Abî Artât , Muʿâwiya ibn Abî Sufyan , Umayyads , Egypt

Kaynakça

• ʿAbdullâh b. Muḥammed b. ʿAbdulvehhâb, Ebû Suleymân ʿAbdullâh b. Muḥammed b. ʿAbdulvehhâb b. Suleymân et-Temîmî en-Necdî. Cevâbu Ehli’s-Sunneti’n-Nebeviyye fî Naḳḍi Kelâmi’ş-Şîʿa ve’z-Zeydiyye. Riyad: y.y., 3. Basım, ts.
• Abdülmerzûk, Muhammed. “Büsr b. Ebî Ertât, Sîretühü ve Devrühü fî el-Fütûhât ve’l-Fiten”. Mecelletü Diyâlî (Bağdat) 34 (2009), 518.
• Agapius de Menbidj. Kitab el-Unvan Histoire Universelle. çev. Alexander A. Vasiliev. I-II Cilt. Paris, 1909.
• Ali Ahmed, Abdülhüseyin. “Sîretü Büsr b. Ebî Ertât el-Âmirî seyfi’l-Osmaniyye”. Mecelletü Külliyyetü’l-İnsâniyye ve’l-Ulûmü’l-İctimâıyye (Katar) 22 (1999), 47-82.
• Apak, Adem. “Emevîlerin Irak Siyaseti”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2009), 103-128.
• Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-. İthâfü’l-mehere bi’l-fevâʾidi’l-mübtekire min etrâfi’l-ʿaşere. Medine: Merkezü Hıdmeti’s-Sünne ve’s-Sîreti’n-Nebeviyye, 1415.
• Aycan, İrfan. “Emeviler Dönemi iç Siyasi Gelişmeleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/1 (1999), 147-174.
• Aydın, Mustafa. “Sahâbe Tanımı ve Adâlet Anlayışı Bağlamında Büsr b. Ebû Ertât’ın Duru-mu”. Turkish Studies-Comparative Religious Studies 17/Volume 17 Issue 2 (2024), 133-152. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.57523
• Bağdâdî, Ebû Câfer Muhammed b. Habîb. el-Muhabber. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, ts.
• Belâẕurî, Aḥmed b. Yaḥya b Câbir b. Dâvud. Futûhu'l-Buldân. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
• ———Ensâbu’l-eşrâf. thk. Suheyl Zekkâr, Riyâḍ ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
• Burhânuddîn Sıbṭu İbni’l-ʿAcemî, Burhânuddîn el-Ḥalebî Ebû’l-Vefâʾ İbrâhîm b. Muḥammed b. Ḫalîl eṭ-Ṭrâblusî eş-Şâfiʿî Sıbṭu İbni’l-ʿAcemî. el-İğtibâṭ bimen rumiye mine’r-ruvâti’l-iḫtilâṭ. thk. ʿAlâʾuddîn ʿAlî Rıḍâ. Kahire: y.y., 1409/1988.
• Can, Hakan. “Kureyş Batınlarından Benî Esed b. Abdiluzzâ ve Tarihi Süreçteki Konumu”. Siyer Araştırmaları Dergisi 13 (2022), 61-88. https://doi.org/10.56288/siyer.1116756
• Cemâluddîn el-Mizzî, Ebû’l-Ḥaccâc Yûsuf b. ʿAbdurraḥmân b. Yûsuf el-Kelbî. Tehẕîbu’l-Kemâl fî ʾEsmâi’r-Ricâl. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 35 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1400/1980.
• Dûlâbî, Ebû Bişr Muḥammed b. Aḥmed er-Râzî ed-. el-Kunâ ve’l-ʾEsmâʾ. thk. Ebû Ḳuteybe Naẓr Muḥammed el-Feryâbî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Ḥazm, 1421/2000.
• Ebû Ḥanîfe ed-Dîneverî, Ebû Ḥanîfe Aḥmed b. Dâvûd. el-Aḫbâru’t-Ṭıvâl. thk. ʿAbdulmunʿim ʿÂmir. Kahire: y.y., 1960.
• Ebû Nuaym el-İṣfahâni, Ebû Nuʿaym Aḥmed b. ʿAbdillâh b. İshâk el-İṣfahânî. Maʿrifetu’ṣ-Ṣaḥâbe. thk. ʿÂdil b. Yûsuf el-ʿAzzâzî. 7 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vaṭan, 1419/1998.
• Ebû Saîd, Abdurrahman b. Ahmed b. Yunus es-Sadefî. Tarihu İbn Yunus el-Mısrî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
• Ebû Süleyman, Muhammed b. Abdullah b. Ahmed İbn Zebrü’r-Reb’i. Tarihu mevlidi’l-ulemâ ve vefayâtihim. 2 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Âsıme, 1410.
• Ebû Zer’a, Abdurrahman b. Amr b. Abdullah. Tarih Ebû Zer’a ed-Dımeşkî. Bağdat: Mec-me‘u’l-Lugati’l-Arabiyye, ts.
• Ebû’l-Ferec el-Iṣbehânî, ʿAlî b. el-Ḥuseyn b. Muḥammed b. Aḥmed el-Ḳureşî. Meḳâtilu’t-ṭâlibiyyîn. thk. es-Seyyid Aḥmed Ṣaḳr. Beyrut: y.y., ts.
• Ebû’l-Ferec, Kudâme b. Ca’fer b. Kudâme b. Ziyad el-Bağdâdî. Kitâbü’l-harâc ve sınâ’ati’l-kitâbe. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1981.
• Ebû’l-Mehâsin Cemâleddîn, Yusuf b. Tağriberdî b. Abdullah ez-Zahirî. en-Nücum ez-zâhire fî mülûk Mısır ve’l-Kahire. Mısır: Vizaratü’s-Sekafe ve’l-İrşâdü’l-Kavmî, ts.
• Eceoğlu, Kenan. Hz. Ebû Bekir Döneminde Devlet Bürokrasisi. Kahramanmaraş: Samer Ya-yınları, 2019.
• Fayda, Mustafa. “Abdullah b. Âmir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/84-85. İs-tanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Gateau, A. “Introduction à l’Etude du Vocabulaire maritime en Tunisie”. Revue Africaine 90 (1946), 140-183.
• Halebî, Ebü’l-Ferec Nûrüddîn Alî b. Burhâniddîn İbrâhîm b. Ahmed el-. es-Sîretü’n-Halebiyye. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1427.
• Halîfe b. Hayyât, Ebu Amr. Tabakâtu Halîfe b. Hayyât. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1993.
• ——— Târihu Halîfe b. Hayyât. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1397.
• Hamevî, Yâkût el-. Mu’cemu’l-Büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1995.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Tarihu Bağdâd. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
• Hattâb, Muhmud Şît. Beyne’l-ʿaḳīde ve’l-ḳıyâde. Dımaşk: Daru’l-Kalem, 1998.
• Herevî, Ebu’l-Hasen Nureddin el-Kârî el-. Mirkatü’l-mefâtih şerhu mişkâti’l-mesâbih. 9 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2002.
• Heysemî, Ebü’l-Hasan Nûruddîn el-. Mecmeʿu’z-zevâʾid ve menbeʾu’l-fevâʾid. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1414.
• Hindî, Alauddin Ali El-Müttaki b. Husamuddin el-Burhanfurî el-. Kenzü’l-ummâl fi suneni’l-akval ve’l-ef’al. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1401.
• Ḫulāṣatu’l efkar şerḥ Muḫtasāru’l-Menār. thk. Ḥafiẓ S̱enaʾ̄ullah ez-Zāhidī. b.y.: Daru İbn Ḥazm, 2003.
• İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh. el-İstîâb fî marifeti’l-ashâb. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1992.
• İbn Abdülhakem, Ebû’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah. Fütûhu Mısr ve’l-Mağrib. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe ed-Dîniyye, ts.
• İbn Adî, Ebû Ahmed b. Adî el-Cürcânî. el-Kâmil fî du’afâi’r-ricâl. Beyrut, Lübnan: el-Kütübü’l-İlmiyye, 1997.
• İbn Afîfî, Abdullah b. Afîfî el-Bacurî. el-Mer’etü’l-Arabiyye fî Câhiliyyetihê ve İslâmihê. 3 Cilt. Medine: Mektebetü’s-Sekâfe, 1932.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kasım Ali b. Hasan b. Hibetillah b. Abdullah. Tarîhu Dımaşk. 80 Cilt. Bey-rut: Dâru’l-Fikr, 1995.
• İbn Ebû Asım, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. ed-Dahhâk b. Mahled eş-Şeybânî. el-Âhâd ve’l-mesânî. 6 Cilt. Riyad: Daru’r-Riyad, 1991.
• İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. el-İsâbe fî Temyizi’s -Sahâbe. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1415.
• ——— Tehẕîbu’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Hindistan: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOs̱mâniyye, 1326/1908.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muham-med b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. Târîhu İbn Haldûn. thk. Halîl Şehhâde. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988.
• İbn Ḥibbân, Ebû Ḥâtim Muḥammed b. Ḥibbân el-Bustî. es-Sikât. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâire-tü’l-Meârif el-Osmâniyye, 1973.
• ——— Meşâhiru ulemâi’l-emsâri ve a’lâmi fukahâi’l-aktâr. Mansura: Dâru’l-Vefâ, 1991.
• ——— es-Sîretu’n-Nebeviyye ve Âḫbâru’l-Ḫulefâʾ. thk. ʿAzîz Bey v.dğr. 2 Cilt. Beyrut: el-Kutubu’s-S̱eḳâfiyye, 1417/1996.
• İbn Hubeyre, Ebû Muzaffer Yahya b. Muhammed b. Hubeyre. el-İfsah an meânî’s-sıhah. 8 Cilt. Dâru’l-Vatan, 1417.
• İbn Hurdâzbih, Ebû’l-Kāsım Ubeydullāh b. Abdillâh. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. Beyrut: Dâru Sâdır, 1889.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şiri. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1988.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. es-Siretü’n-Nebeviyye. Beyrut: Dâru’l-Mearif, 1976.
• İbn Mâkûlâ, Ebû Nasr Sa’dülmelik Ali b. Hibetullah b. Ali. el-İkmâl fî refı’l-irtiyâb ani’l-mü’telif ve’l-muhtelif fî’l-esmâ ve’l-künâ ve’l-ensâb. 7 Cilt. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
• İbn Mende, Ebu Abdillah Muhammed b. İshâk. Ma’rifetu’s-sahâbe. Matbûât Câmiati’l-İmârâti’lArabiyyeti’l-Muttehide, 2005.
• İbn Miskeveyh, Ebu Ali Ahmed b. Muhammed b. Yakub - İmâmî, Ebû’l-Kâsım. Tecâribü’l-ümem ve teâkibü’l-himem. 7 Cilt. Tahran, 2000.
• İbn Sa’d, Ebu Abdillah Muhammed b. Sa’d b. Menî el-Hâşimî. et-Tabakâtü’l-kübrâ. 8 Cilt. Beyrrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1990.
• İbnu’l-Es̱îr, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Ebî’l-Kerem Muḥammed el-Cezerî. el-Kâmil fî’t-Târîḫ. thk. ʿUmar ʿAbdusselâm Tedmurî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1417/1997.
• ——— Üsdü’l-gâbe fî maʿfireti’s-sahâbe. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1994.
• İbnu’l-Kelbî, Ebû’l-Munẕir Hişâm b. Muḥammed el-Kelbî. Nesebu Meʿad ve’l-Yemeni’l-Kebîr. thk. Nâcî Ḥasen. 2 Cilt. b.y.: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
• İbnu’l-Verdî, Ebû Ḥafṣ ʿOmar b. Muẓaffer b. ʿOmar Zeynu’d-Dîn b. el-Verdî el-Kindî. et-Târîḫ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1417/1996.
• İbnu’l-Vezîr, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İbrâhîm el-Yemenî. elʿAvâṣım ve’l-Ḳavâṣım fi’ẕ-Ẕebb ʿan Sunneti Ebi’l-Ḳâsım. 9 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1415/1994.
• İbnu’l-ʿAdîm, ʿOmer b. Aḥmed b. Hibetullâh b. Ebî Cerâde b. el-ʿAdîm. Buğyetu’ṭ-Ṭaleb fî Târîḫi Ḥaleb. thk. Suheyl Zekkâr. 12 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbnu’l-Arabî, Ebubekir. el-Avâsım mine’l-kavâsım. Suudi Arabistan: Vizâratü’ş-Şuʿûni’l-İslâmiyye ve’l-Evkâfi ve’d-Daʿveti ve’l-İrşâd, 1419.
• İbnu’l-Cevzî, Ebû’l-Ferec Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. el-Muntazam fî tarîhi’l-umem ve’l-mulûk. I-XVIII Cilt. Beyrut: Dâru Kütübi’l-İlmiye, 1992.
• İbnu’l-Harrât, Ebû Muhammed Abdülhak b. Abdurrahman b. Abdullah. el-Ahkâmü’l-vüstâ min hadîsi’n-Nebî. 1-4 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1995.
• İbnu’l-Ḳayserânî, Ebü’l-Faḍl Muḥammed b. Ṭâhir b. ʿAlî b. Aḥmed el-Maḳdisî. el-Ensâbu’l-Muttefiḳa fî’l-Ḫaṭṭi’l-Mutemâs̱ile fî’n-Naḳṭi ve’ḍ-Ḍabṭ. thk. P. De Jong. Leiden: y.y., 1282/1865.
• Kandehlevî, Muhammed Yusuf b. Muhammed İlyas b. Muhammed İsmail. Hayâtü’s-Sahâbe. 5 Cilt. Beyrut, Lübnan: Müessesetü’r-Risâle, 1999.
• Kandemir, M. Yaşar. “Ebû Müslim el-Havlânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/196-197. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Kindî, Ebû ʿOmer Muḥammed b. Yûsuf el-Mıṣrî el-. Kitâbu’l-Vulât ve Kitâbu’l-Ḳuḍât. thk. Muḥammed Ḥasan Muḥammed Ḥasan İsmâʿîl, ʾAḥmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• Kürd Ali, Muhammed b. Abdürrezzâk. Ḫıṭaṭü’ş-Şâm. 6 Cilt. Dımaşk: Mektebetü’n-Nurî, 1403.
• Lammens, H. “Busr b. Abî Artât”. The Encyclopaedia of Islam. I/1343-1344. Leiden: E.J. Brill, 1986.
• Lammens, H. “Büsr”. İslâm Ansiklopedisi (Beşinci Baskı). 2/841-842. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
• Medînî, Ebû Mûsâ Muhammed b. Ömer b. Ahmed el-. Kitâbü’l-letâif min ulûmü’l-meârif, 2004.
• Minkārî, Nasr b. Müzâhim el-. Vaḳʿatü Ṣıffîn. Kum: Mektebeti Ayetullah el-Uzmâ Maraşî, 1418.
• Moğulṭây, Ebû ʿAbdullâh Moğulṭây b. Ḳilîc el-Bekcerî. İkmâlu Tehẕîbi’l-Kemâl fî Esmâî’r-Ricâl. thk. Muhammed Osmân. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’lmiyye, 2011.
• Muṣʿab ez-Zübeyrî, Ebû ʿAbdullâh Muṣʿab b. ʿAbdullâh. Nesebu Ḳureyş. thk. Levi Provensal. Kahire: y.y., ts.
• Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed el-Hâkim en-. el-Müstedrek ʿale’s-Sahîhâyn. 4 Cilt. Bey-rut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1990.
• Önkal, Ahmet. “Câriye b. Kudâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/158. İstan-bul: TDV Yayınları, 1993.
• Özaydın, Abdülkerim. “Büsr b. Ebû Ertât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/494. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Özkuyumcu, Nadir. “Muâviye b. Hudeyc”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/334-335. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
• Öztürk, Murat. “Hz. Osman”. Hz. Osmân Dönemi (23-35/644-656) Denizcilik Faaliyetleri ve Bahrî Seferler. ed. Ali Aksu. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2020.
• Palabıyık, M. Hanefi - Özdemir, Talha. “Hz. Ali ve Muâviye’nin Hz. Osman’ın Katlinde Dahli Olanlara Karşı Tutumu”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 107 (2023), 285-300. https://doi.org/10.60163/hbv.107.014
• Râzî, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-. el-Cerh ve’t-ta’dîl. Beyrut: Daru İhyaü’t-Türasi’l-Arabi, 1952.
• Safvet, Ahmed Zekî. Cemheretü resâili’l-Arab fî ʿusûri’l-Arabiyyeti’z-zâhire. 4 Cilt. Beyrut, Lübnan: el-Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
• Sem’ânî, Ebû Sa’d Abdulkerîm b. Muhammed b. Mansûr et-Temîmî es-. el-Ensâb. thk. Abdur-rahman b. Yahyâ vd. 13 Cilt. Haydarâbad - Hindistan: Meclisu Dâirati’l-Meʿârifi’l-Usmâniyye, 1. Basım, 1382/1962.
• Sıbt İbn Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemsüddîn Yûsuf b. Kızoğlu b. Abdillah. Mirâtü’z-zaman fî tarihi’l-â’yân. 23 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
• Söylemez, M. Mahfuz. “Hz. Hasan’ın Hilafeti Muaviye’ye Devrinin Arkaplanı”. İslâmi Araş-tırmalar Dergisi 14/3-4 (2001), 456-468.
• Suyûtî, Celâleddîn. Cemʿu’l-cevâmiʿ el-Maʿrûf bi’l-Câmiʿi’l-Kebîr. 25 Cilt. Kahire: el-Ezherü’ş-Şerîf, 2005. Şâkir, Ahmed Muhammed. Cemheretü makâlâtü Ahmed Şâkir. ed. Abdurrahman Abdülaziz b. Hammâd. Dâru’r-Rîyad, 2005.
• Şemsuddîn es-Seḫâvî, Ebû’l-Ḫayr Muḥammed b. ʿAbdurraḥmân b. Muḥammed. et-Tuḥfetu’l-Laṭîfe fî Târîḫi’l-Medîneti’ş-Şerîfe. 2 Cilt. Beyrut: el-Kutubu’l-ʿİlmiyye, 1414/1993.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân et-. el-Muʿcemü’l-kebîr. nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415.
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân et-. el-Muʿcemü’s-saġîr. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1405.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr et-. Târîhu’t-Taberî: Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Tras, 1387.
• ——— The History of al-Tabarî. çev. Khalid Yahya Blankinship. I-XL Cilt. State University of New York Press, 1993.
• Takkuş, Muhammed Süheyl. Tarihu’l-Hülafâi’r-Râşidîn el-fütühât ve’l-incâzetü’s-siyasiyye. Dâru’n-Nefâis, 2003.
• Temir, Hakan. Emevîlerde Valilik. Kahramanmaraş: Samer Yayınları, 2019.
• Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes Confessor, Byzantine and Near Eastern History Ad 284-813. çev. Cyril Mango - Roger Scott. Oxford: Clarendon Press, 1997.
• Varol, M. Bahaüddin. “Emevîler’in Hz. Ali ve Taraftarlarına Hakaret Politikası Üzerine”. İS-TEM 8 (2006), 83-107.
• Vezîr el-Mağribî, Ebû’l-Ḳâsım el-Ḥuseyn b. ʿAlî b. el-Ḥuseyn el-. el-Înâs biʿİlmi’l-Ensâb. b.y.: y.y., ts.
• Yafii, Ebu Muhammed Afifüddîn Abdullah b. Esad el-. Mir’atü’l-Cinân ve İbretü’l-Yekzân fî ma’rifeti mâ yu’teberu min havadisi’z-zemân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Yahya b. Maîn, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Maîn b. Avn b. Ziyâd el-Mürrî el-Bağdâdî. Tarihu İbn Maîn (Rivâyeti’l-Dûrî). 4 Cilt. Mekke: İhyâü’t-Türâsi’l-İslâmî, 1979.
• Yâḳût el-Ḥamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh er-Rûmî. Muʿcemu’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1995.
• Yaʿḳûb b. Sufyân el-Fesevî, Ebû Yûsuf Yaʿḳûb b. Sufyân el-Fârisî. el-Maʿrife ve’t-Târîḫ. thk. Ekrem Ḍîyâ el-ʿUmerî. 3 Cilt. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, 1401/1981.
• Yaʿḳûbî, Aḥmed b. İsḥâḳ el-. el-Buldân. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1422.
• Yüceer, Mustafa - Çalışkan, Hasan Hüseyin. “Büsr b. Ebî Ertât Rivayeti Bağlamında Savaşta Hırsızlık Yapan Kimsenin Durumu”. Mütefekkir 9/18 (2022), 331-355. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1219549
• Zehebî, Ebu Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-İber fî Haberi men Ga-ber. thk. Ebû Hâcir Muḥammed es-Saîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Zehebî, Ebu Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ’. 18 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
• Zehebî, Ebu Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve ve-feyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. XV Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
• Zeydan, Jurji. Umayyads and Abbasids (Jurji Zeydan’s History of Islamic Civilization. çev. D.S. Margoliouth. London: Printed For The Trustees of The “E. J. W. GIBB ME-MORIAL.”, 1907.
• Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm: Ḳāmûsü terâcim. nşr. Züheyr Fethullah. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyin, 2002.